ధర్మకామార్థతత్త్వజ్ఞః స్మృతిమాన్ ప్రతిభానవాన్। లౌకికే సమయాచారే కృతకల్పో విశారదః
ధర్మం, కామం, అర్థం అనే విషయాల్లో తత్వాన్ని తెలిసినవాడు; జ్ఞాపకశక్తి, ప్రతిభ కలవాడు; లోకంలో సంప్రదాయాలను, ఆచారాలను బాగా తెలిసినవాడు.
నిభృతః సంవృతాకారో గుప్తమన్త్రః సహాయవాన్। అమోఘక్రోధహర్షశ్చ త్యాగసంయమకాలవిత్
అతడు నిశ్శబ్దంగా, మితభాషిగా, రహస్యాలను దాచుకునేవాడు, స్నేహితుల సహాయంతో ఉండేవాడు; కోపం, ఆనందం వృథా చేయడు; త్యాగం, నియమానికి సరైన సమయం తెలిసినవాడు.
దృఢభక్తిః స్థిరప్రజ్ఞో నాసద్గ్రాహీ న దుర్వచః। నిస్తన్ద్రీరప్రమత్తశ్చ స్వదోషపరదోషవిత్
దృఢమైన భక్తి కలవాడు, స్థిరమైన బుద్ధి కలవాడు, అసత్యాన్ని అంగీకరించడు, దుర్మార్గంగా మాట్లాడడు; అలసట లేకుండా, అప్రమత్తంగా, తన తప్పులను, ఇతరుల తప్పులను తెలుసుకునేవాడు.
శాస్త్రజ్ఞశ్చ కృతజ్ఞశ్చ పురుషాన్తరకోవిదః। యః ప్రగ్రహానుగ్రహయోర్యథాన్యాయం విచక్షణః
శాస్త్రాలలో నిపుణుడు, చేసిన ఉపకారాన్ని గుర్తు పెట్టుకునే వాడు, మనుషుల స్వభావాన్ని బాగా తెలిసినవాడు. అవసరమైనప్పుడు కట్టడి చేయడంలోనూ, దయ చూపడంలోనూ న్యాయంగా, తెలివిగా వ్యవహరించగలడు.
సత్సంగ్రహానుగ్రహణే స్థానవిన్నిగ్రహస్య చ। ఆయకర్మణ్యుపాయజ్ఞః సందృష్టవ్యయకర్మవిత్
మంచి వాళ్లను కూడగట్టడంలో, వారికి సహాయం చేయడంలో, స్థానాలు కేటాయించడంలో, శిక్ష విధించడంలో ప్రావీణ్యం కలవాడు. ధనం సంపాదించడానికీ, ఖర్చులను చూసుకోవడానికీ సరైన మార్గాలు తెలిసినవాడు.
శ్రైష్ఠ్యం చాస్త్రసమూహేషు ప్రాప్తో వ్యామిశ్రకేషు చ। అర్థధర్మౌ చ సంగృహ్య సుఖతన్త్రో న చాలసః
అస్త్ర విద్యల్లో, కలిపి ఉపయోగించే ఆయుధాల్లోనూ అత్యుత్తమ స్థాయికి చేరుకున్నవాడు. ధనం, ధర్మాన్ని కాపాడుతూ, సుఖంగా జీవిస్తూ, ఎప్పుడూ అలసట లేకుండా ఉంటాడు.
వైహారికాణాం శిల్పానాం విజ్ఞాతార్థవిభాగవిత్। ఆరోహే వినయే చైవ యుక్తో వారణవాజినామ్
వివిధ వృత్తులలోని పనులను, వాటి విభాగాలను బాగా తెలుసు. ఏనుగులు, గుర్రాలను పెంపకం చేయడంలో, శిక్షణ ఇవ్వడంలో నైపుణ్యం కలవాడు.
ధనుర్వేదవిదాం శ్రేష్ఠో లోకేఽతిరథసమ్మతః। అభియాతా ప్రహర్తా చ సేనానయవిశారదః
ధనుర్వేదంలో నిపుణులలో అతనే గొప్పవాడు. లోకంలో అతడిని మహారథుడిగా గౌరవిస్తారు. యుద్ధంలో దాడి చేయడంలో, పోరాడడంలో, సైన్యాన్ని నిర్వహించడంలో నిపుణుడు.
అప్రధృష్యశ్చ సంగ్రామే క్రుద్ధైరపి సురాసురైః। అనసూయో జితక్రోధో న దృప్తో న చ మత్సరీ
యుద్ధంలో దేవతలు, రాక్షసులు ఎంత కోపంగా ఉన్నా అతడిని ఓడించలేరు. అతనికి అసూయ లేదు, కోపాన్ని జయించాడు, అతడు గర్వించడు, ఈర్ష్య కూడా ఉండదు.
నావజ్ఞేయశ్చ భూతానాం న చ కాలవశానుగః। ఏవం శ్రేష్ఠైర్గుణైర్యుక్తః ప్రజానాం పార్థివాత్మజః
ఎవరూ అతడిని తక్కువగా చూడరు, కాలానికి లోబడి ఉండడు. ఇలాంటి ఉత్తమ గుణాలతో రాజ కుమారుడు ప్రజలకు ఆదర్శంగా ఉంటాడు.
సమ్మతస్త్రిషు లోకేషు వసుధాయాః క్షమాగుణైః। బుద్ధ్యా బృహస్పతేస్తుల్యో వీర్యే చాపి శచీపతేః
మూడు లోకాలలోనూ భూమిలా సహనంతో అందరికీ ప్రీతిపాత్రుడవాడు. బుద్ధిలో బృహస్పతికి సమానం, శక్తిలో ఇంద్రుడికి సమానంగా ఉంటాడు.
తథా సర్వప్రజాకాన్తైః ప్రీతిసంజననైః పితుః। గుణైర్విరురుచే రామో దీప్తః సూర్య ఇవాంశుభిః
అన్ని ప్రజలకు ఇష్టమైన, తండ్రికి ఆనందాన్ని కలిగించే గుణాలతో రాముడు, తన తేజంతో సూర్యుడు కిరణాల్లా ప్రకాశించాడు.
తమేవంవృత్తసమ్పన్నమప్రధృష్యపరాక్రమమ్। లోకనాథోపమం నాథమకామయత మేదినీ
అతని ప్రవర్తన, పరాక్రమం ఎవ్వరూ జయించలేనిది. లోకానికి అధిపతిలా ఉన్న అతడిని భూమి తానే తన రక్షకుడిగా కోరుకుంది.
ఏతైస్తు బహుభిర్యుక్తం గుణైరనుపమైః సుతమ్। దృష్ట్వా దశరథో రాజా చక్రే చిన్తాం పరంతపః
ఇలాంటి అనుపమ గుణాలతో తన కుమారుడిని చూసి, శత్రువులను భయపెట్టే దశరథ మహారాజు లోతైన ఆలోచనలో పడిపోయాడు.
అథ రాజ్ఞో బభూవైవ వృద్ధస్య చిరజీవినః। ప్రీతిరేషా కథం రామో రాజా స్యాన్మయి జీవతి
పెద్దవాడై, దీర్ఘాయువు పొందిన రాజుకు ఇలా అనిపించింది — రాముడు నేను బ్రతికుండగానే రాజుగా ఎలా coronate చేయబడతాడు?
ఏషా హ్యస్య పరా ప్రీతిర్హృది సమ్పరివర్తతే। కదా నామ సుతం ద్రక్ష్యామ్యభిషిక్తమహం ప్రియమ్
అతనిపై ఉన్న ఈ పరమమైన ప్రేమ నా హృదయంలో ఎప్పుడూ తిరుగుతూనే ఉంది. నా ప్రియ కుమారుడిని రాజ్యాభిషేకం చేసినవాడిగా ఎప్పుడూ చూడగలను?
వృద్ధికామో హి లోకస్య సర్వభూతానుకమ్పకః। మత్తః ప్రియతరో లోకే పర్జన్య ఇవ వృష్టిమాన్
అతడు లోకానికి అభివృద్ధి కావాలని కోరుకుంటాడు, అన్ని జీవులపై కరుణ చూపుతాడు. ప్రజలకు నేను కన్నా అతడు మరింత ప్రియమైనవాడు, వర్షాన్ని కురిపించే మేఘంలా.
యమశక్రసమో వీర్యే బృహస్పతిసమో మతౌ। మహీధరసమో ధృత్యాం మత్తశ్చ గుణవత్తరః
వీర్యంలో యముడికి, ఇంద్రుడికి సమానం; బుద్ధిలో బృహస్పతికి సమానం; స్థిరతలో పర్వతాధిపతిలా; గుణాలలో నన్ను మించిపోయాడు.
మహీమహమిమాం కృత్స్నామధితిష్ఠన్తమాత్మజమ్। అనేన వయసా దృష్ట్వా యథా స్వర్గమవాప్నుయామ్
ఈ వయసులో నా కుమారుడు ఈ భూమంతటినీ పాలిస్తున్నాడని నేను చూడగలిగితే, అది నాకు స్వర్గాన్ని పొందినట్టే.
ఇత్యేవం వివిధైస్తైస్తైరన్యపార్థివదుర్లభైః। శిష్టైరపరిమేయైశ్చ లోకే లోకోత్తరైర్గుణైః
ఇలా ఇతర రాజకుమారులకు దొరకని ఎన్నో అపూర్వమైన, అపరిమితమైన, లోకాన్ని మించిపోయే గుణాలతో అతడు అలంకరించబడ్డాడు.
తం సమీక్ష్య తదా రాజా యుక్తం సముదితైర్గుణైః। నిశ్చిత్య సచివైః సార్ధం యౌవరాజ్యమమన్యత
అన్ని ఉత్తమ గుణాలతో అలంకరించబడి ఉన్న అతడిని చూసి, మంత్రులతో కలిసి రాజు యువరాజ్యాభిషేకాన్ని ఆలోచించాడు.
దివ్యన్తరిక్షే భూమౌ చ ఘోరముత్పాతజం భయమ్। సంచచక్షేఽథ మేధావీ శరీరే చాత్మనో జరామ్
ఆకాశంలో, మధ్యలో, భూమిపై భయంకరమైన అపశకునాలు కనిపించటం, తన శరీరంలో వృద్ధాప్యం వచ్చిందని ఆ జ్ఞానవంతుడు గమనించాడు.
పూర్ణచన్ద్రాననస్యాథ శోకాపనుదమాత్మనః। లోకే రామస్య బుబుధే సమ్ప్రియత్వం మహాత్మనః
పూర్ణచంద్రుడిలా ముఖం కలిగి, తన దుఃఖాన్ని తొలగించే మహాత్ముడు రాముడు లోకంలో అందరికీ ఎంతో ప్రియమైనవాడని కూడా ఆయన తెలుసుకున్నాడు.
ఆత్మనశ్చ ప్రజానాం చ శ్రేయసే చ ప్రియేణ చ। ప్రాప్తే కాలే స ధర్మాత్మా భక్త్యా త్వరితవాన్ నృపః
తనకూ, ప్రజలకూ మేలు కలగాలని, సరైన సమయంలో, ఆ ధర్మాత్ముడు రాజు భక్తితో, ప్రేమతో త్వరగా చర్య తీసుకున్నాడు.
నానానగరవాస్తవ్యాన్ పృథగ్జానపదానపి। సమానినాయ మేదిన్యాం ప్రధానాన్ పృథివీపతిః
భూమిపై ఉన్న వివిధ నగరాల నుంచి, వేర్వేరు ప్రాంతాల నుంచి ప్రముఖులను ఆ భూపతి పిలిపించాడు.
తాన్ వేశ్మనానాభరణైర్యథార్హం ప్రతిపూజితాన్। దదర్శాలంకృతో రాజా ప్రజాపతిరివ ప్రజాః
ఆ రాజు అలంకరించబడి, వారికి యోగ్యమైన గౌరవాలు, ఆభరణాలు ఇచ్చి సత్కరించాడు. ప్రజలకు ప్రభువు ఎలా ఆత్మీయంగా ఉంటాడో అలా కనిపించాడు.
న తు కేకయరాజానం జనకం వా నరాధిపః। త్వరయా చానయామాస పశ్చాత్తౌ శ్రోష్యతః ప్రియమ్
కానీ, ఆ రాజు తన తొందరలో కేకయ రాజును గానీ, జనకుని గానీ పిలవలేదు. వారు ఆ శుభవార్తను తర్వాత వినతారు.
అథోపవిష్టే నృపతౌ తస్మిన్ పరపురార్దనే। తతః ప్రవివిశుః శేషా రాజానో లోకసమ్మతాః
ఆ రాజు శత్రు రాజ్యాలను జయించినవాడు, తన ఆసనంలో కూర్చున్నప్పుడు, మిగతా ప్రసిద్ధ రాజులు లోపలికి వచ్చారు.
అథ రాజవితీర్ణేషు వివిధేష్వాసనేషు చ। రాజానమేవాభిముఖా నిషేదుర్నియతా నృపాః
రాజు వివిధ ఆసనాలను కేటాయించిన తర్వాత, వచ్చిన రాజులు అందరూ సరిగా రాజును ఎదురుగా కూర్చున్నారు.
స లబ్ధమానైర్వినయాన్వితైర్నృపైః పురాలయైర్జానపదైశ్చ మానవైః। ఉపోపవిష్టైర్నృపతిర్వృతో బభౌ సహస్రచక్షుర్భగవానివామరైః
గౌరవం పొందిన, వినయంగా ఉన్న రాజులు, పట్టణ ప్రజలు, గ్రామ ప్రజలు అందరూ చుట్టూ కూర్చుని ఉండగా, ఆ రాజు సహస్రనేతుడిలా దేవతల మధ్య ప్రకాశించాడు.