కదాచిదుపకారేణ కృతేనైకేన తుష్యతి। న స్మరత్యపకారాణాం శతమప్యాత్మవత్తయా
ఎవరైనా ఒక్క సారి సహాయం చేస్తే ఆనందపడేవాడు; తనను తాను బట్టి, ఎవరి అపకారాన్ని అయినా వందసార్లు జరిగినా గుర్తు పెట్టుకోడు.
శీలవృద్ధైర్జ్ఞానవృద్ధైర్వయోవృద్ధైశ్చ సజ్జనైః। కథయన్నాస్త వై నిత్యమస్త్రయోగ్యాన్తరేష్వపి
శీలవృద్ధులు, జ్ఞానవృద్ధులు, వయోవృద్ధులు, ఆయుధ విద్యలో నిపుణులైన మంచివాళ్లతో ఎప్పుడూ సంభాషిస్తూ ఉండేవాడు.
బుద్ధిమాన్ మధురాభాషీ పూర్వభాషీ ప్రియంవదః। వీర్యవాన్న చ వీర్యేణ మహతా స్వేన విస్మితః
అతడు జ్ఞానవంతుడు, మధురంగా మాట్లాడేవాడు, ముందుగా పలకేవాడు, అందరికి ఇష్టంగా మాట్లాడేవాడు; బలవంతుడైనా, తన గొప్ప బలాన్ని చూసి ఆశ్చర్యపడడు.
న చానృతకథో విద్వాన్ వృద్ధానాం ప్రతిపూజకః। అనురక్తః ప్రజాభిశ్చ ప్రజాశ్చాప్యనురజ్యతే
అతడు అసత్యాన్ని మాట్లాడడు, విద్యావంతుడు, వృద్ధులను గౌరవించేవాడు; ప్రజలకు ఎంతో ఇష్టమైనవాడు, ప్రజలు కూడా అతనిని ఎంతో ప్రేమించేవారు.
సానుక్రోశో జితక్రోధో బ్రాహ్మణప్రతిపూజకః। దీనానుకమ్పీ ధర్మజ్ఞో నిత్యం ప్రగ్రహవాన్ శుచిః
అతడు దయగలవాడు, కోపాన్ని జయించినవాడు, బ్రాహ్మణులను గౌరవించేవాడు; దుర్భాగ్యులకు కరుణ చూపేవాడు, ధర్మాన్ని తెలిసినవాడు, ఎప్పుడూ నియమంతో, పవిత్రంగా ఉండేవాడు.
కులోచితమతిః క్షాత్రం స్వధర్మం బహు మన్యతే। మన్యతే పరయా ప్రీత్యా మహత్ స్వర్గఫలం తతః
తన వంశానికి తగిన విధంగా ఆలోచించే వాడు, క్షత్రియ ధర్మాన్ని ఎంతో గొప్పగా భావించేవాడు; దానికి పరమమైన ఫలితంగా స్వర్గాన్ని ఎంతో ప్రేమతో పరిగణించేవాడు.
నాశ్రేయసి రతో యశ్చ న విరుద్ధకథారుచిః। ఉత్తరోత్తరయుక్తీనాం వక్తా వాచస్పతిర్యథా
అశుభమైన విషయాలలో ఆనందించడు, విరుద్ధమైన మాటలు వినడాన్ని ఇష్టపడడు; క్రమంగా యుక్తి చెప్పడంలో వాక్చాతుర్యంతో ఉండేవాడు.
అరోగస్తరుణో వాగ్మీ వపుష్మాన్ దేశకాలవిత్। లోకే పురుషసారజ్ఞః సాధురేకో వినిర్మితః
అతడు ఆరోగ్యవంతుడు, యవ్వనంతో ఉన్నవాడు, వాగ్మి, అందగాడు, స్థలకాల పరిజ్ఞానం కలవాడు; లోకంలో పురుషులలో శ్రేష్ఠుడిగా, ఒక్కటే ఉన్న సద్గుణవంతుడిగా గుర్తించబడేవాడు.
స తు శ్రేష్ఠైర్గుణైర్యుక్తః ప్రజానాం పార్థివాత్మజః। బహిశ్చర ఇవ ప్రాణో బభూవ గుణతః ప్రియః
ఉత్తమ గుణాలతో కూడిన రాజకుమారుడు ప్రజలకు ఎంతో ప్రియమైనవాడు; ఆయన ప్రజల్లో ప్రాణం బయట తిరిగినట్టు ఉండేవాడు.
సర్వవిద్యావ్రతస్నాతో యథావత్ సాఙ్గవేదవిత్। ఇష్వస్త్రే చ పితుః శ్రేష్ఠో బభూవ భరతాగ్రజః
అన్ని విద్యల్లో, వ్రతాల్లో నిష్ణాతుడై, వేదాలు మరియు వాటి శాఖలను సరిగ్గా తెలిసినవాడు; బాణవిద్యలో తన తండ్రికంటే గొప్పవాడిగా భరతుని అన్నయ్య నిలిచాడు.
కల్యాణాభిజనః సాధురదీనః సత్యవాగృజుః। వృద్ధైరభివినీతశ్చ ద్విజైర్ధర్మార్థదర్శిభిః
కళ్యాణ వంశంలో పుట్టినవాడు, సద్గుణసంపన్నుడు, మనస్సులో దుఃఖం లేని వాడు, సత్యవాది, నేరుగా ఉండేవాడు; వృద్ధులు, ధర్మార్థాన్ని తెలిసిన ద్విజులచే బాగా శిక్షణ పొందినవాడు.
ధర్మకామార్థతత్త్వజ్ఞః స్మృతిమాన్ ప్రతిభానవాన్। లౌకికే సమయాచారే కృతకల్పో విశారదః
ధర్మం, కామం, అర్థం అనే విషయాల్లో తత్వాన్ని తెలిసినవాడు; జ్ఞాపకశక్తి, ప్రతిభ కలవాడు; లోకంలో సంప్రదాయాలను, ఆచారాలను బాగా తెలిసినవాడు.
నిభృతః సంవృతాకారో గుప్తమన్త్రః సహాయవాన్। అమోఘక్రోధహర్షశ్చ త్యాగసంయమకాలవిత్
అతడు నిశ్శబ్దంగా, మితభాషిగా, రహస్యాలను దాచుకునేవాడు, స్నేహితుల సహాయంతో ఉండేవాడు; కోపం, ఆనందం వృథా చేయడు; త్యాగం, నియమానికి సరైన సమయం తెలిసినవాడు.
దృఢభక్తిః స్థిరప్రజ్ఞో నాసద్గ్రాహీ న దుర్వచః। నిస్తన్ద్రీరప్రమత్తశ్చ స్వదోషపరదోషవిత్
దృఢమైన భక్తి కలవాడు, స్థిరమైన బుద్ధి కలవాడు, అసత్యాన్ని అంగీకరించడు, దుర్మార్గంగా మాట్లాడడు; అలసట లేకుండా, అప్రమత్తంగా, తన తప్పులను, ఇతరుల తప్పులను తెలుసుకునేవాడు.
శాస్త్రజ్ఞశ్చ కృతజ్ఞశ్చ పురుషాన్తరకోవిదః। యః ప్రగ్రహానుగ్రహయోర్యథాన్యాయం విచక్షణః
శాస్త్రాలలో నిపుణుడు, చేసిన ఉపకారాన్ని గుర్తు పెట్టుకునే వాడు, మనుషుల స్వభావాన్ని బాగా తెలిసినవాడు. అవసరమైనప్పుడు కట్టడి చేయడంలోనూ, దయ చూపడంలోనూ న్యాయంగా, తెలివిగా వ్యవహరించగలడు.
సత్సంగ్రహానుగ్రహణే స్థానవిన్నిగ్రహస్య చ। ఆయకర్మణ్యుపాయజ్ఞః సందృష్టవ్యయకర్మవిత్
మంచి వాళ్లను కూడగట్టడంలో, వారికి సహాయం చేయడంలో, స్థానాలు కేటాయించడంలో, శిక్ష విధించడంలో ప్రావీణ్యం కలవాడు. ధనం సంపాదించడానికీ, ఖర్చులను చూసుకోవడానికీ సరైన మార్గాలు తెలిసినవాడు.
శ్రైష్ఠ్యం చాస్త్రసమూహేషు ప్రాప్తో వ్యామిశ్రకేషు చ। అర్థధర్మౌ చ సంగృహ్య సుఖతన్త్రో న చాలసః
అస్త్ర విద్యల్లో, కలిపి ఉపయోగించే ఆయుధాల్లోనూ అత్యుత్తమ స్థాయికి చేరుకున్నవాడు. ధనం, ధర్మాన్ని కాపాడుతూ, సుఖంగా జీవిస్తూ, ఎప్పుడూ అలసట లేకుండా ఉంటాడు.
వైహారికాణాం శిల్పానాం విజ్ఞాతార్థవిభాగవిత్। ఆరోహే వినయే చైవ యుక్తో వారణవాజినామ్
వివిధ వృత్తులలోని పనులను, వాటి విభాగాలను బాగా తెలుసు. ఏనుగులు, గుర్రాలను పెంపకం చేయడంలో, శిక్షణ ఇవ్వడంలో నైపుణ్యం కలవాడు.
ధనుర్వేదవిదాం శ్రేష్ఠో లోకేఽతిరథసమ్మతః। అభియాతా ప్రహర్తా చ సేనానయవిశారదః
ధనుర్వేదంలో నిపుణులలో అతనే గొప్పవాడు. లోకంలో అతడిని మహారథుడిగా గౌరవిస్తారు. యుద్ధంలో దాడి చేయడంలో, పోరాడడంలో, సైన్యాన్ని నిర్వహించడంలో నిపుణుడు.
అప్రధృష్యశ్చ సంగ్రామే క్రుద్ధైరపి సురాసురైః। అనసూయో జితక్రోధో న దృప్తో న చ మత్సరీ
యుద్ధంలో దేవతలు, రాక్షసులు ఎంత కోపంగా ఉన్నా అతడిని ఓడించలేరు. అతనికి అసూయ లేదు, కోపాన్ని జయించాడు, అతడు గర్వించడు, ఈర్ష్య కూడా ఉండదు.
నావజ్ఞేయశ్చ భూతానాం న చ కాలవశానుగః। ఏవం శ్రేష్ఠైర్గుణైర్యుక్తః ప్రజానాం పార్థివాత్మజః
ఎవరూ అతడిని తక్కువగా చూడరు, కాలానికి లోబడి ఉండడు. ఇలాంటి ఉత్తమ గుణాలతో రాజ కుమారుడు ప్రజలకు ఆదర్శంగా ఉంటాడు.
సమ్మతస్త్రిషు లోకేషు వసుధాయాః క్షమాగుణైః। బుద్ధ్యా బృహస్పతేస్తుల్యో వీర్యే చాపి శచీపతేః
మూడు లోకాలలోనూ భూమిలా సహనంతో అందరికీ ప్రీతిపాత్రుడవాడు. బుద్ధిలో బృహస్పతికి సమానం, శక్తిలో ఇంద్రుడికి సమానంగా ఉంటాడు.
తథా సర్వప్రజాకాన్తైః ప్రీతిసంజననైః పితుః। గుణైర్విరురుచే రామో దీప్తః సూర్య ఇవాంశుభిః
అన్ని ప్రజలకు ఇష్టమైన, తండ్రికి ఆనందాన్ని కలిగించే గుణాలతో రాముడు, తన తేజంతో సూర్యుడు కిరణాల్లా ప్రకాశించాడు.
తమేవంవృత్తసమ్పన్నమప్రధృష్యపరాక్రమమ్। లోకనాథోపమం నాథమకామయత మేదినీ
అతని ప్రవర్తన, పరాక్రమం ఎవ్వరూ జయించలేనిది. లోకానికి అధిపతిలా ఉన్న అతడిని భూమి తానే తన రక్షకుడిగా కోరుకుంది.
ఏతైస్తు బహుభిర్యుక్తం గుణైరనుపమైః సుతమ్। దృష్ట్వా దశరథో రాజా చక్రే చిన్తాం పరంతపః
ఇలాంటి అనుపమ గుణాలతో తన కుమారుడిని చూసి, శత్రువులను భయపెట్టే దశరథ మహారాజు లోతైన ఆలోచనలో పడిపోయాడు.
అథ రాజ్ఞో బభూవైవ వృద్ధస్య చిరజీవినః। ప్రీతిరేషా కథం రామో రాజా స్యాన్మయి జీవతి
పెద్దవాడై, దీర్ఘాయువు పొందిన రాజుకు ఇలా అనిపించింది — రాముడు నేను బ్రతికుండగానే రాజుగా ఎలా coronate చేయబడతాడు?
ఏషా హ్యస్య పరా ప్రీతిర్హృది సమ్పరివర్తతే। కదా నామ సుతం ద్రక్ష్యామ్యభిషిక్తమహం ప్రియమ్
అతనిపై ఉన్న ఈ పరమమైన ప్రేమ నా హృదయంలో ఎప్పుడూ తిరుగుతూనే ఉంది. నా ప్రియ కుమారుడిని రాజ్యాభిషేకం చేసినవాడిగా ఎప్పుడూ చూడగలను?
వృద్ధికామో హి లోకస్య సర్వభూతానుకమ్పకః। మత్తః ప్రియతరో లోకే పర్జన్య ఇవ వృష్టిమాన్
అతడు లోకానికి అభివృద్ధి కావాలని కోరుకుంటాడు, అన్ని జీవులపై కరుణ చూపుతాడు. ప్రజలకు నేను కన్నా అతడు మరింత ప్రియమైనవాడు, వర్షాన్ని కురిపించే మేఘంలా.
యమశక్రసమో వీర్యే బృహస్పతిసమో మతౌ। మహీధరసమో ధృత్యాం మత్తశ్చ గుణవత్తరః
వీర్యంలో యముడికి, ఇంద్రుడికి సమానం; బుద్ధిలో బృహస్పతికి సమానం; స్థిరతలో పర్వతాధిపతిలా; గుణాలలో నన్ను మించిపోయాడు.
మహీమహమిమాం కృత్స్నామధితిష్ఠన్తమాత్మజమ్। అనేన వయసా దృష్ట్వా యథా స్వర్గమవాప్నుయామ్
ఈ వయసులో నా కుమారుడు ఈ భూమంతటినీ పాలిస్తున్నాడని నేను చూడగలిగితే, అది నాకు స్వర్గాన్ని పొందినట్టే.