తచ్చ యుద్ధం మయా దృష్టం యథావత్పురుషర్షభ । సభాయాం వాసవస్యాథ ఉపవిష్టేన రాఘవ ।। ౭.౭౧.
ఓ పురుషశ్రేష్ఠా, ఆ యుద్ధాన్ని నేను నిజంగా ఎలా జరిగిందో చూశాను. ఆ సమయంలో ఇంద్రుని సభలో కూర్చొని ఉన్నాను, రాఘవ.
మమాపి పరమా ప్రీతిర్హృది శత్రుఘ్న వర్తతే । ఉపాఘ్రాస్యామి తే మూర్ధ్ని స్నేహస్యైషా పరా గతిః ।। ౭.౭౧.
శత్రుఘ్నా, నా హృదయంలో కూడా నీపై అపారమైన ప్రేమ ఉంది. ప్రేమకు ఇది పరాకాష్ఠగా, నీ తలని నేను ముద్దాడతాను.
ఇత్యుక్త్వా మూర్ధ్ని శత్రుఘ్నముపాఘ్రాయ మహామునిః । ఆతిథ్యమకరోత్తస్య యే చ తస్య పదానుగాః ।। ౭.౭౧.
ఇలా చెప్పి, ఆ మహాముని శత్రుఘ్నుని తల ముద్దాడి, అతనికీ అతని వెంట వచ్చిన వారికీ ఆతిథ్యం ఇచ్చాడు.
స భుక్తవాన్నరశ్రేష్ఠో గీతమాధుర్యముత్తమమ్ । శుశ్రావ రామచరితం తస్మిన్కాలే యథాకృమమ్ ।। ౭.౭౧.
ఆ మనుషులలో శ్రేష్ఠుడు భోజనం చేసిన తర్వాత, రాముని చరిత్రను అద్భుతమైన గీత రూపంలో, క్రమంగా వినుతూ ఆనందించాడు.
తన్త్రీలయసమాయుక్తం త్రిస్థానకరణాన్వితమ్ । సంస్కృతం లక్షణోపేతం సమతాలసమన్వితమ్ । శుశ్రావ రామచరితం తస్మిన్కాలే పురా కృతమ్ ।। ౭.౭౧.
తంతుల స్వరాలు, లయతో, మూడు విధాలుగా చేయబడిన, శుద్ధమైన లక్షణాలతో, సమంగా తాళంతో కూడిన పురాతన రామకథను ఆ సమయంలో విన్నాడు.
తాన్యక్షరాణి సత్యాని యథావృత్తాని పూర్వశః । శ్రుత్వా పురుషశార్దూలో విసఞ్జ్ఞో బాష్పలోచనః ।। ౭.౭౧.
ఆ నిజమైన, గతంలో జరిగిన మాటలు విని, ఆ పురుషశార్దూలుడు మైమరచి, కన్నీళ్లతో కళ్లు నిండిపోయాయి.
స ముహూర్తమివాసఞ్జ్ఞో వినిఃశ్వస్య ముహుర్ముహుః । తస్మిన్ గీతే యథావృత్తం వర్తమానమివాశృణోత్ ।। ౭.౭౧.
అతడు కొంతసేపు తానెవరనిపించకుండా, మళ్లీ మళ్లీ ఊపిరి పీల్చుకుంటూ, ఆ గీతంలో జరిగిన విషయాలు తన కళ్లముందే జరుగుతున్నట్టు అనిపించింది.
పదానుగాశ్చ యే రాజ్ఞస్తాం శ్రుత్వా గీతిసమ్పదమ్ । అవాఙ్ముఖాశ్చ దీనాశ్చ హ్యాశ్చర్యమితి చాబ్రువన్ ।। ౭.౭౧.
రాజు వెంట వచ్చిన వారు ఆ గీతంలోని మహిమను విని, తలవంచి, దుఃఖంతో 'ఇది ఎంత ఆశ్చర్యం!' అని అన్నారు.
పరస్పరం చ యే తత్ర సైనికాః సమ్బభాషిరే । కిమిదం క్వ చ వర్తామః కిమేతత్స్వప్నదర్శనమ్ ।। ౭.౭౧.
అక్కడ ఉన్న సైనికులు పరస్పరం ఇలా మాట్లాడుకున్నారు: 'ఇది ఏమిటి? మనం ఎక్కడ ఉన్నాం? ఇది కలలో కనిపించిన దృశ్యమా?'
అర్థో యో నః పురా దృష్టస్తమాశ్రమపదే పునః । శృణుమః కిమిదం స్వప్నో గీతబన్ధం శ్రియో భవేత్ ।। ౭.౭౧.
మనకు ముందే తెలిసిన విషయం మళ్లీ ఈ ఆశ్రమంలో వినిపిస్తోంది. ఇది కలలా అనిపిస్తోంది. ఈ గీతం వల్ల మనకు శ్రేయస్సు కలుగుతుందా?'
విస్మయం తే పరం గత్వా శత్రుఘ్నమిదమబ్రువన్ । సాధు పృచ్ఛ నరశ్రేష్ఠ వాల్మీకిం మునిపుఙ్గవమ్ ।। ౭.౭౧.
అందరూ గొప్ప ఆశ్చర్యంతో శత్రుఘ్నుని చూచి, 'ఓ నరశ్రేష్ఠా, వాల్మీకి మహర్షిని అడుగు' అని అన్నారు.
శత్రుఘ్నస్త్వబ్రవీత్సర్వాన్కౌతూహలసమన్వితాన్ । సైనికా న క్షమో ఽస్మాకం పరిప్రష్టుమిహేదృశః ।। ౭.౭౧.
అందరూ ఆసక్తితో ఉన్నప్పుడు శత్రుఘ్నుడు ఇలా అన్నాడు: 'సైనికులారా, ఇక్కడ ఇలా అడగడం మనకు తగదు.'
ఆశ్చర్యాణి బహూనీహ భవన్త్యస్యాశ్రమే మునేః । న తు కౌతూహలాద్యుక్తమన్వేష్టుం తం మహామునిమ్ ।। ౭.౭౧.
ఈ మహర్షి ఆశ్రమంలో ఎన్నో ఆశ్చర్యకరమైన విషయాలు జరుగుతుంటాయి. కానీ కేవలం ఆసక్తితో ఆ మహామునిని విచారించడం సరికాదు.
ఏవం తద్వాక్యముక్త్వా చ సైనికాన్రఘునన్దనః । అభివాద్య మహర్షిం తం స్వం నివేశం యయౌ తదా ।। ౭.౭౧.
ఇలా సైనికులతో మాట్లాడి, రఘునందనుడు ఆ మహర్షిని నమస్కరించి, తన శిబిరానికి వెళ్లాడు.
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయే ఆదికావ్యే శ్రీమదుత్తరకాణ్డే ఏకసప్తతిమః సర్గః
ఇలా వాల్మీకి మహర్షి రచించిన పవిత్రమైన రామాయణంలో, ఉత్తరకాండలో డెబ్బై ఒకటవ సర్గ ముగిసింది.
తం శయానం నరవ్యాఘ్రం నిద్రా నాభ్యాగమత్తదా । చిన్తయన్తమనేకార్థం రామగీతమనుత్తమమ్ ।। ౭.౭౨.
ఆ మనుషులలో పులిలాంటి శత్రుఘ్నుడు పడుకున్నా, రాముని గొప్ప గీతంలోని అనేక అర్థాలను ఆలోచిస్తూ, నిద్ర రాలేదు.
తస్య శబ్దం సుమధురం తన్త్రీలయసమన్వితమ్ । శ్రుత్వా రాత్రిర్జగామాశు శత్రుఘ్నస్య మహాత్మనః ।। ౭.౭౨.
ఆ తంతుల స్వరాలతో కూడిన మధురమైన గీతాన్ని విని, మహాత్ముడైన శత్రుఘ్నునికి ఆ రాత్రి త్వరగా గడిచిపోయింది.
తస్యాం నిశాయాం వ్యుష్టాయాం కృత్వా పౌర్వాహ్ణికం క్రమమ్ । ఉవాచ ప్రాఞ్జలిర్వాక్యం శత్రుఘ్నో మునిపుఙ్గవమ్ ।। ౭.౭౨.
ఆ రాత్రి ముగిసిన తర్వాత, పూర్వాహ్నిక కర్మలు చేసి, శత్రుఘ్నుడు చేతులు జోడించి ఆ మహర్షిని ఇలా అడిగాడు.
భగవన్ద్రష్టుమిచ్ఛామి రాఘవం రఘునన్దనమ్ । త్వయా ఽనుజ్ఞాతుమిచ్ఛామి సహైభిః సంశితవ్రతైః ।। ౭.౭౨.
భగవంతుడా, నేను రాఘవుడిని, రఘువంశానికి ఆనందాన్ని చూడాలని కోరుకుంటున్నాను. ఈ వ్రతముని బ్రతికే మునులతో కలిసి వెళ్లేందుకు నీ అనుమతి కావాలి.
ఇత్యేవంవాదినం తం తు శత్రుఘ్నం శత్రుతాపనమ్ । వాల్మీకిః సమ్పరిష్వజ్య విససర్జ చ రాఘవమ్ ।। ౭.౭౨.
ఇలా చెప్పిన శత్రుఘ్నుడిని వాల్మీకి ముని ఆలింగనం చేసి, రాఘవుని వద్దకు వెళ్లమని అనుమతి ఇచ్చాడు.
సో ఽభివాద్య మునిశ్రేష్ఠం రథమారుహ్య సుప్రభమ్ । అయోధ్యామగమత్తూర్ణం రాఘవోత్సుకదర్శనః ।। ౭.౭౨.
ఆయన మునిశ్రేష్ఠుడిని నమస్కరించి, తన ప్రకాశవంతమైన రథంపై ఎక్కి, రాఘవుని దర్శించాలనే ఆత్రుతతో అయోధ్యకు వేగంగా బయలుదేరాడు.
స ప్రవిష్టః పురీం రమ్యాం శ్రీమానిక్ష్వాకునన్దనః । ప్రవివేశ మహాబాహుర్యత్ర రామో మహాద్యుతిః ।। ౭.౭౨.
ఆ ఇక్ష్వాకువంశజుడు, మహాబాహువు, ఆ రమ్యమైన నగరంలోకి ప్రవేశించి, మహాతేజస్సుతో ఉన్న రాముడు ఉన్న చోటికి వెళ్లాడు.
స రామం మన్త్రిమధ్యస్థం పూర్ణచన్ద్రనిభాననమ్ । పశ్యన్నమరమధ్యస్థం సహస్రనయనం యథా ।। ౭.౭౨.
అతడు మంత్రుల మధ్య కూర్చున్న, పూర్ణచంద్రుని వంటి ముఖం కలిగిన రాముడిని, దేవతల మధ్యలో కూర్చున్న సహస్రనేతుడిని చూసినట్టు చూశాడు.
సో ఽభివాద్య మహాత్మానం జ్వలన్తమివ తేజసా । ఉవాచ ప్రాఞ్జలిర్వాక్యం రామం సత్యపరాక్రమమ్ ।। ౭.౭౨.
ఆయన మహాత్ముడైన, తేజస్సుతో ప్రకాశించే రాముడిని నమస్కరించి, చేతులు జోడించి, సత్యపరాక్రముడైన రామునికి ఇలా అన్నాడు.
యదాజ్ఞప్తం మహారాజ సర్వం తత్కృతవానహమ్ । హతః స లవణః పాపః పురీ చాస్య నివేశితా ।। ౭.౭౨.
మహారాజా, మీరు ఆజ్ఞాపించిన ప్రతిదీ నేను పూర్తిచేశాను. ఆ దుష్టుడు లవణుడు సంహరించబడ్డాడు, అతని నగరాన్ని కూడా స్థాపించాను.
ద్వాదశైతే గతా వర్షాస్త్వాం వినా రఘునన్దన । నోత్సహేయమహం వస్తుం త్వయా విరహితో నృప ।। ౭.౭౨.
రఘునందనా, నీతో లేకుండా పన్నెండు సంవత్సరాలు గడిచిపోయాయి. రాజా, నీతో వేరుగా ఉండడం నాకు అసహ్యంగా ఉంది.
స మే ప్రసాదం కాకుత్స్థ కురుష్వామితవిక్రమ । మాతృహీనో యథా వత్సో న చిరం ప్రవసామ్యహమ్ ।। ౭.౭౨.
కాకుత్స్థుడా, అపారవీరుడా, నాపై దయ చూపించు. తల్లి లేని దూడలా, నేను ఎక్కువ కాలం వేరుగా ఉండలేను.
ఏవం బ్రువాణం శత్రుఘ్నం పరిష్వజ్యేదమబ్రవీత్ । మా విషాదం కృథాః శూర నైతత్క్షత్రియచేష్టితమ్ ।। ౭.౭౨.
ఇలా మాట్లాడిన శత్రుఘ్నుడిని రాముడు ఆలింగనం చేసి, 'ధైర్యం కోల్పోకు వీరా, ఇది క్షత్రియులకు తగిన ప్రవర్తన కాదు' అన్నాడు.
నావసీదన్తి రాజానో విప్రవాసేషు రాఘవ । ప్రజా నః పరిపాల్యా హి క్షత్రధర్మేణ రాఘవ ।। ౭.౭౨.
రాఘవా, రాజులు ప్రవాసంలో ఉన్నా మనస్సు నిస్సహాయంగా మారరు. మన ప్రజలను క్షత్రియ ధర్మంతో రక్షించాలి.
కాలే కాలే తు మాం వీర అయోధ్యామవలోకితుమ్ । ఆగచ్ఛ త్వం నరశ్రేష్ఠ గన్తాసి చ పురం తవ ।। ౭.౭౨.
వీరా, నరశ్రేష్ఠుడా, అప్పుడప్పుడు నన్ను చూడటానికి అయోధ్యకు రా. ఆ తరువాత నీ నగరానికి తిరిగి వెళ్ళవచ్చు.