తస్యైవం చిన్తయానస్య భవనం శశిసన్నిభమ్ । రామస్య పరమోదారం పురస్తాన్సమదృశ్యత ।। ౭.౫౨.
అతడు ఇలా ఆలోచిస్తూ ఉండగా, చంద్రునిలా ప్రకాశించే, అత్యంత మహిమగల రాముని భవనం అతని ముందే కనిపించింది.
రాజ్ఞస్తు భవనద్వారి సో ఽవతీర్య రథోత్తమాత్ । అవాఙ్ముఖో దీనమనాః ప్రవివేశానివారితః ।। ౭.౫౨.
రాజు భవన ద్వారం వద్ద, అతడు తన రథం నుంచి దిగాడు. మనసు దిగులుగా, ముఖం కిందపడినట్లు, ఎవరూ ఆపకుండానే లోపలికి ప్రవేశించాడు.
స దృష్ట్వా రాఘవం దీనమాసీనం పరమాసనే । నేత్రాభ్యామశ్రుపూర్ణాభ్యాం దదర్శాగ్రజమగ్రతః ।। ౭.౫౨.
అక్కడ రాఘవుడు దిగులుగా, ఉన్నత ఆసనంపై కూర్చున్నాడు. అతని పెద్ద అన్నయ్యను, కన్నీళ్లతో నిండిన కళ్లతో ముందుగా చూశాడు.
జగ్రాహ చరణౌ తస్య లక్ష్మణో దీనచేతనః । ఉవాచ దీనయా వాచా ప్రాఞ్జలిః సుసమాహితః ।। ౭.౫౨.
లక్ష్మణుడు మనసు బాధతో, రాముని పాదాలు పట్టుకున్నాడు. చేతులు జోడించి, దిగులుతో, శాంతంగా మాట్లాడాడు.
ఆర్యస్యాజ్ఞాం పురస్కృత్య విసృజ్య జనకాత్మజామ్ । గఙ్గాతీరే యథోద్దిష్టే వాల్మీకేరాశ్రమే శుచౌ ।। ౭.౫౨.
ఆర్యా, మీ ఆజ్ఞను పాటించి, జనకుని కుమార్తెను గంగా తీరంలో, వాల్మీకి ఆశ్రమంలో, మీరు చెప్పినట్లే వదిలిపెట్టాను.
తత్ర తాం చ శుభాచారామాశ్రమాన్తే యశస్వినీమ్ । పునరప్యాగతో వీర పాదమూలముపాసితుమ్ ।। ౭.౫౨.
అక్కడ ఆశ్రమాంతంలో, ఆ సద్గుణాల కలిగిన, కీర్తివంతురాలైనవారిని మళ్లీ కలిసాను, ఓ వీరా, ఆమె పాదాల దగ్గర కూర్చోవడానికి వచ్చాను.
మా శుచః పురుషవ్యాఘ్ర కాలస్య గతిరీదృశీ । త్వద్విధా న హి శోచన్తి బుద్ధిమన్తో మనస్వినః ।। ౭.౫౨.
ఓ పురుషవ్యాఘ్రా, నీవు బాధపడకూడదు. కాలచక్రం ఇలానే నడుస్తుంది. నీలాంటి బుద్ధిమంతులు, మనస్సు నిగ్రహించేవారు బాధపడరు.
సర్వే క్షయాన్తా నిచయాః పతనాన్తాః సముచ్ఛ్రయాః । సంయోగా విప్రయోగాన్తా మరణాన్తం చ జీవితమ్ ।। ౭.౫౨.
ఏ సముపార్జనకైనా క్షయం ఉంటుంది, ఎత్తైనదానికి పతనం ఉంటుంది, కలయికకు విడిపోవడం ఉంటుంది, జీవితం కూడా మరణంతో ముగుస్తుంది.
తస్మాత్పుత్రేషు దారేషు మిత్రేషు చ ధనేషు చ । నాతిప్రసఙ్గః కర్తవ్యో విప్రయోగో హి తైర్ధ్రువమ్ ।। ౭.౫౨.
కాబట్టి, కుమారులు, భార్య, స్నేహితులు, ధనం వీటిపై అధిక మమకారం పెట్టకూడదు. ఎందుకంటే వాటి నుంచి విడిపోవడం ఖచ్చితమే.
శక్తస్త్వమాత్మనా ఽ ఽత్మానం వినేతుం మనసైవ హి । లోకాన్సర్వాంశ్చ కాకుత్స్థ కిం పునః శోకమాత్మనః ।। ౭.౫౨.
ఓ కాకుత్థ్సా, నీవు నీ మనసుతో నీను నీవే నిగ్రహించగలవు. అన్ని లోకాల్ని పాలించగలవాడివి, మరి నీ దుఃఖాన్ని నీవు అదుపుచేయడం ఎంత సులభం!
నేదృశేషు విముహ్యన్తి త్వద్విధాః పురుషర్షభాః । అపవాదః స కిల తే పునరేష్యతి రాఘవ ।। ౭.౫౨.
ఇలాంటి పరిస్థితుల్లో నీలాంటి పురుషశ్రేష్ఠులు మాయలో పడరు. లేదంటే అపవాదు మళ్లీ నిన్ను వెంటాడుతుంది, ఓ రాఘవా.
యదర్థం మైథిలీ త్యక్తా అపవాదభయాన్నృప । సో ఽపవాదః పురే రాజన్భవిష్యతి న సంశయః ।। ౭.౫౨.
రాజా, అపవాద భయంతో మైథిలిని వదిలిన కారణం ఏదైతే ఉందో, ఆ అపవాదు నగరంలో తప్పకుండా కలుగుతుంది. ఇందులో ఎలాంటి సందేహం లేదు.
స త్వం పురుషశార్దూల ధైర్యేణ సుసమాహితః । త్యజైనాం దుర్బలాం బుద్ధిం సన్తాపం మా కురుష్వ హ ।। ౭.౫౨.
ఓ మానవులలో శ్రేష్ఠుడా, నీవు ధైర్యంగా, స్థిరంగా ఉండి, ఈ బలహీనమైన ఆలోచనను వదిలిపెట్టు. మనసులో బాధను నీవు అనుభవించకూడదు.
ఏవముక్తః స కాకుత్స్థో లక్ష్మణేన మహాత్మనా । ఉవాచ పరయా ప్రీత్యా సౌమిత్రిం మిత్రవత్సలః ।। ౭.౫౨.
అలా మహాత్ముడైన లక్ష్మణుడు చెప్పిన తరువాత, మిత్రులను ఎంతో ప్రేమించే కకుత్స్థుడు, సౌమిత్రిని ఎంతో స్నేహంతో ఇలా పలికాడు.
ఏవమేతన్నరశ్రేష్ఠ యథా వదసి లక్ష్మణ । పరితోషశ్చ మే వీర మమ కార్యానుశాసనే ।। ౭.౫౨.
లక్ష్మణా, నీవు చెప్పినది నిజమే, నరశ్రేష్ఠుడా. నా కర్తవ్యాన్ని నీవు గుర్తు చేసినందుకు నేను సంతృప్తిగా ఉన్నాను, వీరుడా.
నివృత్తిశ్చాగతా సౌమ్య సన్తాపశ్చ నిరాకృతః । భవద్వాక్యైః సురుచిరైరనునీతో ఽస్మి లక్ష్మణ ।। ౭.౫౨.
సౌమ్యా, నీ మధురమైన మాటలతో నా మనసులో ఉన్న కలవరమూ, బాధ కూడా పోయింది. నీ మాటలు నాకు ఎంతో ఓదార్పు ఇచ్చాయి, లక్ష్మణా.
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయే ఆదికావ్యే శ్రీమదుత్తరకాణ్డే ద్విపఞ్చాశః సర్గః
ఇలా మహర్షి వాల్మీకి రచించిన పవిత్రమైన రామాయణంలో ఉత్తరకాండలో యాభై రెండవ సర్గ ముగిసింది.
లక్ష్మణస్య తు తద్వాక్యం నిశమ్య పరమాద్భుతమ్ । సుప్రీతశ్చాభవద్రామో వాక్యమేతదువాచ హ ।। ౭.౫౩.
లక్ష్మణుడు చెప్పిన ఆ అద్భుతమైన మాటలు విని, రాముడు ఎంతో ఆనందపడి, ఇలా అన్నాడు.
దుర్లభస్త్వీదృశో బన్ధురస్మిన్కాలే విశేషతః । యాదృశస్త్వం మహాబుద్ధేర్మమ సౌమ్య మనో ఽనుగః ।। ౭.౫౩.
సౌమ్యా, నీవు ఎంత గొప్ప జ్ఞానంతో, నా మనసుకు అనుగుణంగా ఉండేవాడివో, ఇలాంటి మిత్రుడు ఈ కాలంలో దొరకడం చాలా అరుదు.
యచ్చ మే హృదయే కిఞ్చిద్వర్తతే శుభలక్షణ । తన్నిశామయ చ శ్రుత్వా కురుష్వ వచనం మమ ।। ౭.౫౩.
శుభలక్షణమున్నది ఏదైనా నా హృదయంలో ఉన్నదాన్ని నీవు వినిపించు, వినిన తరువాత నా మాటను పాటించు.
చత్వారో దివసాః సౌమ్య కార్యం పౌరజనస్య వై । అకుర్వాణస్య సౌమిత్రే తన్మే మర్మాణి కృన్తతి ।। ౭.౫౩.
సౌమ్యా, నాలుగు రోజులుగా పట్టణ ప్రజల పనులు చూడలేదు. ఈ నిర్లక్ష్యం నా మనసుకు చాలా బాధ కలిగిస్తోంది, సౌమిత్రీ.
ఆహూయన్తాం ప్రకృతయః పురోధా మన్త్రిణస్తథా । కార్యార్థినశ్చ పురుషాః స్త్రియశ్చ పురుషర్షభ ।। ౭.౫౩.
పురోహితులు, మంత్రులు, పనికోసం వచ్చిన వారు, మహిళలు — వీరందరినీ పిలిపించు, మానవులలో శ్రేష్ఠుడా.
పౌరకార్యాణి యో రాజా న కరోతి దినే దినే । సంవృతే నరకే ఘోరే పతితో నాత్ర సంశయః ।। ౭.౫౩.
పట్టణ ప్రజల పనులను రోజూ చూడని రాజు, భయంకరమైన నరకంలో పడిపోతాడని సందేహం లేదు.
శ్రూయతే హి పురా రాజా నృగో నామ మహాయశాః । బభూవ పృథివీపాలో బ్రహ్మణ్యః సత్యవాక్ శుచిః ।। ౭.౫౩.
పూర్వం నృగుడు అనే మహాకీర్తి గల రాజు ఉన్నాడు. ఆయన భూమిని పాలించేవాడు, బ్రాహ్మణులను ఆదరించేవాడు, సత్యవంతుడు, పవిత్రుడు.
స కదాచిద్గవాం కోటీః సవత్సాః స్వర్ణభూషితాః । నృదేవో భూమిదేవేభ్యః పుష్కరేషు దదౌ నృపః ।। ౭.౫౩.
ఒకసారి ఆ రాజు, మానవులలో దేవుడిలా, లక్షలాది బంగారు అలంకారాలున్న దూడలతో కూడిన ఆవులను పవిత్రమైన కుండాలలో బ్రాహ్మణులకు దానం చేశాడు.
తతః సఙ్గాద్గతా ధేనుః సవత్సా స్పర్శితా ఽనఘ । బ్రాహ్మణస్యాహితాగ్నేశ్చ దరిద్రస్యోఞ్ఛవర్తినః ।। ౭.౫౩.
అప్పుడొకసారి, యజ్ఞాగ్ని నిప్పు నిలిపే, బీద బ్రాహ్మణునికి చెందిన ఒక దూడతో కూడిన నిర్దోషమైన ఆవు అనుకోకుండా తీసుకుపోయారు.
స నష్టాం గాం క్షుధార్తో వై అన్విషంస్తత్ర తత్ర చ । నాపశ్యత్సర్వరాజ్యేషు సంవత్సరగణాన్బహూన్ ।। ౭.౫౩.
ఆ బ్రాహ్మణుడు ఆకలితో తన ఆవును వెతుకుతూ ఎన్నో సంవత్సరాలు అన్ని రాజ్యాలలో వెతికినా, దానిని కనుగొనలేకపోయాడు.
తతః కనఖలం గత్వా జీర్ణవత్సాం నిరామయామ్ । దదర్శ గాం స్వకాం ధేనుం బ్రాహ్మణస్య నివేశనే ।। ౭.౫౩.
తర్వాత కనఖల అనే ఊరికి వెళ్లి, తన వృద్ధమైన, ఆరోగ్యంగా ఉన్న ఆవును మరొక బ్రాహ్మణుని ఇంట్లో చూశాడు.
అథ తాం నామధేయేన స్వకేనోవాచ స ద్విజః । ఆగచ్ఛ శబలేత్యేవం సా తు శుశ్రావ గౌః స్వరమ్ ।। ౭.౫౩.
ఆ బ్రాహ్మణుడు తన ఆవును పేరుపెట్టి, 'శబలే, రా!' అని పిలిచాడు. ఆ ఆవు తన యజమాని స్వరం విని స్పందించింది.
తస్య తం స్వరమాజ్ఞాయ క్షుధార్తస్య ద్విజస్య వై । అన్వగాత్పృష్ఠతః సా గౌర్గచ్ఛన్తం పావకోపమమ్ ।। ౭.౫౩.
ఆ ఆకలితో ఉన్న బ్రాహ్మణుని స్వరం గుర్తించి, ఆ ఆవు అగ్నిలా ప్రకాశించే యజమానిని వెనకనుంచి అనుసరించింది.