రుదన్తం ప్రాఞ్జలిం దృష్ట్వా కాఙ్క్షన్తం మృత్యుమాత్మనః । మైథిలీ భృశసంవిగ్నా లక్ష్మణం వాక్యమబ్రవీత్ ।। ౭.౪౭.
లక్ష్మణుడు ఏడుస్తూ, చేతులు జోడించి, మరణాన్ని కోరుకుంటూ ఉండటాన్ని చూసి, మైతిలి ఎంతో కలవరపడి అతనితో ఇలా చెప్పింది.
కిమిదం నావగచ్ఛామి బ్రూహి తత్త్వేన లక్ష్మణ । పశ్యామి త్వాం న చ స్వస్థమపి క్షేమం మహీపతేః ।। ౭.౪౭.
ఇది ఏమిటో నాకు అర్థం కావడం లేదు, లక్ష్మణా! నిజం చెప్పు. నిన్ను చూస్తే నీవు సుఖంగా లేవు, రాజుకు కూడా శాంతి లేదు.
శాపితో ఽసి నరేన్ద్రేణ యత్త్వం సన్తాపమాగతః । తద్బ్రూయాః సన్నిధౌ మహ్యమహమాజ్ఞాపయామి తే ।। ౭.౪౭.
నరేంద్రుడు నిన్ను శపించినందువల్లే నీవు ఇంత బాధపడుతున్నావా? ఇది నా సమక్షంలో చెప్పు, నేను ఆజ్ఞాపిస్తున్నాను.
వైదేహ్యా చోద్యమానస్తు లక్ష్మణో దీనచేతనః । అవాఙ్ముఖో బాష్పకలం వాక్యమేతదువాచ హ ।। ౭.౪౭.
వైదేహి అడిగినప్పుడు, లక్ష్మణుడు మనసు మాడిపోయి, ముఖం క్రిందికి వంచి, కన్నీళ్లతో కలిసిన స్వరంతో ఇలా అన్నాడు.
శ్రుత్వా పరిషదో మధ్యే హ్యపవాదం సుదారుణమ్ । పురే జనపదే చైవ త్వత్కృతే జనకాత్మజే । రామః సన్తప్తహృదయో మా నివేద్య గృహం గతః ।। ౭.౪౭.
జనకుని కుమార్తె! నీ విషయమై సభలో, పట్టణంలో, దేశంలో భయంకరమైన అపవాదు వినిపించడంతో, రాముడు హృదయం బాధతో నిండిపోయి, నీకు చెప్పకుండా ఇంటికి వెళ్లిపోయాడు.
న తాని వచనీయాని మయా దేవి తవాగ్రతః । యాని రాజ్ఞా హృది న్యస్తాన్యమర్షాత్పృష్ఠతః కృతః ।। ౭.౪౭.
దేవీ! రాజు కోపంతో హృదయంలో ఉంచి, నన్ను రహస్యంగా ఆజ్ఞాపించిన మాటలను నీ ముందు నేను చెప్పలేను.
సా త్వం త్యక్తా నృపతినా నిర్దోషా మమ సన్నిధౌ । పౌరాపవాదభీతేన గ్రాహ్యం దేవి న తే ఽన్యథా ।। ౭.౪౭.
నీవు ఎలాంటి తప్పు చేయకపోయినా, రాజు ప్రజల అపవాదాన్ని భయపడి, నా సమక్షంలో నిన్ను వదిలిపెట్టాడు. దేవీ, ఇది తప్ప వేరే మార్గం లేదు, దీనిని ఒప్పుకోక తప్పదు.
ఆశ్రమాన్తేషు చ మయా త్యక్తవ్యా త్వం భవిష్యసి । రాజ్ఞః శాసనమాజ్ఞాయ తవేదం కిల దౌర్హృదమ్ ।। ౭.౪౭.
రాజు ఆజ్ఞను పాటిస్తూ, నేను నిన్ను ఆశ్రమపు అంచుల్లో వదిలిపెట్టాల్సి వస్తోంది. ఇదే నీ దురదృష్టం, దేవీ.
తదేతజ్జాహ్నవీతీరే బ్రహ్మర్షీణాం తపోవనమ్ । పుణ్యం చ రమణీయం చ మా విషాదం కృథాః శుభే ।। ౭.౪౭.
ఇక్కడ జాహ్నవీ తీరంలో బ్రహ్మర్షుల తపోవనం ఉంది. ఇది పవిత్రంగా, అందంగా ఉంటుంది. శుభే, నీవు మనసు బాధ పెట్టుకోకు.
రాజ్ఞో దశరథస్యేష్టః పితుర్మే మునిపుఙ్గవః । సఖా పరమకో విప్రో వాల్మీకిః సుమహాయశాః ।। ౭.౪౭.
నా తండ్రి దశరథ మహారాజు ఎంతో ఇష్టపడే మహర్షుల్లో శ్రేష్ఠుడు, గొప్ప కీర్తి గల వాల్మీకి మహర్షి ఆయన స్నేహితుడు.
పాదచ్ఛాయాముపాగమ్య సుఖమస్య మహాత్మనః । ఉపవాసపరైకాగ్రా వస త్వం జనకాత్మజే ।। ౭.౪౭.
జనకుని కుమార్తె, ఆ మహాత్ముని ఆశ్రయానికి వెళ్లి, ఉపవాసంలో, ఏకాగ్రతతో అక్కడ నివసించు.
పతివ్రతాత్వమాస్థాయ రామం కృత్వా సదా హృది । శ్రేయస్తే పరమం దేవి తథా కృత్వా భవిష్యతి ।। ౭.౪౭.
పతివ్రతగా ఉండి, రాముని ఎప్పుడూ హృదయంలో ఉంచుకుంటూ జీవించు. అలా చేస్తే, నీకు పరమ శ్రేయస్సు కలుగుతుంది, దేవీ.
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయే ఆదికావ్యే శ్రీమదుత్తరకాణ్డే సప్తచత్వారింశః సర్గః
ఇలా వాల్మీకి మహర్షి రచించిన పవిత్రమైన ఆదికావ్యమైన శ్రీమద్రామాయణంలోని ఉత్తరకాండలో నలభై ఏడవ సర్గ ముగిసింది.
లక్ష్మణస్య వచః శ్రుత్వా దారుణం జనకాత్మజా । పరం విషాదమాగమ్య వైదేహీ నిపపాత హ ।। ౭.౪౮.
లక్ష్మణుని కఠినమైన మాటలు విని, జనకుని కుమార్తె, తీవ్ర విషాదంతో నేలపై పడిపోయింది.
సా ముహూర్తమివాసఞ్జ్ఞా బాష్పపర్యాకులేక్షణా । లక్ష్మణం దీనయా వాచా ఉవాచ జనకాత్మజా ।। ౭.౪౮.
ఆమె కొంతసేపు స్పృహ కోల్పోయి, కన్నీళ్లతో కళ్లు మసకబారిపోయాయి. తర్వాత, దుఃఖభరితమైన స్వరంతో లక్ష్మణునితో మాట్లాడింది.
మామికేయం తనుర్నూనం సృష్టా దుఃఖాయ లక్ష్మణ । ధాత్రా యస్యాస్తథా మే ఽద్య దుఃఖమూర్తిః ప్రదృశ్యతే ।। ౭.౪౮.
లక్ష్మణా, నా ఈ శరీరం సృష్టికర్త దుఃఖానికి మాత్రమే సృష్టించాడేమో. ఎందుకంటే, నేడు నేను దుఃఖరూపంగా మారిపోయాను.
కిం ను పాపం కృతం పూర్వం కో వా దారైర్వియోజితః । యా ఽహం శుద్ధసమాచారా త్యక్తా నృపతినా సతీ ।। ౭.౪౮.
నేను ఏ పాపం చేసాను? లేక ఎవరో భార్యతో వేరు చేయబడి బాధపడ్డాడా? నేను శుద్ధమైన ఆచారంతో, సతిగా ఉండి కూడా రాజు చేత విడిచిపెట్టబడ్డాను.
పురా ఽహమాశ్రమే వాసం రామపాదానువర్తినీ । అనురుధ్యాపి సౌమిత్రే దుఃఖే చ పరివర్తినీ ।। ౭.౪౮.
సౌమిత్రీ, ఒకప్పుడు నేను ఆశ్రమంలో నివసిస్తూ, రాముని పాదాలను అనుసరిస్తూ, కష్టాలను భరించి, దుఃఖంలో కూడా స్థిరంగా ఉన్నాను.
సా కథం హ్యాశ్రమే సౌమ్య వత్స్యామి విజనీకృతా । ఆఖ్యాస్యామి చ కస్యాహం దుఃఖం దుఃఖపరాయణా ।। ౭.౪౮.
సౌమ్యా, ఇప్పుడు నేను ఒంటరిగా ఆశ్రమంలో ఎలా జీవించగలను? దుఃఖంతో నిండిన నేను నా బాధను ఎవరికీ చెప్పగలను?
కిం ను వక్ష్యామి మునిషు కర్మ వా సత్కృతం చ కిమ్ । కస్మింశ్చిత్ కారణే త్యక్తా రాఘవేణ మహాత్మనా ।। ౭.౪౮.
మహాత్ముడైన రాఘవుడు ఏదో కారణంతో నన్ను వదిలిపెట్టిన తర్వాత, నేను మునులకు ఏమి చెప్పగలను? లేదా మంచి పని ఏదైనా చెప్పగలను?
న ఖల్వద్యైవ సౌమిత్రే జీవితం జాహ్నవీజలే । త్యజేయం రాజవంశస్తు భర్తుర్మే పరిహాస్యతే ।। ౭.౪౮.
సౌమిత్రీ, నేడు నేను జాహ్నవీ నదిలో ప్రాణం విడిచిపెట్టను. అలా చేస్తే నా భర్త రాజవంశానికి అపకీర్తి వస్తుంది.
యథాజ్ఞం కురు సోమిత్రే త్యజ మాం దుఃఖభాగినీమ్ । నిదేశే స్థీయతాం రాజ్ఞః శృణు చేదం వచో మమ ।। ౭.౪౮.
సౌమిత్రీ, రాజు ఆజ్ఞను పాటించు. దుఃఖభాగ్యురాలైన నన్ను వదిలిపెట్టు. రాజు చెప్పిన మాటను పాటిస్తూ, ఇప్పుడు నా మాట విను.
శ్వశ్రూణామవిశేషేణ ప్రాఞ్జలిప్రగ్రహేణ చ । శిరసా ఽ ఽవన్ద్య చరణౌ కుశలం బ్రూహి పార్థివమ్ ।। ౭.౪౮.
నా అత్తలందరిని సమానంగా, చేతులు జోడించి, వారి పాదాలకు తల వంచి నమస్కరించి, రాజుకు శుభాకాంక్షలు చెప్పు.
శిరసా ఽభినతో బ్రూయాః సర్వాసామేవ లక్ష్మణ । వక్తవ్యశ్చాపి నృపతిర్ధర్మేషు సుసమాహితః ।। ౭.౪౮.
లక్ష్మణా, తల వంచి అందరికీ నా తరఫున చెప్పు. ధర్మంలో స్థిరంగా ఉన్న రాజుకూ ఇదే చెప్పు.
జానాసి చ యథా శుద్ధా సీతా తత్త్వేన రాఘవ । భక్త్యా చ పరయా యుక్తా హితా చ తవ నిత్యశః ।। ౭.౪౮.
రాఘవా, సీత ఎంత పవిత్రురాలో, ఎంత భక్తితో నీకు అంకితమై, ఎప్పుడూ నీ మేలు కోరుకుంటుందో నువ్వు బాగా తెలుసు.
అహం త్యక్తా త్వయా వీర అయశోభీరుణా జనే । యచ్చ తే వచనీయం స్యాదపవాదసముత్థితమ్ । మయా చ పరిహర్తవ్యం త్వం హి మే పరమా గతిః ।। ౭.౪౮.
వీరా, నువ్వు నన్ను విడిచిపెట్టినందుకు ప్రజల్లో నాకు అపఖ్యాతి వచ్చింది. ఎవరి నిందనైనా నాకు దూరంగా ఉంచుకోవాలి. నీవే నాకు పరమాశ్రయం.
వక్తవ్యశ్చేతి నృపతిర్ధమేణ సుసమాహితః । యథా భ్రాతృషు వర్తేథాస్తథా పౌరేషు నిత్యదా ।। ౭.౪౮.
రాజుకు ఇలా చెప్పు — ధర్మాన్ని పాటించే విధంగా తన సోదరులకూ, ప్రజలకూ ఎప్పుడూ ప్రవర్తించాలి.
పరమో హ్యేష ధర్మస్తే తస్మాత్కీర్తిరనుత్తమా ।। ౭.౪౮.
ఇదే నీకు అత్యున్నతమైన ధర్మం. అందుకే నీకు అపూర్వమైన కీర్తి లభించింది.
యత్తు పౌరజనో రాజన్ధర్మేణ సమవాప్నుయాత్ । అహం తు నానుశోచామి స్వశరీరం నరర్షభ ।। ౭.౪౮.
రాజా, ప్రజలు ధర్మంతో ఏది పొందినా అది సరే. నాకైతే నా శరీరాన్ని గురించి బాధ లేదు, నరశ్రేష్ఠా.
యథాపవాదం పౌరాణాం తథైవ రఘునన్దన । పతిర్హి దేవతా నార్యాః పతిర్బన్ధుః పతిర్గురుః ।। ౭.౪౮.
రఘునందన, ప్రజల నింద ఎంత బాధిస్తుందో, భార్యకు భర్త దేవత, బంధువు, గురువు కూడా అవుతాడు.