దుష్కరం కృతవాన్రామః సముద్రే సేతుబన్ధనమ్ । అశ్రుతం పూర్వకైః కైశ్చిద్దేవైరపి సదానవైః ।। ౭.౪౩.
రాముడు సముద్రంపై వంతెన కట్టడం వంటి కష్టమైన పనిని సాధించాడు. ఇంతటి కార్యం పూర్వకాలంలో కొందరు దేవతలు, దానవులు కూడా వినలేదు.
రావణశ్చ దురాధర్షో హతః సబలవాహనః । వానరాశ్చ వశం నీతా ఋక్షాశ్చ సహ రాక్షసైః ।। ౭.౪౩.
దుర్జయుడైన రావణుడు తన సైన్యంతో పాటు సంహరించబడ్డాడు. వానరులు, రిక్షులు, రాక్షసులతో కలిసి రాముని వశంలోకి వచ్చారు.
హత్వా చ రావణం సఙ్ఖ్యే సీతామాహృత్య రాఘవః । అమర్షం పృష్ఠతః కృత్వా స్వవేశ్మ పునరానయత్ ।। ౭.౪౩.
రావణుణ్ణి యుద్ధంలో సంహరించి, సీతను తిరిగి పొందిన రాఘవుడు, తన కోపాన్ని పక్కన పెట్టి, ఆమెను తిరిగి తన ఇంటికి తీసుకొచ్చాడు.
కీదృశం హృదయే తస్య సీతాసమ్భోగజం సుఖమ్ । అఙ్కమారోప్య తు పురా రావణేన బలాద్ధృతామ్ ।। ౭.౪౩.
రావణుడు బలవంతంగా తన ఒడిలో కూర్చోబెట్టి తీసుకెళ్లిన సీతతో కలవడం వల్ల రాముని హృదయంలో ఎలాంటి ఆనందం కలుగుతుందో?
లఙ్కామపి పురా నీతామశోకవనికాం గతామ్ । రక్షసాం వశమాపన్నాం కథం రామో న కుత్సతే ।। ౭.౪౩.
ఆమె ఒకప్పుడు లంకకు తీసుకెళ్లబడి, అశోకవనంలో ఉండి, రాక్షసుల చేతిలో పడింది. అలాంటప్పుడు రాముడు ఎలా సిగ్గుపడడు?
అస్మాకమపి దారేషు సహనీయం భవిష్యతి । యథా హి కురుతే రాజా ప్రజా తమనువర్తతే ।। ౭.౪౩.
మనకూ భార్యల విషయంలో ఓర్పు అవసరం అవుతుంది. ఎందుకంటే రాజు ఎలా ప్రవర్తిస్తే, ప్రజలు కూడా అలాగే అనుసరిస్తారు.
ఏవం బహువిధా వాచో వదన్తి పురవాసినః । నగరేషు చ సర్వేషు రాజఞ్జనపదేషు చ ।। ౭.౪౩.
ఇలా నగరాల్లో, దేశమంతా ప్రజలు ఎన్నో విధాలుగా మాట్లాడుకుంటున్నారు, రాజా!
తస్యైవం భాషితం శ్రుత్వా రాఘవః పరమార్తవత్ । ఉవాచ సుహృదః సర్వాన్కథమేతద్బ్రవీథ మామ్ ।। ౭.౪౩.
ఈ మాటలు విని, రాఘవుడు ఎంతో బాధతో తన మిత్రులందరిని చూసి, 'మీరు నాకు ఇలా ఎందుకు చెబుతున్నారు?' అని అడిగాడు.
సర్వే తు శిరసా భూమావభివాద్య ప్రణమ్య చ । ప్రత్యూచూ రాఘవం దీనమేవమేతన్న సంశయః ।। ౭.౪౩.
అందరూ తలవంచి భూమిని నమస్కరించి, రాఘవునికి దుఃఖంతో ఇలా సమాధానం ఇచ్చారు: 'అవును, ఇది నిజమే, ఇందులో సందేహం లేదు.'
శ్రుత్వా తు వాక్యం కాకుత్స్థః సర్వేషాం సముదీరితమ్ । విసర్జయామాస తదా వయస్యాఞ్ఛత్రుసూదనః ।। ౭.౪౩.
అందరి మాటలు విని, శత్రువులను సంహరించే కకుత్స్థుడు ఆ సమయంలో తన మిత్రులను పంపించాడు.
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయే ఆదికావ్యే శ్రీమదుత్తరకాణ్డే త్రిచత్వారింశః సర్గః
ఇలా మహర్షి వాల్మీకి రచించిన పవిత్రమైన రామాయణంలోని ఉత్తరకాండలో నలభై మూడు వ సర్గ ముగిసింది.
విసృజ్య తు సుహృద్వర్గం బుద్ధ్యా నిశ్చిత్య రాఘవః । సమీపే ద్వాఃస్థమాసీనమిదం వచనమబ్రవీత్ ।। ౭.౪౪.
తన మిత్రులను పంపించిన తర్వాత, రాఘవుడు తన మనసులో నిర్ణయించుకుని, పక్కనే కూర్చున్న ద్వారపాలకుని ఇలా అడిగాడు.
శీఘ్రమానయ సౌమిత్రిం లక్ష్మణం శుభలక్షణమ్ । భరతం చ మహాభాగం శత్రుఘ్నమపరాజితమ్ ।। ౭.౪౪.
వేగంగా సౌమిత్రి అయిన లక్ష్మణుడిని, శుభలక్షణాలున్న లక్ష్మణుడిని, మహాభాగుడైన భరతుడిని, అపరాజితుడైన శత్రుఘ్నుడిని తీసుకొచ్చి.
రామస్య వచనం శ్రుత్వా ద్వాఃస్థో మూర్ధ్ని కృతాఞ్జలిః । లక్ష్మణస్య గృహం గత్వా ప్రవివేశానివారితః ।। ౭.౪౪.
రాముని ఆజ్ఞ విని, ద్వారపాలకుడు చేతులు జోడించి, లక్ష్మణుని ఇంటికి వెళ్లి, ఎవరూ ఆపకుండా లోపలికి ప్రవేశించాడు.
ఉవాచ సుమహాత్మానం వర్ధయిత్వా కృతాఞ్జలిః । ద్రష్టుమిచ్ఛతి రాజా త్వాం గమ్యతాం తత్ర మా చిరమ్ ।। ౭.౪౪.
ఆ గొప్ప మనసున్నవాడిని నమస్కరించి, చేతులు జోడించి ఇలా అన్నాడు: 'రాజు నిన్ను చూడాలని కోరుకుంటున్నాడు. ఆలస్యం చేయకుండా అక్కడికి వెళ్లు.'
బాఢమిత్యేవ సౌమిత్రిః శ్రుత్వా రాఘవశాసనమ్ । ప్రాద్రవద్రథమారుహ్య రాఘవస్య నివేశనమ్ ।। ౭.౪౪.
రాఘవుని ఆజ్ఞ విని, సౌమిత్రి 'అలాగే' అని సమాధానం చెప్పి, తన రథంపై ఎక్కి, వేగంగా రాముని ఇంటికి వెళ్లాడు.
ప్రయాన్తం లక్ష్మణం దృష్ట్వా ద్వాఃస్థో భరతమన్తికాత్ । ఉవాచ భరతం తత్ర వర్ధయిత్వా కృతాఞ్జలిః ।। ౭.౪౪.
లక్ష్మణుడు వెళ్లిపోతున్నాడని చూసి, ద్వారపాలకుడు భరతుని దగ్గరకు వచ్చి, చేతులు జోడించి భరతుని అక్కడ పలికాడు.
వినయావనతో భూత్వా రాజా త్వాం ద్రష్టుమిచ్ఛతి । భరతస్తు వచఃశ్రుత్వా ద్వాఃస్థాద్రామసమీరితమ్ ।। ౭.౪౪.
వినయంతో తలవంచి, "రాజు నిన్ను చూడాలని కోరుకుంటున్నాడు" అని అన్నాడు. ద్వారపాలకుడు రాముని మాట భరతునికి చెప్పినప్పుడు—
ఉత్పపాతాసనాత్తూర్ణం పద్భ్యామేవ యయౌ బలీ । దృష్ట్వా ప్రయాన్తం భరతం త్వరమాణః కృతాఞ్జలిః ।। ౭.౪౪.
బలవంతుడైన భరతుడు వెంటనే తన ఆసనంనుంచి లేచి, కాలినడకన వెళ్లాడు. భరతుడు వెళ్లిపోతున్నాడని చూసి, ద్వారపాలకుడు కూడా చేతులు జోడించి త్వరగా వెళ్ళాడు.
శత్రుఘ్నభవనం గత్వా తతో వాక్యమువాచ హ । ఏహ్యాగచ్ఛ రఘుశ్రేష్ఠ రాజా త్వాం ద్రష్టుమిచ్ఛతి ।। ౭.౪౪.
శత్రుఘ్నుని ఇంటికి వెళ్లి, "రఘువంశంలో ఉత్తముడవు, రా, రాజు నిన్ను చూడాలని కోరుకుంటున్నాడు" అని పలికాడు.
గతో హి లక్ష్మణః పూర్వం భరతశ్చ మహాయశాః । శ్రుత్వా తు వచనం తస్య శత్రుఘ్నః పరమాసనాత్ ।। ౭.౪౪.
"లక్ష్మణుడు ముందే వెళ్లాడు, గొప్ప కీర్తి కలిగిన భరతుడూ వెళ్లాడు" అని చెప్పాడు. ఆ మాట విని శత్రుఘ్నుడు తన మంచి ఆసనం నుండి లేచాడు.
శిరసా ధరణీం ప్రాప్య ప్రయయౌ యత్ర రాఘవః । ద్వాఃస్థస్త్వాగమ్య రామాయ సర్వానేవ కృతాఞ్జలిః । నివేదయామాస తదా భ్రాతఽన్స్వాన్సముపస్థితాన్ ।। ౭.౪౪.
తలతో నేల తాకి, రాఘవుని ఉన్న చోటికి వెళ్లాడు. ద్వారపాలకుడు అక్కడికి వచ్చి, చేతులు జోడించి రామునికి అన్నదమ్ములందరూ వచ్చారని తెలియజేశాడు.
కుమారానాగతాఞ్ఛ్రుత్వా చిన్తావ్యాకులితేన్ద్రియః । అవాఙ్ముఖో దీనమనా ద్వాఃస్థం వచనమబ్రవీత్ ।। ౭.౪౪.
కుమారులు వచ్చారని విని, ఆలోచనలతో మనస్సు కలవరపడి, ముఖం దిగులుగా, మనసు బాధతో రాముడు ద్వారపాలకుడిని ఇలా అడిగాడు.
ప్రవేశయ కుమారాంస్త్వం మత్సమీపం త్వరాన్వితః । ఏతేషు జీవితం మహ్యమేతే ప్రాణాః ప్రియా మమ ।। ౭.౪౪.
"వేగంగా కుమారులను నా దగ్గరకు తీసుకురా. వారిలోనే నా జీవితం ఉంది, వారు నాకు ప్రాణాల కన్నా ప్రియమైన వారు" అని అన్నాడు.
ఆజ్ఞప్తాస్తు నరేన్ద్రేణ కుమారాః శక్రతేజసః । ప్రహ్వాః ప్రాఞ్జలయో భూత్వా వివిశుస్తే సమాహితాః ।। ౭.౪౪.
రాజు ఆజ్ఞతో, ఇంద్రుడిలా తేజస్సుతో ఉన్న కుమారులు, వినయంగా చేతులు జోడించి, మనస్సు స్థిరంగా లోపలికి ప్రవేశించారు.
తే తు దృష్ట్వా ముఖం తస్య సగ్రహం శశినం యథా । సన్ధ్యాగతమివాదిత్యం ప్రభయా పరివర్జితమ్ ।। ౭.౪౪.
అయితే వారు రాముని ముఖాన్ని చూస్తే, అది గ్రహణంలో పడిన చంద్రునిలా, సంధ్యాసమయంలో కాంతి కోల్పోయిన సూర్యునిలా కనిపించింది.
బాష్పపూర్ణే చ నయనే దృష్ట్వా రామస్య ధీమతః । హతశోభం యథా పద్మం ముఖం వీక్ష్య చ తస్య తే ।। ౭.౪౪.
ధీమంతుడైన రాముని కన్నులు కన్నీళ్లతో నిండిపోయినవి, ఆయన ముఖం అందం కోల్పోయిన తామరపువ్వులా కనిపించడాన్ని వారు చూశారు.
తతో ఽభివాద్య త్వరితాః పాదౌ రామస్య మూర్ధభిః । తస్థుః సమాహితాః సర్వే రామస్త్వశ్రూణ్యవర్తయత్ ।। ౭.౪౪.
వారు వెంటనే తలతో రాముని పాదాలకు నమస్కరించి, అందరూ మనస్సు స్థిరంగా నిలబడ్డారు. రాముడు తన కన్నీళ్లను తుడిచాడు.
తాన్పరిష్వజ్య బాహుభ్యాముత్థాప్య చ మహాబలః । ఆసనేష్వాసతేత్యుక్త్వా తతో వాక్యం జగాద హ ।। ౭.౪౪.
మహాబలుడు రాముడు వారిని చేతులతో ఆలింగనం చేసి, లేపి, "కూర్చోండి" అని చెప్పి, ఆ తరువాత ఇలా మాట్లాడాడు.
భవన్తో మమ సర్వస్వం భవన్తో జీవితం మమ । భవద్భిశ్చ కృతం రాజ్యం పాలయామి నరేశ్వరాః ।। ౭.౪౪.
మీరు నా సమస్తం, మీరు నా జీవితం. మీ వల్లనే నేను ఈ రాజ్యాన్ని పాలిస్తున్నాను, మనుషులలో శ్రేష్ఠులారా.