తతః కథాయాం కస్యాఞ్చిద్రాఘవః సమభాషత । కాః కథా నగరే భద్ర వర్తన్తే విషయేషు చ ।। ౭.౪౩.
ఒకసారి కథల మధ్యలో రాఘవుడు అడిగాడు: 'ఓ భద్రా, నగరంలో, రాజ్యంలో ఇప్పుడు ఏయే కథలు వినిపిస్తున్నాయి?'
మామాశ్రితాని కాన్యాహుః పౌరజానపదా జనాః । కిం చ సీతాం సమాశ్రిత్య భరతం కిం చ లక్ష్మణమ్ ।। ౭.౪౩.
'నగర ప్రజలు, గ్రామ ప్రజలు కొందరు నన్ను ఆధారంగా భావిస్తున్నారు; మరికొందరు సీతను, మరికొందరు భరతుని, మరికొందరు లక్ష్మణుని ఆధారంగా భావిస్తున్నారు.'
కిం ను శత్రుఘ్నముద్దిశ్య కైకయీం కిం ను మాతరమ్ । వక్తవ్యతాం చ రాజానో వరే రాజ్యే వ్రజన్తి చ ।। ౭.౪౩.
'మరికొందరు శత్రుఘ్నుని, మరికొందరు కైకేయిని, మరికొందరు తల్లిని ఆధారంగా భావిస్తున్నారు. రాజులు సలహా కోసం వస్తున్నారు, రాజ్యాధికారం కోసం ప్రయత్నిస్తున్నారు.'
ఏవముక్తే తు రామేణ భద్రః ప్రాఞ్జలిరబ్రవీత్ । స్థితాః కథా శుభాః రాజన్వర్తన్తే పురవాసినామ్ ।। ౭.౪౩.
రాముడు ఇలా అడిగినప్పుడు, భద్రుడు చేతులు జోడించి ఇలా అన్నాడు: 'ఓ రాజా, నగర ప్రజల్లో శుభకథలే వినిపిస్తున్నాయి.'
అముం తు విజయం సౌమ్య దశగ్రీవవధార్జితమ్ । భూయిష్ఠం స్వపురే పౌరైః కథ్యన్తే పురుషర్షభ ।। ౭.౪౩.
'ఓ సౌమ్యా, మీ స్వనగరంలో ప్రజలు ఎక్కువగా చెప్పుకునేది దశముఖుడైన రావణుని సంహారంతో వచ్చిన విజయగాధే, ఓ పురుషోత్తమా.'
ఏవముక్తస్తు భద్రేణ రాఘవో వాక్యమబ్రవీత్ । కథయస్వ యథాతత్త్వం సర్వం నిరవశేషతః ।। ౭.౪౩.
భద్రుడు ఇలా చెప్పగానే రాఘవుడు అన్నాడు: 'ఏమి జరుగుతుందో, ఏమీ మిగలకుండా నిజంగా చెప్పు.'
శుభాశుభాని వాక్యాని యాన్యాహుః పురవాసినః । శ్రుత్వేదానీం శుభం కుర్యాం నకుర్యామశుభాని చ ।। ౭.౪౩.
'నగర ప్రజలు మంచి, చెడు ఏ మాటలు అన్నా, వాటిని విని నేను మంచి పనులు చేస్తాను, చెడు పనులు చేయను.'
కథయస్వ చ విస్రబ్ధో నిర్భయం విగతజ్వరః । కథయన్తి యథా పౌరాః పాపా జనపదేషు చ ।। ౭.౪౩.
'నీవు భయపడకుండా, ఆందోళన లేకుండా, నిర్భయంగా చెప్పు. ప్రజలు నగరంలో, గ్రామాల్లో ఎలా మాట్లాడుతున్నారో అలాగే చెప్పు.'
రాఘవేణైవముక్తస్తు భద్రః సురుచిరం వచః । ప్రత్యువాచ మహాబాహుం ప్రాఞ్జలిః సుసమాహితః ।। ౭.౪౩.
రాఘవుడు ఇలా అడిగినప్పుడు, భద్రుడు మృదువుగా, మధురంగా మాట్లాడి, చేతులు జోడించి, మనసు నిబద్ధంగా ఉన్నవాడిగా ఆ మహాబలుడు రామునికి సమాధానం చెప్పాడు.
శృణు రాజన్యథా పౌరాః కథయన్తి శుభాశుభమ్ । చత్వరాపణరథ్యాసు వనేషూపవనేషు చ ।। ౭.౪౩.
రాజా! ప్రజలు నగర వీధుల్లో, మార్కెట్లలో, రహదారుల్లో, అడవుల్లో, తోటల్లో మంచి చెడు విషయాలు ఎలా మాట్లాడుకుంటున్నారో వినండి.
దుష్కరం కృతవాన్రామః సముద్రే సేతుబన్ధనమ్ । అశ్రుతం పూర్వకైః కైశ్చిద్దేవైరపి సదానవైః ।। ౭.౪౩.
రాముడు సముద్రంపై వంతెన కట్టడం వంటి కష్టమైన పనిని సాధించాడు. ఇంతటి కార్యం పూర్వకాలంలో కొందరు దేవతలు, దానవులు కూడా వినలేదు.
రావణశ్చ దురాధర్షో హతః సబలవాహనః । వానరాశ్చ వశం నీతా ఋక్షాశ్చ సహ రాక్షసైః ।। ౭.౪౩.
దుర్జయుడైన రావణుడు తన సైన్యంతో పాటు సంహరించబడ్డాడు. వానరులు, రిక్షులు, రాక్షసులతో కలిసి రాముని వశంలోకి వచ్చారు.
హత్వా చ రావణం సఙ్ఖ్యే సీతామాహృత్య రాఘవః । అమర్షం పృష్ఠతః కృత్వా స్వవేశ్మ పునరానయత్ ।। ౭.౪౩.
రావణుణ్ణి యుద్ధంలో సంహరించి, సీతను తిరిగి పొందిన రాఘవుడు, తన కోపాన్ని పక్కన పెట్టి, ఆమెను తిరిగి తన ఇంటికి తీసుకొచ్చాడు.
కీదృశం హృదయే తస్య సీతాసమ్భోగజం సుఖమ్ । అఙ్కమారోప్య తు పురా రావణేన బలాద్ధృతామ్ ।। ౭.౪౩.
రావణుడు బలవంతంగా తన ఒడిలో కూర్చోబెట్టి తీసుకెళ్లిన సీతతో కలవడం వల్ల రాముని హృదయంలో ఎలాంటి ఆనందం కలుగుతుందో?
లఙ్కామపి పురా నీతామశోకవనికాం గతామ్ । రక్షసాం వశమాపన్నాం కథం రామో న కుత్సతే ।। ౭.౪౩.
ఆమె ఒకప్పుడు లంకకు తీసుకెళ్లబడి, అశోకవనంలో ఉండి, రాక్షసుల చేతిలో పడింది. అలాంటప్పుడు రాముడు ఎలా సిగ్గుపడడు?
అస్మాకమపి దారేషు సహనీయం భవిష్యతి । యథా హి కురుతే రాజా ప్రజా తమనువర్తతే ।। ౭.౪౩.
మనకూ భార్యల విషయంలో ఓర్పు అవసరం అవుతుంది. ఎందుకంటే రాజు ఎలా ప్రవర్తిస్తే, ప్రజలు కూడా అలాగే అనుసరిస్తారు.
ఏవం బహువిధా వాచో వదన్తి పురవాసినః । నగరేషు చ సర్వేషు రాజఞ్జనపదేషు చ ।। ౭.౪౩.
ఇలా నగరాల్లో, దేశమంతా ప్రజలు ఎన్నో విధాలుగా మాట్లాడుకుంటున్నారు, రాజా!
తస్యైవం భాషితం శ్రుత్వా రాఘవః పరమార్తవత్ । ఉవాచ సుహృదః సర్వాన్కథమేతద్బ్రవీథ మామ్ ।। ౭.౪౩.
ఈ మాటలు విని, రాఘవుడు ఎంతో బాధతో తన మిత్రులందరిని చూసి, 'మీరు నాకు ఇలా ఎందుకు చెబుతున్నారు?' అని అడిగాడు.
సర్వే తు శిరసా భూమావభివాద్య ప్రణమ్య చ । ప్రత్యూచూ రాఘవం దీనమేవమేతన్న సంశయః ।। ౭.౪౩.
అందరూ తలవంచి భూమిని నమస్కరించి, రాఘవునికి దుఃఖంతో ఇలా సమాధానం ఇచ్చారు: 'అవును, ఇది నిజమే, ఇందులో సందేహం లేదు.'
శ్రుత్వా తు వాక్యం కాకుత్స్థః సర్వేషాం సముదీరితమ్ । విసర్జయామాస తదా వయస్యాఞ్ఛత్రుసూదనః ।। ౭.౪౩.
అందరి మాటలు విని, శత్రువులను సంహరించే కకుత్స్థుడు ఆ సమయంలో తన మిత్రులను పంపించాడు.
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయే ఆదికావ్యే శ్రీమదుత్తరకాణ్డే త్రిచత్వారింశః సర్గః
ఇలా మహర్షి వాల్మీకి రచించిన పవిత్రమైన రామాయణంలోని ఉత్తరకాండలో నలభై మూడు వ సర్గ ముగిసింది.
విసృజ్య తు సుహృద్వర్గం బుద్ధ్యా నిశ్చిత్య రాఘవః । సమీపే ద్వాఃస్థమాసీనమిదం వచనమబ్రవీత్ ।। ౭.౪౪.
తన మిత్రులను పంపించిన తర్వాత, రాఘవుడు తన మనసులో నిర్ణయించుకుని, పక్కనే కూర్చున్న ద్వారపాలకుని ఇలా అడిగాడు.
శీఘ్రమానయ సౌమిత్రిం లక్ష్మణం శుభలక్షణమ్ । భరతం చ మహాభాగం శత్రుఘ్నమపరాజితమ్ ।। ౭.౪౪.
వేగంగా సౌమిత్రి అయిన లక్ష్మణుడిని, శుభలక్షణాలున్న లక్ష్మణుడిని, మహాభాగుడైన భరతుడిని, అపరాజితుడైన శత్రుఘ్నుడిని తీసుకొచ్చి.
రామస్య వచనం శ్రుత్వా ద్వాఃస్థో మూర్ధ్ని కృతాఞ్జలిః । లక్ష్మణస్య గృహం గత్వా ప్రవివేశానివారితః ।। ౭.౪౪.
రాముని ఆజ్ఞ విని, ద్వారపాలకుడు చేతులు జోడించి, లక్ష్మణుని ఇంటికి వెళ్లి, ఎవరూ ఆపకుండా లోపలికి ప్రవేశించాడు.
ఉవాచ సుమహాత్మానం వర్ధయిత్వా కృతాఞ్జలిః । ద్రష్టుమిచ్ఛతి రాజా త్వాం గమ్యతాం తత్ర మా చిరమ్ ।। ౭.౪౪.
ఆ గొప్ప మనసున్నవాడిని నమస్కరించి, చేతులు జోడించి ఇలా అన్నాడు: 'రాజు నిన్ను చూడాలని కోరుకుంటున్నాడు. ఆలస్యం చేయకుండా అక్కడికి వెళ్లు.'
బాఢమిత్యేవ సౌమిత్రిః శ్రుత్వా రాఘవశాసనమ్ । ప్రాద్రవద్రథమారుహ్య రాఘవస్య నివేశనమ్ ।। ౭.౪౪.
రాఘవుని ఆజ్ఞ విని, సౌమిత్రి 'అలాగే' అని సమాధానం చెప్పి, తన రథంపై ఎక్కి, వేగంగా రాముని ఇంటికి వెళ్లాడు.
ప్రయాన్తం లక్ష్మణం దృష్ట్వా ద్వాఃస్థో భరతమన్తికాత్ । ఉవాచ భరతం తత్ర వర్ధయిత్వా కృతాఞ్జలిః ।। ౭.౪౪.
లక్ష్మణుడు వెళ్లిపోతున్నాడని చూసి, ద్వారపాలకుడు భరతుని దగ్గరకు వచ్చి, చేతులు జోడించి భరతుని అక్కడ పలికాడు.
వినయావనతో భూత్వా రాజా త్వాం ద్రష్టుమిచ్ఛతి । భరతస్తు వచఃశ్రుత్వా ద్వాఃస్థాద్రామసమీరితమ్ ।। ౭.౪౪.
వినయంతో తలవంచి, "రాజు నిన్ను చూడాలని కోరుకుంటున్నాడు" అని అన్నాడు. ద్వారపాలకుడు రాముని మాట భరతునికి చెప్పినప్పుడు—
ఉత్పపాతాసనాత్తూర్ణం పద్భ్యామేవ యయౌ బలీ । దృష్ట్వా ప్రయాన్తం భరతం త్వరమాణః కృతాఞ్జలిః ।। ౭.౪౪.
బలవంతుడైన భరతుడు వెంటనే తన ఆసనంనుంచి లేచి, కాలినడకన వెళ్లాడు. భరతుడు వెళ్లిపోతున్నాడని చూసి, ద్వారపాలకుడు కూడా చేతులు జోడించి త్వరగా వెళ్ళాడు.
శత్రుఘ్నభవనం గత్వా తతో వాక్యమువాచ హ । ఏహ్యాగచ్ఛ రఘుశ్రేష్ఠ రాజా త్వాం ద్రష్టుమిచ్ఛతి ।। ౭.౪౪.
శత్రుఘ్నుని ఇంటికి వెళ్లి, "రఘువంశంలో ఉత్తముడవు, రా, రాజు నిన్ను చూడాలని కోరుకుంటున్నాడు" అని పలికాడు.