కిమిచ్ఛసి వరారోహే కామః కిం క్రియతాం తవ ।। ౭.౪౨.
ఓ సుందరీ, నీవు ఏమి కోరుకుంటున్నావు? నీకు కావలసినది ఏది? చెప్పు, నేను నెరవేర్చుతాను.
స్మితం కృత్వా తు వైదేహీ రామం వాక్యమథాబ్రవీత్ । తపోవనాని పుణ్యాని ద్రష్టుమిచ్ఛామి రాఘవ ।। ౭.౪౨.
వైదేహి చిరునవ్వుతో రామునితో ఇలా చెప్పింది: 'ఓ రాఘవా, నేను పవిత్రమైన తపోవనాలను చూడాలని కోరుకుంటున్నాను.'
గఙ్గాతీరోపవిష్టానామృషీణాముగ్రతేజసామ్ । ఫలమూలాశినాం దేవ పాదమూలేషు వర్తితుమ్ ।। ౭.౪౨.
ఓ ప్రభూ, గంగా తీరంలో కూర్చుని, కఠిన తపస్సు చేసే, పండ్లు, కందులు తింటూ జీవించే ఋషుల పాదముల దగ్గర ఉండాలని నాకు ఆశ.
ఏష మే పరమః కామో యన్మూలఫలభోజినామ్ । అప్యేకరాత్రం కాకుత్స్థ నివసేయం తపోవనే ।। ౭.౪౨.
ఓ కకుత్స్థా, పండ్లు, కందులు తినే తపస్వుల తపోవనంలో కనీసం ఒక్క రాత్రైనా ఉండటం నా గొప్ప కోరిక.
తథేతి చ ప్రతిజ్ఞాతం రామేణాక్లిష్టకర్మణా । విస్రబ్ధా భవ వైదేహి శ్వో గమిష్యస్యసంశయమ్ ।। ౭.౪౨.
ఆయన పనులు ఎలాంటి కష్టం లేకుండా జరిగేవాడైన రాముడు, 'అలా జరుగుతుంది' అని హామీ ఇచ్చాడు. 'వైదేహి, నీవు నిశ్చింతగా ఉండు. రేపు తప్పక వెళ్ళగలవు' అని అన్నాడు.
ఏవముక్త్వా తు కాకుత్స్థో మైథిలీం జనకాత్మజామ్ । మధ్యకక్షాన్తరం రామో నిర్జగామ సుహృద్వృతః ।। ౭.౪౨.
కకుత్స్థుడు రాముడు, మిథిలా కుమార్తె అయిన మైథిలిని ఇలా పలికిన తరువాత, స్నేహితులతో కూడి మధ్యగదికి వెళ్లాడు.
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయే ఆదికావ్యే శ్రీమదుత్తరకాణ్డే ద్విచత్వారింశః సర్గః
ఇలా వాల్మీకి మహర్షి రచించిన ప్రాచీనమైన, మహిమాన్వితమైన రామాయణంలోని ఉత్తరకాండలో నలభై రెండవ సర్గ ముగిసింది.
తత్రోపవిష్టం రాజానముపాసన్తే విచక్షణాః । కథానాం బహురూపాణాం హాస్యకారాః సమన్తతః ।। ౭.౪౩.
అక్కడ రాజు కూర్చున్నప్పుడు, తెలివైనవారు ఆయన సేవలో ఉండేవారు. చుట్టూ చుట్టూ అనేక కథలు చెప్పడంలో నిపుణులైన హాస్యకారులు ఉండేవారు.
విజయో మధుమత్తశ్చ కాశ్యపో మఙ్గలః కుటః । సురాజః కాలియో భద్రో దన్తవక్రః సుమాగధః ।। ౭.౪౩.
విజయుడు, మధుమత్తుడు, కాశ్యపుడు, మంగళుడు, కూటుడు, సురాజుడు, కాలియుడు, భద్రుడు, దంతవక్రుడు, సుమాగధుడు—
ఏతే కథా బహువిధాః పరిహాససమన్వితాః । కథయన్తి స్మ సంహృష్టా రాఘవస్య మహాత్మనః ।। ౭.౪౩.
వీరు ఆనందంగా అనేక విధాలైన కథలు, హాస్యం కలిపి, మహాత్ముడైన రాఘవునికి వినిపించేవారు.
తతః కథాయాం కస్యాఞ్చిద్రాఘవః సమభాషత । కాః కథా నగరే భద్ర వర్తన్తే విషయేషు చ ।। ౭.౪౩.
ఒకసారి కథల మధ్యలో రాఘవుడు అడిగాడు: 'ఓ భద్రా, నగరంలో, రాజ్యంలో ఇప్పుడు ఏయే కథలు వినిపిస్తున్నాయి?'
మామాశ్రితాని కాన్యాహుః పౌరజానపదా జనాః । కిం చ సీతాం సమాశ్రిత్య భరతం కిం చ లక్ష్మణమ్ ।। ౭.౪౩.
'నగర ప్రజలు, గ్రామ ప్రజలు కొందరు నన్ను ఆధారంగా భావిస్తున్నారు; మరికొందరు సీతను, మరికొందరు భరతుని, మరికొందరు లక్ష్మణుని ఆధారంగా భావిస్తున్నారు.'
కిం ను శత్రుఘ్నముద్దిశ్య కైకయీం కిం ను మాతరమ్ । వక్తవ్యతాం చ రాజానో వరే రాజ్యే వ్రజన్తి చ ।। ౭.౪౩.
'మరికొందరు శత్రుఘ్నుని, మరికొందరు కైకేయిని, మరికొందరు తల్లిని ఆధారంగా భావిస్తున్నారు. రాజులు సలహా కోసం వస్తున్నారు, రాజ్యాధికారం కోసం ప్రయత్నిస్తున్నారు.'
ఏవముక్తే తు రామేణ భద్రః ప్రాఞ్జలిరబ్రవీత్ । స్థితాః కథా శుభాః రాజన్వర్తన్తే పురవాసినామ్ ।। ౭.౪౩.
రాముడు ఇలా అడిగినప్పుడు, భద్రుడు చేతులు జోడించి ఇలా అన్నాడు: 'ఓ రాజా, నగర ప్రజల్లో శుభకథలే వినిపిస్తున్నాయి.'
అముం తు విజయం సౌమ్య దశగ్రీవవధార్జితమ్ । భూయిష్ఠం స్వపురే పౌరైః కథ్యన్తే పురుషర్షభ ।। ౭.౪౩.
'ఓ సౌమ్యా, మీ స్వనగరంలో ప్రజలు ఎక్కువగా చెప్పుకునేది దశముఖుడైన రావణుని సంహారంతో వచ్చిన విజయగాధే, ఓ పురుషోత్తమా.'
ఏవముక్తస్తు భద్రేణ రాఘవో వాక్యమబ్రవీత్ । కథయస్వ యథాతత్త్వం సర్వం నిరవశేషతః ।। ౭.౪౩.
భద్రుడు ఇలా చెప్పగానే రాఘవుడు అన్నాడు: 'ఏమి జరుగుతుందో, ఏమీ మిగలకుండా నిజంగా చెప్పు.'
శుభాశుభాని వాక్యాని యాన్యాహుః పురవాసినః । శ్రుత్వేదానీం శుభం కుర్యాం నకుర్యామశుభాని చ ।। ౭.౪౩.
'నగర ప్రజలు మంచి, చెడు ఏ మాటలు అన్నా, వాటిని విని నేను మంచి పనులు చేస్తాను, చెడు పనులు చేయను.'
కథయస్వ చ విస్రబ్ధో నిర్భయం విగతజ్వరః । కథయన్తి యథా పౌరాః పాపా జనపదేషు చ ।। ౭.౪౩.
'నీవు భయపడకుండా, ఆందోళన లేకుండా, నిర్భయంగా చెప్పు. ప్రజలు నగరంలో, గ్రామాల్లో ఎలా మాట్లాడుతున్నారో అలాగే చెప్పు.'
రాఘవేణైవముక్తస్తు భద్రః సురుచిరం వచః । ప్రత్యువాచ మహాబాహుం ప్రాఞ్జలిః సుసమాహితః ।। ౭.౪౩.
రాఘవుడు ఇలా అడిగినప్పుడు, భద్రుడు మృదువుగా, మధురంగా మాట్లాడి, చేతులు జోడించి, మనసు నిబద్ధంగా ఉన్నవాడిగా ఆ మహాబలుడు రామునికి సమాధానం చెప్పాడు.
శృణు రాజన్యథా పౌరాః కథయన్తి శుభాశుభమ్ । చత్వరాపణరథ్యాసు వనేషూపవనేషు చ ।। ౭.౪౩.
రాజా! ప్రజలు నగర వీధుల్లో, మార్కెట్లలో, రహదారుల్లో, అడవుల్లో, తోటల్లో మంచి చెడు విషయాలు ఎలా మాట్లాడుకుంటున్నారో వినండి.
దుష్కరం కృతవాన్రామః సముద్రే సేతుబన్ధనమ్ । అశ్రుతం పూర్వకైః కైశ్చిద్దేవైరపి సదానవైః ।। ౭.౪౩.
రాముడు సముద్రంపై వంతెన కట్టడం వంటి కష్టమైన పనిని సాధించాడు. ఇంతటి కార్యం పూర్వకాలంలో కొందరు దేవతలు, దానవులు కూడా వినలేదు.
రావణశ్చ దురాధర్షో హతః సబలవాహనః । వానరాశ్చ వశం నీతా ఋక్షాశ్చ సహ రాక్షసైః ।। ౭.౪౩.
దుర్జయుడైన రావణుడు తన సైన్యంతో పాటు సంహరించబడ్డాడు. వానరులు, రిక్షులు, రాక్షసులతో కలిసి రాముని వశంలోకి వచ్చారు.
హత్వా చ రావణం సఙ్ఖ్యే సీతామాహృత్య రాఘవః । అమర్షం పృష్ఠతః కృత్వా స్వవేశ్మ పునరానయత్ ।। ౭.౪౩.
రావణుణ్ణి యుద్ధంలో సంహరించి, సీతను తిరిగి పొందిన రాఘవుడు, తన కోపాన్ని పక్కన పెట్టి, ఆమెను తిరిగి తన ఇంటికి తీసుకొచ్చాడు.
కీదృశం హృదయే తస్య సీతాసమ్భోగజం సుఖమ్ । అఙ్కమారోప్య తు పురా రావణేన బలాద్ధృతామ్ ।। ౭.౪౩.
రావణుడు బలవంతంగా తన ఒడిలో కూర్చోబెట్టి తీసుకెళ్లిన సీతతో కలవడం వల్ల రాముని హృదయంలో ఎలాంటి ఆనందం కలుగుతుందో?
లఙ్కామపి పురా నీతామశోకవనికాం గతామ్ । రక్షసాం వశమాపన్నాం కథం రామో న కుత్సతే ।। ౭.౪౩.
ఆమె ఒకప్పుడు లంకకు తీసుకెళ్లబడి, అశోకవనంలో ఉండి, రాక్షసుల చేతిలో పడింది. అలాంటప్పుడు రాముడు ఎలా సిగ్గుపడడు?
అస్మాకమపి దారేషు సహనీయం భవిష్యతి । యథా హి కురుతే రాజా ప్రజా తమనువర్తతే ।। ౭.౪౩.
మనకూ భార్యల విషయంలో ఓర్పు అవసరం అవుతుంది. ఎందుకంటే రాజు ఎలా ప్రవర్తిస్తే, ప్రజలు కూడా అలాగే అనుసరిస్తారు.
ఏవం బహువిధా వాచో వదన్తి పురవాసినః । నగరేషు చ సర్వేషు రాజఞ్జనపదేషు చ ।। ౭.౪౩.
ఇలా నగరాల్లో, దేశమంతా ప్రజలు ఎన్నో విధాలుగా మాట్లాడుకుంటున్నారు, రాజా!
తస్యైవం భాషితం శ్రుత్వా రాఘవః పరమార్తవత్ । ఉవాచ సుహృదః సర్వాన్కథమేతద్బ్రవీథ మామ్ ।। ౭.౪౩.
ఈ మాటలు విని, రాఘవుడు ఎంతో బాధతో తన మిత్రులందరిని చూసి, 'మీరు నాకు ఇలా ఎందుకు చెబుతున్నారు?' అని అడిగాడు.
సర్వే తు శిరసా భూమావభివాద్య ప్రణమ్య చ । ప్రత్యూచూ రాఘవం దీనమేవమేతన్న సంశయః ।। ౭.౪౩.
అందరూ తలవంచి భూమిని నమస్కరించి, రాఘవునికి దుఃఖంతో ఇలా సమాధానం ఇచ్చారు: 'అవును, ఇది నిజమే, ఇందులో సందేహం లేదు.'
శ్రుత్వా తు వాక్యం కాకుత్స్థః సర్వేషాం సముదీరితమ్ । విసర్జయామాస తదా వయస్యాఞ్ఛత్రుసూదనః ।। ౭.౪౩.
అందరి మాటలు విని, శత్రువులను సంహరించే కకుత్స్థుడు ఆ సమయంలో తన మిత్రులను పంపించాడు.