సుషేణం శ్వశురం వీరం తారం చ బలినాం వరమ్ । కుముదం చైవ దుర్ధర్షం నీలం చైవ మహాబలమ్ ।। ౭.౪౦.
నీ శ్వశురుడైన వీరుడు సుషేణుడిని, బలవంతులలో శ్రేష్ఠుడైన తారను, దుర్జయుడైన కుముదుని, మహాబలుడు నీలుని కూడా జాగ్రత్తగా చూసుకో.
వీరం శతవలిం చైవ మైన్దం ద్వివిదమేవ చ । గజం గవాక్షం గవయం శరభం చ మహాబలమ్ । పశ్య ప్రీతిసమాయుక్తో గన్ధమాదనమేవ చ ।। ౭.౪౦.
వీరుడు శతవలిని, మైందుడిని, ద్వివిదుడిని, గజను, గవాక్షుని, గవయుని, మహాబలుడు శరభుని, ఆనందంతో ఉన్న గంధమాదనుని కూడా ప్రేమతో చూసుకో.
ఋషభం చ సువిక్రాన్తం జామ్బవన్తం మహాబలమ్ । యే చేమే సుమహాత్మానో మదర్థే త్యక్తజీవితాః ।। ౭.౪౦.
సుప్రతాపి ఋషభుని, మహాబలుడు జాంబవంతుని, ఇంకా నా కోసం ప్రాణాలను సైతం త్యాగం చేసిన ఈ మహాత్ములను కూడా ప్రేమగా చూసుకో.
పశ్య త్వం ప్రీతిసంయుక్తో మా చైషాం విప్రియం కృథాః ।। ౭.౪౦.
వారిని ప్రేమతో చూసి, వారికి ఏదైనా అప్రీతికరం చేయకూడదు.
ఏవముక్త్వా తు సుగ్రీవమాశ్లిష్య చ పునః పునః । విభీషణమువాచాథ రామో మధురయా గిరా ।। ౭.౪౦.
ఇలా చెప్పి, సుగ్రీవుని మళ్లీ మళ్లీ ఆలింగనం చేసి, రాముడు మధురమైన మాటలతో విభీషణునితో మాట్లాడాడు.
లఙ్కాం ప్రశాధి ధర్మేణ ధర్మజ్ఞస్త్వం మతో మమ । పురస్య రాక్షసానాం చ స్వభ్రాతుస్సమ్మతో హ్యసి ।। ౭.౪౦.
విభీషణా! నీవు లంకను ధర్మబద్ధంగా పాలించు. నీకు ధర్మజ్ఞానం ఉందని నేను నమ్ముతున్నాను. నగరంలోని రాక్షసులు, నీ సోదరుడు కూడా నిన్ను గౌరవిస్తున్నారు.
మా చ బుద్ధిమధర్మే త్వం కుర్యా రాజన్కథఞ్చన । బుద్ధిమన్తో హి రాజానో ధ్రువమశ్నన్తి మేదినీమ్ ।। ౭.౪౦.
రాజా! ఎప్పుడూ నీ మనసు అధర్మం వైపు తిప్పుకోకూడదు. జ్ఞానమున్న రాజులు తప్పకుండా భూమిని ఆనందంగా పాలిస్తారు.
అహం చ నిత్యశో రాజన్సుగ్రీవసహితస్త్వయా । స్మర్తవ్యః పరయా ప్రీత్యా గచ్ఛ త్వం విగతజ్వరః ।। ౭.౪౦.
రాజా! నీవు ఎప్పుడూ సుగ్రీవునితో కలిసి పరమ ప్రేమతో నన్ను స్మరించాలి. ఇప్పుడు నీవు నిర్భయంగా వెళ్ళు.
రామస్య భాషితం శ్రుత్వా ఋక్షవానరరాక్షసాః । సాధుసాధ్వితి కాకుత్స్థం ప్రశశంసుః పునః పునః ।। ౭.౪౦.
రాముని మాటలు విని, ఎద్దులు, కోతులు, రాక్షసులు అందరూ 'బాగుంది! బాగుంది!' అని కౌశికుని మళ్లీ మళ్లీ పొగిడారు.
తవ బుద్ధిర్మహాబాహో వీర్యమద్భుతమేవ చ । మాధుర్యం పరమం రామ స్వయమ్భోరివ నిత్యదా ।। ౭.౪౦.
నీ తెలివి, మహాబాహువా, నీ అద్భుతమైన శక్తి, నీ మధురత — ఇవన్నీ, రామా, ఎప్పుడూ స్వయంభువుని వలె ఉన్నాయు.
తేషామేవం బ్రువాణానాం వానరాణాం చ రాక్షసామ్ । హనూమాన్ప్రవణః భూత్వా రాఘవం వాక్యమబ్రవీత్ ।। ౭.౪౦.
వానరులు, రాక్షసులు ఇలా మాట్లాడుతుండగా, హనుమంతుడు వినయంగా నమస్కరించి రాఘవుని ఇలా అడిగాడు.
స్నేహో మే పరమో రాజంస్త్వయి తిష్ఠతు నిత్యదా । భక్తిశ్చ నియతా వీర భావో నాన్యత్ర గచ్ఛతు ।। ౭.౪౦.
రాజా! నా పరమమైన ప్రేమ ఎప్పుడూ నీ మీదే ఉండాలి. వీరా! నా భక్తి, నా మనస్సు ఎప్పుడూ నీ దగ్గరే ఉండాలి, ఎక్కడికీ పోకూడదు.
వాయద్రామకథా వీర చరిష్యతి మహీతలే । తావచ్ఛరీరే వత్స్యన్తి ప్రాణా మమ న సంశయః ।। ౭.౪౦.
వీరా! భూమిపై నీ కథలు తిరుగుతున్నంత కాలం, నా ప్రాణం కూడా నా శరీరంలోనే ఉంటుంది — దీనిలో ఎలాంటి సందేహం లేదు.
యచ్చైతచ్చరితం దివ్యం కథా తే రఘునన్దన । తన్మయాప్సరసో నామ శ్రావయేయుర్నరర్షభ ।। ౭.౪౦.
రఘువంశశిఖామణీ! నీ ఈ దివ్యమైన చరిత్రను, అప్సరసలు అందరికీ వినిపించాలి, నరశ్రేష్ఠా!
తచ్ఛ్రుత్వాహం తతో వీర తవ చర్యామృతం ప్రభో । ఉత్కణ్ఠాం తాం హరిష్యామి మేఘలేఖామివానిలః ।। ౭.౪౦.
వీరా! ప్రభూ! నీ అమృతమైన చరిత్రను విని, ఆ తపస్సు తీరిపోతుంది. అది మేఘాన్ని గాలివాటిలా తుడిచిపెట్టుకుంటాను.
ఏవం బ్రువాణం రామస్తు హనూమన్తం వరాసనాత్ । ఉత్థాయ సస్వజే స్నేహాద్వాక్యమేతదువాచ హ ।। ౭.౪౦.
హనుమంతుడు ఇలా మాట్లాడుతుండగా, రాముడు తన ఉత్తమ ఆసనంనుంచి లేచి, ప్రేమతో అతన్ని ఆలింగనం చేసి ఇలా అన్నాడు.
ఏవమేతత్కపిశ్రేష్ఠ భవితా నాత్ర సంశయః । చరిష్యతి కథా యావదేషా లోకే చ మామికా । తావత్తే భవితా కీర్తిః శరీరే ఽప్యసవస్తథా ।। ౭.౪౦.
ఇదే జరుగుతుంది, వానరశ్రేష్ఠా! ఇందులో ఎలాంటి సందేహం లేదు. నా కథ ఈ లోకంలో ఉన్నంత కాలం, నీ కీర్తి, నీ ప్రాణం కూడా అలాగే ఉంటాయి.
లోకా హి యావత్స్థాస్యన్తి తావత్స్థాస్యతి మే కథా ।। ౭.౪౦.
ఈ లోకాలు ఉన్నంత కాలం, నా కథ కూడా అలాగే నిలిచిపోతుంది.
లోకే చ మామికా । ఏకైకస్యోపకారస్య ప్రాణాన్దాస్యామి తే కపే । నరః ప్రత్యుపకారాణామాపస్త్వాయాతి పాత్రతామ్ ।। ౭.౪౦.
ఈ లోకంలో, ప్రతి సహాయానికి, వానరా! నేను నా ప్రాణాన్నే ఇస్తాను. ఎవడు ఉపకారానికి ప్రతిఫలం ఇస్తాడో, వాడే దానికి అర్హుడు.
తతో ఽస్య హారం చన్ద్రాభం ముచ్య కణ్ఠాత్స రాఘవః । వైడూర్యతరలం కణ్ఠే బబన్ధ చ హనూమతః ।। ౭.౪౦.
అప్పుడా రాఘవుడు తన మెడలో ఉన్న చంద్రబింబంలా మెరిసే హారాన్ని తీసి, వైడూర్య రత్నాలతో అలంకరించిన దానిని హనుమంతుని మెడలో కట్టాడు.
తేనోరసి నిబద్ధేన హారేణ మహతా కపిః । రరాజ హేమశైలేన్ద్రశ్చన్ద్రేణాక్రాన్తమస్తకః ।। ౭.౪౦.
ఆ గొప్ప హారం ఛాతీపై మెరిసిపోతుండగా, ఆ వానరుడు చంద్రుడు తలపై వెలిగిన బంగారు కొండలా ప్రకాశించాడు.
శ్రుత్వా తు రాఘవస్యైతదుత్థాయోత్థాయ వానరాః । ప్రణమ్య శిరసా పాదౌ నిర్జగ్ముస్తే మహాబలాః ।। ౭.౪౦.
రాఘవుని మాటలు విని, ఆ మహాబలులు అయిన వానరులు లేచి, ఆయన పాదాలకు తలవంచి నమస్కరించి వెళ్లిపోయారు.
సుగ్రీవః స చ రామేణ నిరన్తరమురోగతః । విభీషణశ్చ ధర్మాత్మా సర్వే తే బాష్పవిక్లవాః ।। ౭.౪౦.
సుగ్రీవుడు రాముని నుండి ఎప్పుడూ వేరుకాని వాడు, ధర్మాత్ముడైన విభీషణుడు — వాళ్లందరూ కన్నీటి తో మునిగిపోయారు.
సర్వే చ తే బాష్పకలాః సాశ్రునేత్రా విచేతసః । సమ్మూఢా ఇవ దుఃఖేన త్యజన్తో రాఘవం తదా ।। ౭.౪౦.
వాళ్లందరి కళ్ళు కన్నీటితో నిండిపోయి, మనస్సు దుఃఖంతో మబ్బయ్యింది. రాఘవుని విడిచి వెళ్తూ, వారు మౌనంగా నిలిచిపోయారు.
కృతప్రసాదాస్తేనైవం రాఘవేణ మహాత్మనా । జగ్ముః స్వం స్వం గృహం సర్వే దేహీ దేహమివ త్యజన్ ।। ౭.౪౦.
మహాత్ముడైన రాఘవుని అనుగ్రహం పొంది, వాళ్లందరూ తమ తమ ఇళ్లకు, ప్రాణులు శరీరం విడిచినట్టు, వెళ్ళిపోయారు.
తతస్తు తే రాక్షసఋక్షవానరాః ప్రణమ్య రామం రఘువంశవర్ధనమ్ । వియోగజాశ్రుప్రతిపూర్ణలోచనాః ప్రతిప్రయాతాస్తు యథా నివాసినః ।। ౭.౪౦.
తర్వాత ఆ రాక్షసులు, ఎద్దులు, వానరులు రఘువంశాన్ని పెంచిన రాముని నమస్కరించి, వियोगంతో కన్నీళ్లు తడిచిన కళ్లతో తమ నివాసాలకు వెళ్లిపోయారు.
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయే ఆదికావ్యే శ్రీమదుత్తరకాణ్డే చత్వారింశః సర్గః
ఇలా మహర్షి వాల్మీకి రచించిన పవిత్రమైన రామాయణంలో, ఉత్తరకాండలో నలభయ్యవ సర్గ ముగిసింది.
విసృజ్య చ మహాబాహుర్ఋక్షవానరరాక్షసాన్ । భ్రాతృభిః సహితో రామః ప్రముమోద సుఖం సుఖీ ।। ౭.౪౧.
అప్పుడా మహాబలుడు రాముడు, రక్షసులు, వానరులు, ఎద్దులు అందరినీ పంపించి, తన అన్నదమ్ములతో కలిసి ఆనందంగా సంతోషించాడు.
అథాపరాహ్ణసమయే భ్రాతృభిః సహ రాఘవః । శుశ్రావ మధురాం వాణీమన్తరిక్షాత్ ప్రభాషితామ్ ।। ౭.౪౧.
తర్వాత మధ్యాహ్న సమయానికి రాఘవుడు తన అన్నదమ్ములతో ఉండగా, ఆకాశంలో నుండి మధురమైన స్వరం వినిపించింది.
సౌమ్య రామ నిరీక్షస్వ సౌమ్యేన వదనేన మామ్ । కుబేరభవనాత్ప్రాప్తం విద్ధి మాం పుష్పకం ప్రభో ।। ౭.౪౧.
సౌమ్యుడైన రామా, నీ మృదువైన ముఖంతో నన్ను చూడు. ప్రభూ, నేను కుబేరుని ఇంటి నుండి వచ్చిన పుష్పకవాహనం అని తెలుసుకో.