యత్త్వాం విజయినం రామ పశ్యామో హతశాత్రవమ్ ।। ౭.౩౮.
'నీవు విజయవంతుడవై, నీ శత్రువు నశించిపోయినదాన్ని మేము చూశాం.'
ఏతత్త్వయ్యుపపన్నం చ యదస్మాంస్త్వం ప్రశంససే । ప్రశంసార్హ న జానీమః ప్రశంసాం వక్తుమీదృశీమ్ ।। ౭.౩౮.
'నీవు మాకు ఇంతగా ప్రశంసలు చెప్పడం తగినదే, కానీ ఇలాంటి ప్రశంసలు చెప్పడం మాకు తెలియదు; ఎందుకంటే నీవే నిజంగా ప్రశంసలకు అర్హుడు.'
ఆపృచ్ఛామో గమిష్యామో హృదిస్థో నః సదా భవాన్ । వర్తామహే మహాబాహో ప్రీత్యాత్ర మహతా వృతాః । భవేచ్చ తే మహారాజ ప్రీతిరస్మాసు నిత్యదా ।। ౭.౩౮.
'మేము వీడ్కోలు తీసుకుని వెళ్తున్నాము; నీవు ఎప్పుడూ మా హృదయాల్లో ఉంటావు. మహాబాహువా! ఇక్కడ మేము ఎంతో ప్రేమతో మాట్లాడాము; మహారాజా! నీవు ఎప్పుడూ మాపై ప్రేమ చూపించాలి.'
బాఢమిత్యేవ రాజానో హర్షేణ పరమాన్వితాః । ఉచుః ప్రాఞ్జలయః సర్వే రాఘవం గమనోత్సుకాః ।। ౭.౩౮.
రాజులు పరమానందంతో 'అవును' అని చెప్పి, చేతులు జోడించి, రాఘవుని దగ్గరికి వచ్చి, వెళ్లడానికి ఉత్సాహంగా ఉన్నారు.
పూజితాశ్చైవ రామేణ జగ్ముర్దేశాన్స్వకాన్స్వకాన్ ।। ౭.౩౮.
రాముని చేత గౌరవించబడిన వారు, తమ తమ దేశాలకు తిరిగి వెళ్లారు.
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయే ఆదికావ్యే శ్రీమదుత్తరకాణ్డే ఽష్టాత్రింశః సర్గః
ఇలా వాల్మీకి మహర్షి రచించిన పవిత్రమైన ఆదికావ్యమైన శ్రీమద్రామాయణంలోని ఉత్తరకాండలో ముప్పై ఎనిమిదవ సర్గ ముగిసింది.
తే ప్రయాతా మహాత్మానః పార్థివాస్తే ప్రహృష్టవత్ । గజవాజిసహస్రౌఘైః కమ్పయన్తో వసున్ధరామ్ ।। ౭.౩౯.
ఆ మహాత్ములు, రాజులు ఎంతో ఆనందంతో, వేలాది ఏనుగులు, కుదిరాళ్ళ సైన్యాలతో భూమిని కంపింపజేస్తూ బయలుదేరారు.
అక్షౌహిణ్యో హి తత్రాసన్రాఘవార్థే సముద్యతాః । భరతస్యాజ్ఞయా ఽనేకాః ప్రహృష్టా బలవాహనాః ।। ౭.౩౯.
రాఘవుని కోసం అనేక అక్షౌహిణి సైన్యాలు అక్కడ సమకూరాయి; భరతుని ఆజ్ఞతో ఆనందంగా, బలంగా సిద్ధమయ్యాయి.
ఊచుస్తే చ మహీపాలా బలదర్పసమన్వితాః । న రామరావణం యుద్ధే పశ్యామః పురతః స్థితమ్ ।। ౭.౩౯.
బలంతో గర్వించిన భూపాలులు ఇలా అన్నారు: 'యుద్ధంలో రాముడు, రావణుడు ముందుగా నిలబడి ఉన్నదాన్ని మేము చూడలేదు.'
భరతేన వయం పశ్చాత్సమానీతా నిరర్థకమ్ । హతా హి రాక్షసాః క్షిప్రం పార్థివైః స్యుర్న సంశయః ।। ౭.౩౯.
'భరతుడు మమ్మల్ని ఇక్కడికి అనవసరంగా తీసుకొచ్చాడు; రాక్షసులను రాజులు త్వరగా సంహరించేవారు — ఇందులో సందేహమే లేదు.'
రామస్య బాహువీర్యేణ రక్షితా లక్ష్మణస్య చ । సుఖం పారేసముద్రస్య యుధ్యేమ విగతజ్వరాః ।। ౭.౩౯.
'రాముడు, లక్ష్మణుడు తమ బాహువీర్యంతో మమ్మల్ని రక్షిస్తే, సముద్రం దాటి కూడా మేము భయమేమీ లేకుండా యుద్ధం చేయగలము.'
ఏతాశ్చాన్యాశ్చ రాజానః కథాస్తత్ర సహస్రశః । కథయన్తః స్వరాజ్యాని జగ్ముర్హర్షసమన్వితాః ।। ౭.౩౯.
ఆ రాజులు, ఇంకా అనేక మంది, వేలాది కథలు చెప్పుకుంటూ, ఆనందంతో తమ తమ రాజ్యాలకు తిరిగి వెళ్లారు.
స్వాని రాజ్యాని ముఖ్యాని ఋద్ధాని ముదితాని చ । సమృద్ధధనధాన్యాని పూర్ణాని వసుమన్తి చ ।। ౭.౩౯.
వారి రాజ్యాలు సంపన్నంగా, ఆనందంగా, ధనం ధాన్యాలతో నిండి, సంపదతో కళకళలాడుతూ ఉండేవి.
యథాపురాణి తే గత్వా రత్నాని వివిధాన్యథ । రామస్య ప్రియకామార్థముపహారాన్ నృపా దదుః ।। ౭.౩౯.
వారు తమ పాత రాజ్యాలకు తిరిగి వెళ్లి, రాముని సంతోషపెట్టేందుకు వివిధ రకాల రత్నాలను కానుకగా ఇచ్చారు.
అశ్వాన్యానాని రత్నాని హస్తినశ్చ మదోత్కటాన్ । చన్దనాని చ ముఖ్యాని దివ్యాన్యాభరణాని చ ।। ౭.౩౯.
వారు గుర్రాలు, వాహనాలు, రత్నాలు, మత్తులో ఉన్న ఏనుగులు, ఉత్తమమైన చందనం, దివ్యమైన ఆభరణాలు ఇచ్చారు.
మణిముక్తాప్రవాలాంస్తు దాస్యో రూపసమన్వితాః । అజావికాంశ్చ వివిధాన్ రథాంస్తు వివిధాన్దదుః ।। ౭.౩౯.
వారు మణులు, ముత్యాలు, పగడాలు, అందమైన దాసీలు, రకరకాల పశువులు, అనేక రకాల రథాలను సమర్పించారు.
భరతో లక్ష్మణశ్చైవ శత్రుఘ్నశ్చ మహాబలాః । ఆదాయ తాని రత్నాని స్వాం పురీం పునరాగతాః ।। ౭.౩౯.
భరతుడు, లక్ష్మణుడు, మహాబలశాలి శత్రుఘ్నుడు ఆ రత్నాలను తీసుకుని తిరిగి తమ నగరానికి వెళ్లారు.
ఆగమ్య చ పురీం రమ్యామయోధ్యాం పురుషర్షభాః । తాని రత్నాని చిత్రాణి రామాయ సముపాహరన్ ।। ౭.౩౯.
ఆ మహాపురుషులు ఆహ్లాదకరమైన అయోధ్య నగరానికి చేరుకొని, ఆ అందమైన రత్నాలను రామునికి సమర్పించారు.
ప్రతిగృహ్య చ తత్సర్వం రామః ప్రీతిసమన్వితః । సుగ్రీవాయ దదౌ రాజ్ఞే మహాత్మా కృతకర్మణే ।। ౭.౩౯.
రాముడు ఆనందంతో ఆ కానుకలను స్వీకరించి, తన కార్యాన్ని పూర్తిచేసిన మహాత్ముడు సుగ్రీవునికి అందజేశాడు.
బిభీషణాయ చ దదౌ తథాన్యేభ్యో ఽపి రాఘవః । రాక్షసేభ్యః కపిభ్యశ్చ యైర్వృతో జయమాప్తవాన్ ।। ౭.౩౯.
రాఘవుడు బిభీషణుడికి, అలాగే విజయాన్ని సాధించడంలో సహాయపడిన రాక్షసులు, వానరులకు కూడా కానుకలు ఇచ్చాడు.
తే సర్వే రామదత్తాని రత్నాని కపిరాక్షసాః । శిరోభిర్ధారయామాసుర్బాహుభిశ్చ మహాబలాః ।। ౭.౩౯.
అందరు వానరులు, రాక్షసులు రాముడు ఇచ్చిన రత్నాలను తలపై, భుజాలపై ఆనందంగా ధరించారు.
హనూమన్తం చ నృపతిరిక్ష్వాకూణాం మహారథః । అఙ్గదం చ మహాబాహుమఙ్కమారోప్య వీర్యవాన్ ।। ౭.౩౯.
ఇక్ష్వాకు వంశపు మహారథుడు, పరాక్రమశాలి రాముడు, హనుమంతుడిని, బలవంతుడైన అంగదుడిని తన మడిలో కూర్చోబెట్టాడు.
రామః కమలపత్రాక్షః సుగ్రీవమిదమబ్రవీత్ । అఙ్గదస్తే సుపుత్రో ఽయం మన్త్రీ చాప్యనిలాత్మజః ।। ౭.౩౯.
కమలదళ నేత్రులైన రాముడు, సుగ్రీవునితో ఇలా అన్నాడు: 'అంగదుడు నీ మంచి కుమారుడు, వాయుపుత్రుడు హనుమంతుడు నీ మంత్రి.'
సుగ్రీవమన్త్రితే యుక్తౌ మమ చాపి హితే రతౌ । అర్హతో వివిధాం పూజాం త్వత్కృతే వై హరీశ్వర ।। ౭.౩౯.
సుగ్రీవుడు మంచి సలహాదారుడిగా, నా మేలుకోసం కృషి చేసే వాడిగా ఉన్నాడు. వానరాధిపతి! నీకోసం అతడు అన్ని విధాలుగా గౌరవానికి అర్హుడు.
ఇత్యుక్త్వా వ్యవముచ్యాఙ్గాద్భూషణాని మహాయశాః । స బబన్ధ మహార్హాణి తదాఙ్గదహనూమతోః ।। ౭.౩౯.
ఇలా చెప్పి, మహాప్రతాపుడు తన శరీరంపై ఉన్న ఆభరణాలను తీసి, అంగదుడు, హనుమంతుడికి విలువైన ఆభరణాలు అలంకరించాడు.
ఆభాష్య చ మహావీర్యాన్రాఘవో యూథపర్షభాన్ । నీలం నలం కేసరిణం కుముదం గన్ధమాదనమ్ ।। ౭.౩౯.
రాఘవుడు మహాబలశాలులైన వానరసేనాధిపతులు నీలుడు, నలుడు, కేసరి, కుముదుడు, గంధమాదనుడితో మాట్లాడాడు.
సుషేణం పనసం వీరం మైన్దం ద్వివిదమేవ చ । జామ్బవన్తం గవాక్షం చ వినతం ధూమ్రమేవ చ ।। ౭.౩౯.
అతడు సుషేణుడు, పరాక్రమశాలి పనసుడు, మైందుడు, ద్వివిదుడు, జాంబవంతుడు, గవాక్షుడు, వినతుడు, ధూమ్రుడు వీరితో కూడా మాట్లాడాడు.
వలీముఖం ప్రజఙ్ఘం చ సన్నాదం చ మహాబలమ్ । దరీముఖం దధిముఖమిన్ద్రజానుం చ యూథపమ్ ।। ౭.౩౯.
వలీముఖుడు, ప్రజఙ్ఘుడు, మహాబలుడు సన్నాదుడు, దరీముఖుడు, దధిముఖుడు, యూథపతిగా ఉన్న ఇంద్రజాను వీరితో కూడా సంభాషించాడు.
మధురం శ్లక్ష్ణయా వాచా నేత్రాభ్యామాపిబన్నివ । సుహృదో మే భవన్తశ్చ శరీరం భ్రాతరస్తథా ।। ౭.౩౯.
తీయగా, మృదువైన మాటలతో, కన్నులతో ప్రేమగా చూసుకుంటూ, 'మీరు నా స్నేహితులు, నా శరీరభాగమైన అన్నదమ్ములవంటివారు' అని అన్నాడు.
యుష్మాభిరుద్ధృతశ్చాహం వ్యసనాత్కాననౌకసః । ధన్యో రాజా చ సుగ్రీవో భవద్భిః సుహృదాం వరైః ।। ౭.౩౯.
'అరణ్యంలో నివసించే మీరు నాకు కష్టకాలంలో రక్షణగా నిలిచారు. మీలాంటి ఉత్తమ స్నేహితులు ఉండటం సుగ్రీవునికి అదృష్టం.'