ఏతావదుక్త్వా చోత్థాయ కాకుత్స్థః పరమాసనాత్ । పర్యష్వజత ధర్మాత్మా నిరన్తరమురోగతమ్ ।। ౭.౩౮.
ఇలా చెప్పి, కాకుత్స్థుడు తన ఉన్నత ఆసనంనుంచి లేచి, ధర్మాత్ముడైన అతడు అతన్ని హృదయానికి దగ్గరగా ఆలింగనం చేశాడు.
విసర్జయామాస తదా కౌసల్యానన్దవర్ధనః । రాఘవేణాభ్యనుజ్ఞాతః కాశీశో ఽప్యకుతోభయః । వారాణసీం యయౌ తూర్ణం రాఘవేణ విసర్జితః ।। ౭.౩౮.
ఆ సమయంలో, కౌసల్యా కుమారుడు అతన్ని వీడాడు. రాఘవుని అనుమతితో, భయమేమీ లేని కాశీశ్వరుడు త్వరగా వారణసికి బయలుదేరాడు.
విసృజ్య తం కాశిపతిం త్రిశతం పృథివీపతీన్ । ప్రహసన్రాఘవో వాక్యమువాచ మధురాక్షరమ్ ।। ౭.౩౮.
కాశీ రాజును వీడిన తరువాత, రాఘవుడు చిరునవ్వుతో, మధురమైన మాటలతో మూడు వందల మంది రాజులతో ఇలా అన్నాడు.
భవతాం ప్రీతిరవ్యగ్రా తేజసా పరిరక్షితా । ధర్మశ్చ నియతో నిత్యం సత్యం చ భవతాం సదా ।। ౭.౩౮.
మీ ప్రేమ ఎప్పుడూ స్థిరంగా ఉంది, మీ శక్తితో అది కాపాడబడుతోంది. మీ ధర్మం ఎప్పుడూ నిలిచిఉంది, మీలో సత్యం ఎల్లప్పుడూ ఉంది.
యుష్మాకం చానుభావేన తేజసా చ మహాత్మనామ్ । హతో దురాత్మా దుర్బుద్ధీ రావణో రాక్షసాధమః ।। ౭.౩౮.
మీరు చూపిన ప్రభావంతో, మహాత్ములైన మీ తేజస్సుతో, దుష్టుడు, చెడ్డ మనసున్న రాక్షసాధముడు రావణుడు సంహరించబడ్డాడు.
హేతుమాత్రమహం తత్ర భవతాం తేజసా హతః । రావణః సగణో యుద్ధే సపుత్రామాత్యబాన్ధవః ।। ౭.౩౮.
అక్కడ నేను కేవలం ఒక కారణమాత్రమే; మీ తేజస్సుతో యుద్ధంలో రావణుడు తన అనుచరులతో, కుమారులతో, మంత్రులతో, బంధువులతో కలిసి సంహరించబడ్డాడు.
భవన్తశ్చ సమానీతా భరతేన మహాత్మనా । శ్రుత్వా జనకరాజస్య కాననాత్తనయాం హృతామ్ ।। ౭.౩౮.
జనక మహారాజు కుమార్తె అరణ్యంలో అపహరించబడినట్టు విని, మహాత్ముడైన భరతుడు మిమ్మల్ని అందరినీ కూడగట్టాడు.
ఉద్యుక్తానాం చ సర్వేషాం పార్థివానాం మహాత్మనామ్ । కాలో వ్యతీతః సుమహాన్గమనం రోచయామ్యతః ।। ౭.౩౮.
ప్రయత్నపడ్డ మహాత్ములైన రాజులందరికీ సమయం గడిచిపోయింది; అందుకే నేను మీరంతా వెళ్లిపోవాలని కోరుకుంటున్నాను.
ప్రత్యూచుస్తం చ రాజానో హర్షేణ మహతా వృతాః । దిష్ట్యాం త్వం విజయీ రామ స్వరాజ్యే ఽపి ప్రతిష్ఠితః ।। ౭.౩౮.
రాజులు మహానందంతో ఇలా సమాధానం ఇచ్చారు: 'ధన్యంగా, రామా! నీవు విజయవంతుడవై, నీ స్వరాజ్యంలో స్థిరపడ్డావు.'
దిష్ట్యా ప్రత్యాహృతా సీతా దిష్ట్యా శత్రుః పరాజితః । ఏష నః పరమః కామ ఏషా నః పీతిరుత్తమా ।। ౭.౩౮.
'ధన్యంగా, సీతను తిరిగి పొందాము; ధన్యంగా, శత్రువు ఓడిపోయాడు. ఇదే మా గొప్ప కోరిక, ఇదే మా అత్యంత ఆనందం.'
యత్త్వాం విజయినం రామ పశ్యామో హతశాత్రవమ్ ।। ౭.౩౮.
'నీవు విజయవంతుడవై, నీ శత్రువు నశించిపోయినదాన్ని మేము చూశాం.'
ఏతత్త్వయ్యుపపన్నం చ యదస్మాంస్త్వం ప్రశంససే । ప్రశంసార్హ న జానీమః ప్రశంసాం వక్తుమీదృశీమ్ ।। ౭.౩౮.
'నీవు మాకు ఇంతగా ప్రశంసలు చెప్పడం తగినదే, కానీ ఇలాంటి ప్రశంసలు చెప్పడం మాకు తెలియదు; ఎందుకంటే నీవే నిజంగా ప్రశంసలకు అర్హుడు.'
ఆపృచ్ఛామో గమిష్యామో హృదిస్థో నః సదా భవాన్ । వర్తామహే మహాబాహో ప్రీత్యాత్ర మహతా వృతాః । భవేచ్చ తే మహారాజ ప్రీతిరస్మాసు నిత్యదా ।। ౭.౩౮.
'మేము వీడ్కోలు తీసుకుని వెళ్తున్నాము; నీవు ఎప్పుడూ మా హృదయాల్లో ఉంటావు. మహాబాహువా! ఇక్కడ మేము ఎంతో ప్రేమతో మాట్లాడాము; మహారాజా! నీవు ఎప్పుడూ మాపై ప్రేమ చూపించాలి.'
బాఢమిత్యేవ రాజానో హర్షేణ పరమాన్వితాః । ఉచుః ప్రాఞ్జలయః సర్వే రాఘవం గమనోత్సుకాః ।। ౭.౩౮.
రాజులు పరమానందంతో 'అవును' అని చెప్పి, చేతులు జోడించి, రాఘవుని దగ్గరికి వచ్చి, వెళ్లడానికి ఉత్సాహంగా ఉన్నారు.
పూజితాశ్చైవ రామేణ జగ్ముర్దేశాన్స్వకాన్స్వకాన్ ।। ౭.౩౮.
రాముని చేత గౌరవించబడిన వారు, తమ తమ దేశాలకు తిరిగి వెళ్లారు.
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయే ఆదికావ్యే శ్రీమదుత్తరకాణ్డే ఽష్టాత్రింశః సర్గః
ఇలా వాల్మీకి మహర్షి రచించిన పవిత్రమైన ఆదికావ్యమైన శ్రీమద్రామాయణంలోని ఉత్తరకాండలో ముప్పై ఎనిమిదవ సర్గ ముగిసింది.
తే ప్రయాతా మహాత్మానః పార్థివాస్తే ప్రహృష్టవత్ । గజవాజిసహస్రౌఘైః కమ్పయన్తో వసున్ధరామ్ ।। ౭.౩౯.
ఆ మహాత్ములు, రాజులు ఎంతో ఆనందంతో, వేలాది ఏనుగులు, కుదిరాళ్ళ సైన్యాలతో భూమిని కంపింపజేస్తూ బయలుదేరారు.
అక్షౌహిణ్యో హి తత్రాసన్రాఘవార్థే సముద్యతాః । భరతస్యాజ్ఞయా ఽనేకాః ప్రహృష్టా బలవాహనాః ।। ౭.౩౯.
రాఘవుని కోసం అనేక అక్షౌహిణి సైన్యాలు అక్కడ సమకూరాయి; భరతుని ఆజ్ఞతో ఆనందంగా, బలంగా సిద్ధమయ్యాయి.
ఊచుస్తే చ మహీపాలా బలదర్పసమన్వితాః । న రామరావణం యుద్ధే పశ్యామః పురతః స్థితమ్ ।। ౭.౩౯.
బలంతో గర్వించిన భూపాలులు ఇలా అన్నారు: 'యుద్ధంలో రాముడు, రావణుడు ముందుగా నిలబడి ఉన్నదాన్ని మేము చూడలేదు.'
భరతేన వయం పశ్చాత్సమానీతా నిరర్థకమ్ । హతా హి రాక్షసాః క్షిప్రం పార్థివైః స్యుర్న సంశయః ।। ౭.౩౯.
'భరతుడు మమ్మల్ని ఇక్కడికి అనవసరంగా తీసుకొచ్చాడు; రాక్షసులను రాజులు త్వరగా సంహరించేవారు — ఇందులో సందేహమే లేదు.'
రామస్య బాహువీర్యేణ రక్షితా లక్ష్మణస్య చ । సుఖం పారేసముద్రస్య యుధ్యేమ విగతజ్వరాః ।। ౭.౩౯.
'రాముడు, లక్ష్మణుడు తమ బాహువీర్యంతో మమ్మల్ని రక్షిస్తే, సముద్రం దాటి కూడా మేము భయమేమీ లేకుండా యుద్ధం చేయగలము.'
ఏతాశ్చాన్యాశ్చ రాజానః కథాస్తత్ర సహస్రశః । కథయన్తః స్వరాజ్యాని జగ్ముర్హర్షసమన్వితాః ।। ౭.౩౯.
ఆ రాజులు, ఇంకా అనేక మంది, వేలాది కథలు చెప్పుకుంటూ, ఆనందంతో తమ తమ రాజ్యాలకు తిరిగి వెళ్లారు.
స్వాని రాజ్యాని ముఖ్యాని ఋద్ధాని ముదితాని చ । సమృద్ధధనధాన్యాని పూర్ణాని వసుమన్తి చ ।। ౭.౩౯.
వారి రాజ్యాలు సంపన్నంగా, ఆనందంగా, ధనం ధాన్యాలతో నిండి, సంపదతో కళకళలాడుతూ ఉండేవి.
యథాపురాణి తే గత్వా రత్నాని వివిధాన్యథ । రామస్య ప్రియకామార్థముపహారాన్ నృపా దదుః ।। ౭.౩౯.
వారు తమ పాత రాజ్యాలకు తిరిగి వెళ్లి, రాముని సంతోషపెట్టేందుకు వివిధ రకాల రత్నాలను కానుకగా ఇచ్చారు.
అశ్వాన్యానాని రత్నాని హస్తినశ్చ మదోత్కటాన్ । చన్దనాని చ ముఖ్యాని దివ్యాన్యాభరణాని చ ।। ౭.౩౯.
వారు గుర్రాలు, వాహనాలు, రత్నాలు, మత్తులో ఉన్న ఏనుగులు, ఉత్తమమైన చందనం, దివ్యమైన ఆభరణాలు ఇచ్చారు.
మణిముక్తాప్రవాలాంస్తు దాస్యో రూపసమన్వితాః । అజావికాంశ్చ వివిధాన్ రథాంస్తు వివిధాన్దదుః ।। ౭.౩౯.
వారు మణులు, ముత్యాలు, పగడాలు, అందమైన దాసీలు, రకరకాల పశువులు, అనేక రకాల రథాలను సమర్పించారు.
భరతో లక్ష్మణశ్చైవ శత్రుఘ్నశ్చ మహాబలాః । ఆదాయ తాని రత్నాని స్వాం పురీం పునరాగతాః ।। ౭.౩౯.
భరతుడు, లక్ష్మణుడు, మహాబలశాలి శత్రుఘ్నుడు ఆ రత్నాలను తీసుకుని తిరిగి తమ నగరానికి వెళ్లారు.
ఆగమ్య చ పురీం రమ్యామయోధ్యాం పురుషర్షభాః । తాని రత్నాని చిత్రాణి రామాయ సముపాహరన్ ।। ౭.౩౯.
ఆ మహాపురుషులు ఆహ్లాదకరమైన అయోధ్య నగరానికి చేరుకొని, ఆ అందమైన రత్నాలను రామునికి సమర్పించారు.
ప్రతిగృహ్య చ తత్సర్వం రామః ప్రీతిసమన్వితః । సుగ్రీవాయ దదౌ రాజ్ఞే మహాత్మా కృతకర్మణే ।। ౭.౩౯.
రాముడు ఆనందంతో ఆ కానుకలను స్వీకరించి, తన కార్యాన్ని పూర్తిచేసిన మహాత్ముడు సుగ్రీవునికి అందజేశాడు.
బిభీషణాయ చ దదౌ తథాన్యేభ్యో ఽపి రాఘవః । రాక్షసేభ్యః కపిభ్యశ్చ యైర్వృతో జయమాప్తవాన్ ।। ౭.౩౯.
రాఘవుడు బిభీషణుడికి, అలాగే విజయాన్ని సాధించడంలో సహాయపడిన రాక్షసులు, వానరులకు కూడా కానుకలు ఇచ్చాడు.