తతః ప్రయాతే జనకే కేకయం మాతులం ప్రభుః । రాఘవః ప్రాఞ్జలిర్భూత్వా వాక్యమేతదువాచ హ ।। ౭.౩౮.
జనకుడు వెళ్లిన తరువాత, రాఘవుడు చేతులు జోడించి, కేకయ రాజైన తన మామగారితో ఇలా అన్నాడు.
ఇదం రాజ్యమహం చైవ భరతశ్చ సలక్ష్మణః । ఆయత్తాస్త్వం హి నో రాజన్గతిశ్చ పురుషర్షభ ।। ౭.౩౮.
ఈ రాజ్యం, నేనూ, భరతుడూ, లక్ష్మణుడూ — మేమంతా మీపై ఆధారపడి ఉన్నాము, రాజా. మేము ఏ మార్గంలో పోవాలో కూడా మీ నిర్ణయమే.
రాజా హి వృద్ధః సన్తాపం త్వదర్థముపయాస్యతి । తస్మాద్గమనమద్యైవ రోచతే తవ పార్థివ ।। ౭.౩౮.
రాజు వృద్ధుడై, మీ కోసం ఆందోళనతో ఇక్కడికి వస్తారు. అందువల్ల, రాజా, మీరు ఈరోజే బయలుదేరడం మంచిది.
లక్ష్మణేనానుయాత్రేణ పృష్ఠతో ఽనుగమిష్యతే । ధనమాదాయ విపులం రత్నాని వివిధాని చ ।। ౭.౩౮.
లక్ష్మణుడు మీతో పాటు వెళ్ళి, మీరు వెనుక నుంచి వస్తారు. మీరు విరివిగా ధనం, రకరకాల రత్నాలు తీసుకెళ్తారు.
యుధాజిత్తు తథేత్యాహ గమనం ప్రతి రాఘవమ్ । రత్నాని చ ధనం చైవ త్వయ్యేవాక్షయ్యమస్త్వితి ।। ౭.౩౮.
యుధాజిత్ రాఘవుని మాటకు అంగీకరించి, "రత్నాలు, ధనం ఎప్పటికీ మీ వద్ద అపరిమితంగా ఉండాలి" అని ఆశీర్వదించాడు.
ప్రదక్షిణం స రాజానం కృత్వా కేకయవర్ధనః । రామేణ హి కృతః పూర్వమభివాద్య ప్రదక్షిణమ్ ।। ౭.౩౮.
కేకయ వర్ధనుడు, రాముడు ముందుగా నమస్కరించి ప్రదక్షిణం చేసిన తరువాత, రాజును ప్రదక్షిణం చేసి బయలుదేరాడు.
లక్ష్మణేన సహాయేన ప్రయాతః కేకయేశ్వరః । హతే ఽసురే యథా వృత్రే విష్ణునా సహ వాసవః ।। ౭.౩౮.
లక్ష్మణుడు తోడుగా ఉండగా, కేకయేశ్వరుడు బయలుదేరాడు. అసురుడు వృత్రుడు సంహరించబడిన తర్వాత, ఇంద్రుడు విష్ణువుతో కలిసి వెళ్లినట్లుగా.
తం విసృజ్య తతో రామో వయస్యమకుతోభయమ్ । ప్రతర్దనం కాశిపతిం పరిష్వజ్యేదమబ్రవీత్ ।। ౭.౩౮.
తర్వాత, రాముడు తన మిత్రుడైన, భయమేమీ లేని కాశీ రాజు ప్రతర్దనుని ఆలింగనం చేసి ఇలా అన్నాడు.
దర్శితా భవతా ప్రీతిర్దర్శితం సౌహృదం పరమ్ । ఉద్యోగశ్చ కృతో రాజన్భరతేన త్వయా సహ ।। ౭.౩౮.
మీరు చూపిన ప్రేమ, మీరు చూపిన గొప్ప స్నేహం, భరతునితో కలిసి మీరు చేసిన సహాయం అన్నీ నాకు స్పష్టంగా కనిపించాయి, రాజా.
తద్భవానద్య కాశేయ పురీం వారాణసీం వ్రజ । రమణీయాం త్వయా గుప్తాం సుప్రకాశాం సుతోరణామ్ ।। ౭.౩౮.
కాబట్టి, కాశీ యువరాజా, ఇప్పుడు మీరు మీ నగరమైన, మీరే కాపాడుతున్న, అందమైన, వెలుగొందుతున్న, గొప్ప తలుపులున్న వారణసికి వెళ్ళండి.
ఏతావదుక్త్వా చోత్థాయ కాకుత్స్థః పరమాసనాత్ । పర్యష్వజత ధర్మాత్మా నిరన్తరమురోగతమ్ ।। ౭.౩౮.
ఇలా చెప్పి, కాకుత్స్థుడు తన ఉన్నత ఆసనంనుంచి లేచి, ధర్మాత్ముడైన అతడు అతన్ని హృదయానికి దగ్గరగా ఆలింగనం చేశాడు.
విసర్జయామాస తదా కౌసల్యానన్దవర్ధనః । రాఘవేణాభ్యనుజ్ఞాతః కాశీశో ఽప్యకుతోభయః । వారాణసీం యయౌ తూర్ణం రాఘవేణ విసర్జితః ।। ౭.౩౮.
ఆ సమయంలో, కౌసల్యా కుమారుడు అతన్ని వీడాడు. రాఘవుని అనుమతితో, భయమేమీ లేని కాశీశ్వరుడు త్వరగా వారణసికి బయలుదేరాడు.
విసృజ్య తం కాశిపతిం త్రిశతం పృథివీపతీన్ । ప్రహసన్రాఘవో వాక్యమువాచ మధురాక్షరమ్ ।। ౭.౩౮.
కాశీ రాజును వీడిన తరువాత, రాఘవుడు చిరునవ్వుతో, మధురమైన మాటలతో మూడు వందల మంది రాజులతో ఇలా అన్నాడు.
భవతాం ప్రీతిరవ్యగ్రా తేజసా పరిరక్షితా । ధర్మశ్చ నియతో నిత్యం సత్యం చ భవతాం సదా ।। ౭.౩౮.
మీ ప్రేమ ఎప్పుడూ స్థిరంగా ఉంది, మీ శక్తితో అది కాపాడబడుతోంది. మీ ధర్మం ఎప్పుడూ నిలిచిఉంది, మీలో సత్యం ఎల్లప్పుడూ ఉంది.
యుష్మాకం చానుభావేన తేజసా చ మహాత్మనామ్ । హతో దురాత్మా దుర్బుద్ధీ రావణో రాక్షసాధమః ।। ౭.౩౮.
మీరు చూపిన ప్రభావంతో, మహాత్ములైన మీ తేజస్సుతో, దుష్టుడు, చెడ్డ మనసున్న రాక్షసాధముడు రావణుడు సంహరించబడ్డాడు.
హేతుమాత్రమహం తత్ర భవతాం తేజసా హతః । రావణః సగణో యుద్ధే సపుత్రామాత్యబాన్ధవః ।। ౭.౩౮.
అక్కడ నేను కేవలం ఒక కారణమాత్రమే; మీ తేజస్సుతో యుద్ధంలో రావణుడు తన అనుచరులతో, కుమారులతో, మంత్రులతో, బంధువులతో కలిసి సంహరించబడ్డాడు.
భవన్తశ్చ సమానీతా భరతేన మహాత్మనా । శ్రుత్వా జనకరాజస్య కాననాత్తనయాం హృతామ్ ।। ౭.౩౮.
జనక మహారాజు కుమార్తె అరణ్యంలో అపహరించబడినట్టు విని, మహాత్ముడైన భరతుడు మిమ్మల్ని అందరినీ కూడగట్టాడు.
ఉద్యుక్తానాం చ సర్వేషాం పార్థివానాం మహాత్మనామ్ । కాలో వ్యతీతః సుమహాన్గమనం రోచయామ్యతః ।। ౭.౩౮.
ప్రయత్నపడ్డ మహాత్ములైన రాజులందరికీ సమయం గడిచిపోయింది; అందుకే నేను మీరంతా వెళ్లిపోవాలని కోరుకుంటున్నాను.
ప్రత్యూచుస్తం చ రాజానో హర్షేణ మహతా వృతాః । దిష్ట్యాం త్వం విజయీ రామ స్వరాజ్యే ఽపి ప్రతిష్ఠితః ।। ౭.౩౮.
రాజులు మహానందంతో ఇలా సమాధానం ఇచ్చారు: 'ధన్యంగా, రామా! నీవు విజయవంతుడవై, నీ స్వరాజ్యంలో స్థిరపడ్డావు.'
దిష్ట్యా ప్రత్యాహృతా సీతా దిష్ట్యా శత్రుః పరాజితః । ఏష నః పరమః కామ ఏషా నః పీతిరుత్తమా ।। ౭.౩౮.
'ధన్యంగా, సీతను తిరిగి పొందాము; ధన్యంగా, శత్రువు ఓడిపోయాడు. ఇదే మా గొప్ప కోరిక, ఇదే మా అత్యంత ఆనందం.'
యత్త్వాం విజయినం రామ పశ్యామో హతశాత్రవమ్ ।। ౭.౩౮.
'నీవు విజయవంతుడవై, నీ శత్రువు నశించిపోయినదాన్ని మేము చూశాం.'
ఏతత్త్వయ్యుపపన్నం చ యదస్మాంస్త్వం ప్రశంససే । ప్రశంసార్హ న జానీమః ప్రశంసాం వక్తుమీదృశీమ్ ।। ౭.౩౮.
'నీవు మాకు ఇంతగా ప్రశంసలు చెప్పడం తగినదే, కానీ ఇలాంటి ప్రశంసలు చెప్పడం మాకు తెలియదు; ఎందుకంటే నీవే నిజంగా ప్రశంసలకు అర్హుడు.'
ఆపృచ్ఛామో గమిష్యామో హృదిస్థో నః సదా భవాన్ । వర్తామహే మహాబాహో ప్రీత్యాత్ర మహతా వృతాః । భవేచ్చ తే మహారాజ ప్రీతిరస్మాసు నిత్యదా ।। ౭.౩౮.
'మేము వీడ్కోలు తీసుకుని వెళ్తున్నాము; నీవు ఎప్పుడూ మా హృదయాల్లో ఉంటావు. మహాబాహువా! ఇక్కడ మేము ఎంతో ప్రేమతో మాట్లాడాము; మహారాజా! నీవు ఎప్పుడూ మాపై ప్రేమ చూపించాలి.'
బాఢమిత్యేవ రాజానో హర్షేణ పరమాన్వితాః । ఉచుః ప్రాఞ్జలయః సర్వే రాఘవం గమనోత్సుకాః ।। ౭.౩౮.
రాజులు పరమానందంతో 'అవును' అని చెప్పి, చేతులు జోడించి, రాఘవుని దగ్గరికి వచ్చి, వెళ్లడానికి ఉత్సాహంగా ఉన్నారు.
పూజితాశ్చైవ రామేణ జగ్ముర్దేశాన్స్వకాన్స్వకాన్ ।। ౭.౩౮.
రాముని చేత గౌరవించబడిన వారు, తమ తమ దేశాలకు తిరిగి వెళ్లారు.
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయే ఆదికావ్యే శ్రీమదుత్తరకాణ్డే ఽష్టాత్రింశః సర్గః
ఇలా వాల్మీకి మహర్షి రచించిన పవిత్రమైన ఆదికావ్యమైన శ్రీమద్రామాయణంలోని ఉత్తరకాండలో ముప్పై ఎనిమిదవ సర్గ ముగిసింది.
తే ప్రయాతా మహాత్మానః పార్థివాస్తే ప్రహృష్టవత్ । గజవాజిసహస్రౌఘైః కమ్పయన్తో వసున్ధరామ్ ।। ౭.౩౯.
ఆ మహాత్ములు, రాజులు ఎంతో ఆనందంతో, వేలాది ఏనుగులు, కుదిరాళ్ళ సైన్యాలతో భూమిని కంపింపజేస్తూ బయలుదేరారు.
అక్షౌహిణ్యో హి తత్రాసన్రాఘవార్థే సముద్యతాః । భరతస్యాజ్ఞయా ఽనేకాః ప్రహృష్టా బలవాహనాః ।। ౭.౩౯.
రాఘవుని కోసం అనేక అక్షౌహిణి సైన్యాలు అక్కడ సమకూరాయి; భరతుని ఆజ్ఞతో ఆనందంగా, బలంగా సిద్ధమయ్యాయి.
ఊచుస్తే చ మహీపాలా బలదర్పసమన్వితాః । న రామరావణం యుద్ధే పశ్యామః పురతః స్థితమ్ ।। ౭.౩౯.
బలంతో గర్వించిన భూపాలులు ఇలా అన్నారు: 'యుద్ధంలో రాముడు, రావణుడు ముందుగా నిలబడి ఉన్నదాన్ని మేము చూడలేదు.'
భరతేన వయం పశ్చాత్సమానీతా నిరర్థకమ్ । హతా హి రాక్షసాః క్షిప్రం పార్థివైః స్యుర్న సంశయః ।। ౭.౩౯.
'భరతుడు మమ్మల్ని ఇక్కడికి అనవసరంగా తీసుకొచ్చాడు; రాక్షసులను రాజులు త్వరగా సంహరించేవారు — ఇందులో సందేహమే లేదు.'