ససూత్రవృత్త్యర్థపదం మహార్థం ససఙ్గ్రహం సాద్ధ్యతి వై కపీన్ద్రః । నహ్యస్య కశ్చిత్సదృశో ఽస్తి శాస్త్రే వైశారదే చ్ఛన్దగతౌ తథైవ ।। ౭.౩౬.
సూత్రాలు, వ్యాఖ్యానాలు, అర్థవంతమైన పదాలు, సంగ్రహంతో కూడిన మహాగ్రంథాన్ని వానరాధిపతి సాధించాడు; శాస్త్రంలో, ఛందస్సులో, కవిత్వంలో అతడికి సమానుడు ఎవ్వరూ లేరు.
సర్వాసు విద్యాసు తపోవిధానే ప్రస్పర్ధతే ఽయో హి గురుం సురాణామ్ । సో ఽయం నవవ్యాకరణార్థవేత్తా బ్రహ్మా భవిష్యత్యపి తే ప్రసాదాత్ ।। ౭.౩౬.
అన్ని విద్యల్లో, తపస్సులో కూడా దేవతల గురువుతో సమానంగా పోటీ పడతాడు; ఈ హనుమంతుడు కొత్త వ్యాకరణార్థాన్ని తెలిసినవాడు, నీ అనుగ్రహంతో బ్రహ్మగా మారతాడు.
ప్రవీవివక్షోరివ సాగరస్య లోకాన్దిధక్షోరివ పావకస్య యుగక్షయే హ్యేవ యథాన్తకస్య హనూమతః స్థాస్యతి కః పురస్తాత్ ।। ౭.౩౬.
సముద్రాన్ని దాటి పోవాలనుకునే వాడు, లోకాలను కాల్చాలనుకునే అగ్ని, యుగాంతంలో అంతకుడు ఎదురు నిలబడినట్టు, హనుమంతుడి ముందు ఎవరు నిలబడగలరు?
ఏషేవ చాన్యే చ మహాకపీన్ద్రాః సుగ్రీవమైన్దద్వివిదాః సనీలాః । సతారతారేయనలాః సరమ్భాస్త్వత్కారణాద్రామ సురైర్హి సృష్టాః ।। ౭.౩౬.
ఇంకా ఈ మహావానరాధిపతులు — సుగ్రీవుడు, మైందుడు, ద్వివిదుడు, నీలుడు, సుషేణుడు, తారుడు, నలుడు, రంభుడు — వీరందరినీ దేవతలు నీ కోసమే సృష్టించారు, ఓ రామా!
తదేత్కథితం సర్వం యన్మాం త్వం పరిపృచ్ఛసి । హనూమతో బాలభావే కర్మైతత్కథితం మయా ।। ౭.౩౬.
నువ్వు అడిగిన ప్రతిదీ నేను చెప్పాను; హనుమంతుడి బాల్యకాలపు కార్యాలను వివరంగా వివరించాను.
శ్రుత్వా ఽగస్త్యస్య కథితం రామః సౌమిత్రిరేవ చ । విస్మయం పరమం జగ్ముర్వానరా రాక్షసైః సహ ।। ౭.౩౬.
అగస్త్యుడు చెప్పిన ఈ కథను విని, రాముడు, లక్ష్మణుడు, వానరులు, రాక్షసులు అందరూ గొప్ప ఆశ్చర్యానికి లోనయ్యారు.
అగస్త్యస్త్వబ్రవీద్రామం సర్వమేతఛ్రుతం త్వయా । దృష్టః సమ్భాషితశ్చాసి రామ గచ్ఛామహే వయమ్ ।। ౭.౩౬.
తర్వాత అగస్త్యుడు రామునితో ఇలా అన్నాడు: 'ఇవన్నీ నువ్వు విన్నావు, నన్ను కలిసావు, మాట్లాడావు; ఇప్పుడు మేము వెళ్ళిపోతాము, రామా.'
శ్రుత్వైతద్రాఘవో వాక్యమగస్త్యస్యోగ్రతేజసః । ప్రాఞ్జలిః ప్రణతశ్చాపి మహర్షిమిదమబ్రవీత్ ।। ౭.౩౬.
అగస్త్య మహర్షి చెప్పిన మాటలు విని, రాఘవుడు చేతులు జోడించి, తలవంచి, ఆ మహర్షిని ఇలా ఉద్దేశించి మాట్లాడాడు.
అద్య మే దేవతా హృష్టాః పితరః ప్రపితామహాః । యుష్మాకం దర్శనాదేవ నిత్యం తుష్టాః సబాన్ధవాః ।। ౭.౩౬.
ఈ రోజు దేవతలు, పితృదేవతలు, ప్రపితామహులు — మీరు దర్శించడమే వాళ్లందరినీ, వారి బంధువులను సంతోషపరిచింది.
విజ్ఞాప్యం తు మమైతద్ధి యద్వదామ్యాగతస్పృహః । తద్భవద్భిర్మమ కృతే కర్తవ్యమనుకమ్పయా ।। ౭.౩౬.
నేను ఎంతో ఆశతో చెప్పే ఈ మనవిని మీరు వినాలి; దయతో నా కోసమే ఇది చేయాలని కోరుతున్నాను.
పౌరజానపదాన్స్థాప్య స్వకార్యేష్వహమాగతః । క్రతూనేవ కరిష్యామి ప్రభావాద్భవతాం సతామ్ ।। ౭.౩౬.
పౌరులు, ప్రజలు తమ పనుల్లో నిశ్చింతగా ఉండేలా చూసి, నేను ఇక్కడికి వచ్చాను. మీ గొప్పతనంతో, ఓ మహానుభావులారా, నేను యజ్ఞాలు నిర్వహించబోతున్నాను.
సదస్యా మమ యజ్ఞేషు భవన్తో నిత్యమేవ తత్ । భవిష్యథ మహావీర్యా మమానుగ్రహకాఙ్క్షిణః ।। ౭.౩౬.
మీరు మహాబలులు, ఎల్లప్పుడూ నా యజ్ఞాల్లో పాల్గొంటూ, నాకు అనుగ్రహం కలిగించాలనే మనసుతో ఉండాలి.
అహం యుష్మాన్సమాశ్రిత్య తపోనిర్ధూతకల్మషాన్ । అనుగ్రహీతః పితృభిర్భవిష్యామి సునిర్వృతః ।। ౭.౩౬.
మీరు తపస్సుతో పాపాలను దూరం చేసుకున్నవారు. మీ ఆశ్రయంతో నా పితృదేవతలు నన్ను అనుగ్రహిస్తారు. అప్పుడు నేను ఎంతో సంతోషంగా ఉంటాను.
తదాగన్తవ్యమనిశం భవద్భిరిహ సఙ్గతైః । అగస్త్యాద్యాస్తు తచ్ఛ్రుత్వా ఋషయః సంశితవ్రతాః ।। ౭.౩౬.
కాబట్టి, మీరు అందరూ కలిసి ఎప్పుడూ ఇక్కడికి రావాలి. ఇది విని, అగస్త్యుడు మొదలైన వ్రతనిష్ఠులైన ఋషులు—
ఏవమస్త్వితి తం చోక్త్వా ప్రయాతుముపచక్రముః ।। ౭.౩౬.
‘అలా జరుగుతుంది’ అని చెప్పి, వారు వెళ్లడానికి సిద్ధమయ్యారు.
ఏవముక్త్వా గతాః సర్వే ఋషయస్తే యథాగతమ్ । రాఘవశ్చ తమేవార్థం చిన్తయామాస విస్మితః ।। ౭.౩౬.
అలా చెప్పి, ఆ ఋషులు వచ్చినట్లే తిరిగి వెళ్లిపోయారు. రాఘవుడు ఆశ్చర్యంతో ఆ విషయాన్ని మనసులో ఆలోచించాడు.
తతో ఽస్తం భాస్కరే యాతే విసృజ్య నృపవానరాన్ । సన్ధ్యాముపాస్య విధివత్తదా నరవరోత్తమః । ప్రవృత్తాయాం రజన్యాం తు సో ఽన్తఃపురచరో ఽభవత్ ।। ౭.౩౬.
ఆ తరువాత, సూర్యుడు అస్తమించినప్పుడు, రాజులు, వానరులను పంపించి, ఆ మనుషులలో శ్రేష్ఠుడు విధిగా సంధ్యావందనం చేసి, రాత్రి వచ్చినప్పుడు అంతఃపురంలోకి వెళ్లాడు.
అభిషిక్తే తు కాకుత్స్థే ధర్మేణ విదితాత్మని । వ్యతీతా యా నిశా పూర్వా పౌరాణాం హర్షవర్ధినీ ।। ౭.౩౭.
ధర్మాన్ని తెలిసిన కకుత్స్థుడు పట్టాభిషేకం పొందిన తరువాత, ఆ ముందురాత్రి పౌరుల ఆనందాన్ని పెంచుతూ గడిచిపోయింది.
తస్యాం రజన్యాం వ్యుష్టాయాం ప్రాతర్నృపతిబోధకాః । వన్దినః సముపాతిష్ఠన్సౌమ్యా నృపతివేశ్మని ।। ౭.౩౭.
ఆ రాత్రి ముగిసిన తరువాత, ఉదయం రాజును మేల్కొలిపే వందకులు, ఆ మృదువైన రాజభవనానికి వచ్చారు.
తే రక్తకణ్ఠినః సర్వే కిన్నరా ఇవ శిక్షితాః । తుష్టువుర్నపతిం వీరం యథావత్ సమ్ప్రహర్షిణః ।। ౭.౩౭.
వారు అందరూ, కిన్నరుల్లా శిక్షణ పొందినవారు, ఉత్సాహంగా, యోగ్యంగా, ఆ వీరుడైన రాజును స్తుతించారు.
వీర సౌమ్య ప్రబుధ్యస్వ కౌసల్యాప్రీతివర్ధన । జగద్ధి సర్వం స్వపితి త్వయి సుప్తే నరాధిప ।। ౭.౩౭.
‘‘ఓ వీరా, మృదువైనవాడా, మేల్కొను! కౌసల్యాదేవికి ఆనందాన్ని పెంచేవాడా! నీవు నిద్రిస్తే, రాజా, ఈ లోకమంతా నిద్రిస్తుందని తెలుసుకో.’’
విక్రమస్తే యథా విష్ణో రూపం చైవాశ్వినోరివ । బుద్ధ్యా బృహస్పతేస్తుల్యః ప్రజాపతిసమో హ్యసి ।। ౭.౩౭.
నీ శౌర్యం విష్ణువుతో సమానం, రూపం అశ్వినిదేవతలవంటిది; బుద్ధిలో బృహస్పతికి సమానం, ప్రజాపతిలా ఉన్నావు.
క్షమా తే పృథివీతుల్యా తేజసా భాస్కరోపమః । వేగస్తే వాయునా తుల్యో గామ్భీర్యముదధేరివ ।। ౭.౩౭.
నీ సహనశక్తి భూమిలాంటిది, తేజస్సు సూర్యునివంటిది; వేగం వాయువుతో సమానం, లోతు సముద్రంలా ఉంది.
అప్రకమ్ప్యో యతా స్థాణుశ్చన్ద్రే సౌమ్యత్వమీదృశమ్ । నేదృశాః పార్థివాః పూర్వం భవితారో నరాధిప ।। ౭.౩౭.
నీవు శివుడిలా అచలుడు, చంద్రుడిలా మృదువైనవాడు; ఓ రాజాధిరాజా, నీలాంటి రాజులు గతంలో లేరు, భవిష్యత్తులో ఉండరు.
యథా త్వమతిదుర్ధర్షో ధర్మనిత్యః ప్రజాహితః । న త్వాం జహాతి కీర్తిశ్చ లక్ష్మీశ్చ పురుషర్షభ ।। ౭.౩౭.
నీవు ఎంత శక్తివంతుడవో, ధర్మాన్ని ఎప్పుడూ పాటించేవాడవో, ప్రజల హితాన్ని కోరేవాడవో, ఓ పురుషోత్తమా, నీకు కీర్తి, ఐశ్వర్యం ఎప్పుడూ వదలవు.
శ్రీశ్చ ధర్మశ్చ కాకుత్స్థ త్వయి నిత్యం ప్రతిష్ఠితౌ । ఏతాశ్చాన్యాశ్చ మధురా వన్దిభిః పరికీర్తితాః ।। ౭.౩౭.
ఓ కకుత్స్థ వంశజా, నీలో శ్రీవైభవం, ధర్మం ఎప్పుడూ నిలిచివున్నాయి. వీటితో పాటు, ఇతర మధురమైన స్తోత్రాలు కూడా వందకులు పాడుతున్నారు.
సూతాశ్చ సంస్తవైర్దివ్యైర్బోధయన్తి స్మ రాఘవమ్ । స్తుతిభిః స్తూయమానాభిః ప్రత్యబుధ్యత రాఘవః ।। ౭.౩౭.
వందకులు దివ్యమైన స్తోత్రాలతో రాఘవుణ్ణి మేల్కొలిపారు. ఆ స్తుతులతో మేల్కొన్న రాఘవుడు లేచాడు.
స తద్విహాయ శయనం పాణ్డరాచ్ఛాదనాస్తృతమ్ । ఉత్తస్థౌ నాగశయనాద్ధరిర్నారాయణో యథా ।। ౭.౩౭.
ఆయన తెల్లని పరుపుతో పరచిన మంచాన్ని వదిలి, నాగశయనంపై నుండి హరినారాయణుడు లేచినట్లుగా లేచాడు.
తముత్థితం మహాత్మానం ప్రహ్వాః ప్రాఞ్జలయో నరాః । సలిలం భాజనైః శుభ్రైరుపతస్థుః సహస్రశః ।। ౭.౩౭.
ఆ మహాత్ముడు లేచి నిలిచినప్పుడు, వినయంగా చేతులు జోడించి వేలాది మంది ప్రజలు, శుభ్రమైన పాత్రల్లో నీరు తీసుకొని ఆయన వద్దకు వచ్చారు.
కృతోదకశుచిర్భూత్వా కాలే హుతహుతాశనః । దేవాగారం జగామాశు పుణ్యమిక్ష్వాకుసేవితమ్ ।। ౭.౩౭.
నీటి తర్పణాలు చేసి, స్వచ్ఛుడై, సమయానికి అగ్నికి హోమాలు సమర్పించిన తరువాత, ఇక్ష్వాకువంశీయులు సేవించిన పవిత్రమైన దేవాలయానికి ఆయన త్వరగా వెళ్లాడు.