అథర్క్షరజసో నామ వాలిసుగ్రీవయోః పితా । సర్వవానరరాజా ఽ ఽసీత్తేజసా భాస్కరప్రభః ।। ౭.౩౬.
అప్పుడు వాలీ, సుగ్రీవులకు తండ్రైన ఋక్షరాజు అనే వానరరాజు ఉండేవాడు. అతడు అన్ని వానరులకు రాజు, సూర్యుడి వంటి తేజస్సుతో ప్రకాశించేవాడు.
స తు రాజ్యం చిరం కృత్వా వానరాణాం హరీశ్వరః । స చ ఋక్షరజా నామ కాలధర్మేణ సఙ్గతః ।। ౭.౩౬.
ఆ వానరాధిపతి ఋక్షరాజు, చాలా కాలం రాజ్యాన్ని పాలించి, కాలధర్మాన్ని అనుసరించి లోకాన్ని విడిచిపోయాడు.
తస్మిన్నస్తమితే చాథ మన్త్రిభిర్మన్త్రకోవిదైః । పిత్ర్యే పదే కృతో వాలీ సుగ్రీవో వాలినః పదే ।। ౭.౩౬.
ఆయన పరమపదాన్ని చేరిన తర్వాత, మంచి సలహా చెప్పగల మంత్రులు వాలిను తండ్రి స్థానంలో రాజుగా చేశారు, సుగ్రీవుడిని వాలి స్థానంలో నియమించారు.
సుగ్రీవేణ సమం త్వస్య అద్వైధం ఛిద్రవర్జితమ్ । ఆబాల్యం సఖ్యమభవదనిలస్యాగ్నినా యథా ।। ౭.౩౬.
సుగ్రీవుడు, వాలి ఇద్దరి మధ్య చిన్నప్పటి నుంచే విడిపోని, లోపం లేని స్నేహం ఉండేది; అది గాలి, అగ్ని మధ్య ఉన్న అనుబంధం లాంటిది.
ఏష శాపవశాదేవ న వేద బలమాత్మనః । వాలిసుగ్రీవయోర్వైరం యదా రామ సముత్థితమ్ ।। ౭.౩౬.
ఓ రామా! శాపబలం వల్ల వాలి తన శక్తిని తెలుసుకోలేడు; వాలి, సుగ్రీవుల మధ్య వైరం మొదలైనప్పుడు కూడా అతడు తన బలాన్ని గ్రహించలేదు.
న హ్యేష రామ సుగ్రీవో భ్రామ్యమాణో ఽపి వాలినా ।। ౭.౩౬.
ఓ రామా! వాలి చేతిలో ఎంత ఇబ్బంది పడ్డా, సుగ్రీవుడికీ తన బలం తెలియదు.
దేవ జానాతి న హ్యేష బలమాత్మని మారుతిః । ఋషిశాపాహృతబలస్తదైష కపిసత్తమః ।। ౭.౩౬.
ఓ దేవా! వాయుపుత్రుడు అయిన హనుమంతుడు కూడా తన బలాన్ని గుర్తించడు; ఋషుల శాపం వల్ల అతని బలం తగ్గిపోయింది, అయినా అతడు వానరులలో శ్రేష్ఠుడు.
సింహః కుఞ్జరరుద్ధో వా ఆస్థితః సహితో రణే ।। ౭.౩౬.
సింహాన్ని ఏనుగు అడ్డగించినా, యుద్ధంలో ఆ సింహం స్థిరంగా నిలిచి ధైర్యంగా ఎదుర్కుంటుంది.
పరాక్రమోత్సాహమతిప్రతాపసౌశీల్యమాధుర్యనయానయైశ్చ । గామ్భీర్యచాతుర్యసువీర్యధైర్యైర్హనూమతః కో ఽభ్యధికో ఽస్తి లోకే ।। ౭.౩౬.
పరాక్రమం, ఉత్సాహం, అపూర్వమైన తేజస్సు, మంచి స్వభావం, మాధుర్యం, మంచి ప్రవర్తన, లోతైన ఆలోచన, చాతుర్యం, వీరత్వం, ధైర్యం — వీటిలో హనుమంతుడిని మించినవాడు లోకంలో ఎవరు ఉన్నారు?
అసౌ పునర్వ్యాకరణం గ్రహీష్యన్సూర్యోన్ముఖః ప్రష్టుమనా కపీన్ద్రః । ఉద్యద్గిరేరస్తగిరిం జగామ గ్రన్థం మహద్ధారయనప్రమేయః ।। ౭.౩౬.
హనుమంతుడు మళ్లీ వ్యాకరణాన్ని నేర్చుకోవాలని సంకల్పించి, సూర్యుని వైపు తిరిగి, ఆ మహాగ్రంథాన్ని మోసుకొని, ఉదయగిరికి వెళ్లాడు; అతని విజ్ఞానం అపారమైనది.
ససూత్రవృత్త్యర్థపదం మహార్థం ససఙ్గ్రహం సాద్ధ్యతి వై కపీన్ద్రః । నహ్యస్య కశ్చిత్సదృశో ఽస్తి శాస్త్రే వైశారదే చ్ఛన్దగతౌ తథైవ ।। ౭.౩౬.
సూత్రాలు, వ్యాఖ్యానాలు, అర్థవంతమైన పదాలు, సంగ్రహంతో కూడిన మహాగ్రంథాన్ని వానరాధిపతి సాధించాడు; శాస్త్రంలో, ఛందస్సులో, కవిత్వంలో అతడికి సమానుడు ఎవ్వరూ లేరు.
సర్వాసు విద్యాసు తపోవిధానే ప్రస్పర్ధతే ఽయో హి గురుం సురాణామ్ । సో ఽయం నవవ్యాకరణార్థవేత్తా బ్రహ్మా భవిష్యత్యపి తే ప్రసాదాత్ ।। ౭.౩౬.
అన్ని విద్యల్లో, తపస్సులో కూడా దేవతల గురువుతో సమానంగా పోటీ పడతాడు; ఈ హనుమంతుడు కొత్త వ్యాకరణార్థాన్ని తెలిసినవాడు, నీ అనుగ్రహంతో బ్రహ్మగా మారతాడు.
ప్రవీవివక్షోరివ సాగరస్య లోకాన్దిధక్షోరివ పావకస్య యుగక్షయే హ్యేవ యథాన్తకస్య హనూమతః స్థాస్యతి కః పురస్తాత్ ।। ౭.౩౬.
సముద్రాన్ని దాటి పోవాలనుకునే వాడు, లోకాలను కాల్చాలనుకునే అగ్ని, యుగాంతంలో అంతకుడు ఎదురు నిలబడినట్టు, హనుమంతుడి ముందు ఎవరు నిలబడగలరు?
ఏషేవ చాన్యే చ మహాకపీన్ద్రాః సుగ్రీవమైన్దద్వివిదాః సనీలాః । సతారతారేయనలాః సరమ్భాస్త్వత్కారణాద్రామ సురైర్హి సృష్టాః ।। ౭.౩౬.
ఇంకా ఈ మహావానరాధిపతులు — సుగ్రీవుడు, మైందుడు, ద్వివిదుడు, నీలుడు, సుషేణుడు, తారుడు, నలుడు, రంభుడు — వీరందరినీ దేవతలు నీ కోసమే సృష్టించారు, ఓ రామా!
తదేత్కథితం సర్వం యన్మాం త్వం పరిపృచ్ఛసి । హనూమతో బాలభావే కర్మైతత్కథితం మయా ।। ౭.౩౬.
నువ్వు అడిగిన ప్రతిదీ నేను చెప్పాను; హనుమంతుడి బాల్యకాలపు కార్యాలను వివరంగా వివరించాను.
శ్రుత్వా ఽగస్త్యస్య కథితం రామః సౌమిత్రిరేవ చ । విస్మయం పరమం జగ్ముర్వానరా రాక్షసైః సహ ।। ౭.౩౬.
అగస్త్యుడు చెప్పిన ఈ కథను విని, రాముడు, లక్ష్మణుడు, వానరులు, రాక్షసులు అందరూ గొప్ప ఆశ్చర్యానికి లోనయ్యారు.
అగస్త్యస్త్వబ్రవీద్రామం సర్వమేతఛ్రుతం త్వయా । దృష్టః సమ్భాషితశ్చాసి రామ గచ్ఛామహే వయమ్ ।। ౭.౩౬.
తర్వాత అగస్త్యుడు రామునితో ఇలా అన్నాడు: 'ఇవన్నీ నువ్వు విన్నావు, నన్ను కలిసావు, మాట్లాడావు; ఇప్పుడు మేము వెళ్ళిపోతాము, రామా.'
శ్రుత్వైతద్రాఘవో వాక్యమగస్త్యస్యోగ్రతేజసః । ప్రాఞ్జలిః ప్రణతశ్చాపి మహర్షిమిదమబ్రవీత్ ।। ౭.౩౬.
అగస్త్య మహర్షి చెప్పిన మాటలు విని, రాఘవుడు చేతులు జోడించి, తలవంచి, ఆ మహర్షిని ఇలా ఉద్దేశించి మాట్లాడాడు.
అద్య మే దేవతా హృష్టాః పితరః ప్రపితామహాః । యుష్మాకం దర్శనాదేవ నిత్యం తుష్టాః సబాన్ధవాః ।। ౭.౩౬.
ఈ రోజు దేవతలు, పితృదేవతలు, ప్రపితామహులు — మీరు దర్శించడమే వాళ్లందరినీ, వారి బంధువులను సంతోషపరిచింది.
విజ్ఞాప్యం తు మమైతద్ధి యద్వదామ్యాగతస్పృహః । తద్భవద్భిర్మమ కృతే కర్తవ్యమనుకమ్పయా ।। ౭.౩౬.
నేను ఎంతో ఆశతో చెప్పే ఈ మనవిని మీరు వినాలి; దయతో నా కోసమే ఇది చేయాలని కోరుతున్నాను.
పౌరజానపదాన్స్థాప్య స్వకార్యేష్వహమాగతః । క్రతూనేవ కరిష్యామి ప్రభావాద్భవతాం సతామ్ ।। ౭.౩౬.
పౌరులు, ప్రజలు తమ పనుల్లో నిశ్చింతగా ఉండేలా చూసి, నేను ఇక్కడికి వచ్చాను. మీ గొప్పతనంతో, ఓ మహానుభావులారా, నేను యజ్ఞాలు నిర్వహించబోతున్నాను.
సదస్యా మమ యజ్ఞేషు భవన్తో నిత్యమేవ తత్ । భవిష్యథ మహావీర్యా మమానుగ్రహకాఙ్క్షిణః ।। ౭.౩౬.
మీరు మహాబలులు, ఎల్లప్పుడూ నా యజ్ఞాల్లో పాల్గొంటూ, నాకు అనుగ్రహం కలిగించాలనే మనసుతో ఉండాలి.
అహం యుష్మాన్సమాశ్రిత్య తపోనిర్ధూతకల్మషాన్ । అనుగ్రహీతః పితృభిర్భవిష్యామి సునిర్వృతః ।। ౭.౩౬.
మీరు తపస్సుతో పాపాలను దూరం చేసుకున్నవారు. మీ ఆశ్రయంతో నా పితృదేవతలు నన్ను అనుగ్రహిస్తారు. అప్పుడు నేను ఎంతో సంతోషంగా ఉంటాను.
తదాగన్తవ్యమనిశం భవద్భిరిహ సఙ్గతైః । అగస్త్యాద్యాస్తు తచ్ఛ్రుత్వా ఋషయః సంశితవ్రతాః ।। ౭.౩౬.
కాబట్టి, మీరు అందరూ కలిసి ఎప్పుడూ ఇక్కడికి రావాలి. ఇది విని, అగస్త్యుడు మొదలైన వ్రతనిష్ఠులైన ఋషులు—
ఏవమస్త్వితి తం చోక్త్వా ప్రయాతుముపచక్రముః ।। ౭.౩౬.
‘అలా జరుగుతుంది’ అని చెప్పి, వారు వెళ్లడానికి సిద్ధమయ్యారు.
ఏవముక్త్వా గతాః సర్వే ఋషయస్తే యథాగతమ్ । రాఘవశ్చ తమేవార్థం చిన్తయామాస విస్మితః ।। ౭.౩౬.
అలా చెప్పి, ఆ ఋషులు వచ్చినట్లే తిరిగి వెళ్లిపోయారు. రాఘవుడు ఆశ్చర్యంతో ఆ విషయాన్ని మనసులో ఆలోచించాడు.
తతో ఽస్తం భాస్కరే యాతే విసృజ్య నృపవానరాన్ । సన్ధ్యాముపాస్య విధివత్తదా నరవరోత్తమః । ప్రవృత్తాయాం రజన్యాం తు సో ఽన్తఃపురచరో ఽభవత్ ।। ౭.౩౬.
ఆ తరువాత, సూర్యుడు అస్తమించినప్పుడు, రాజులు, వానరులను పంపించి, ఆ మనుషులలో శ్రేష్ఠుడు విధిగా సంధ్యావందనం చేసి, రాత్రి వచ్చినప్పుడు అంతఃపురంలోకి వెళ్లాడు.
అభిషిక్తే తు కాకుత్స్థే ధర్మేణ విదితాత్మని । వ్యతీతా యా నిశా పూర్వా పౌరాణాం హర్షవర్ధినీ ।। ౭.౩౭.
ధర్మాన్ని తెలిసిన కకుత్స్థుడు పట్టాభిషేకం పొందిన తరువాత, ఆ ముందురాత్రి పౌరుల ఆనందాన్ని పెంచుతూ గడిచిపోయింది.
తస్యాం రజన్యాం వ్యుష్టాయాం ప్రాతర్నృపతిబోధకాః । వన్దినః సముపాతిష్ఠన్సౌమ్యా నృపతివేశ్మని ।। ౭.౩౭.
ఆ రాత్రి ముగిసిన తరువాత, ఉదయం రాజును మేల్కొలిపే వందకులు, ఆ మృదువైన రాజభవనానికి వచ్చారు.
తే రక్తకణ్ఠినః సర్వే కిన్నరా ఇవ శిక్షితాః । తుష్టువుర్నపతిం వీరం యథావత్ సమ్ప్రహర్షిణః ।। ౭.౩౭.
వారు అందరూ, కిన్నరుల్లా శిక్షణ పొందినవారు, ఉత్సాహంగా, యోగ్యంగా, ఆ వీరుడైన రాజును స్తుతించారు.