సభాజ్యమానో భూతైస్తు ఖైచరైః ఖైచరోత్తమః । పశ్చిమం సాగరం వాలీ హ్యాజగామ సరావణః ।। ౭.౩౪.
ఆకాశ జీవులందరి నుంచి గౌరవం పొందుతూ, ఆకాశంలో ఉత్తముడైన వాలి, రావణుడిని మోస్తూ పశ్చిమ సముద్రాన్ని చేరాడు.
తస్మిన్సన్ధ్యాముపాసిత్వా స్నాత్వా జప్త్వా చ వానరః । ఉత్తరం సాగరం ప్రాయాద్వహమానో దశాననమ్ ।। ౭.౩౪.
అక్కడ సాయంకాల పూజ చేసి, స్నానం చేసి, జపం చేసిన వానరుడు, రావణుడిని మోస్తూ ఉత్తర సముద్రానికి వెళ్లాడు.
బహుయోజనసాహస్రం వహమానో మహాహరిః । వాయువచ్చ మనోవచ్చ జగామ సహ శత్రుణా ।। ౭.౩౪.
విపక్షిని వేల యోజనాల దూరం మోస్తూ, ఆ మహా వానరుడు గాలి, మనసు వేగంతో ప్రయాణించాడు.
ఉత్తరే సాగరే సన్ధ్యాముపాసిత్వా దశాననమ్ । వహమానో ఽగమద్వాలీ పూర్వం వై స మహోదధిమ్ ।। ౭.౩౪.
ఉత్తర సముద్రంలో సాయంకాల పూజ చేసి, వాలి రావణుడిని మోస్తూ తూర్పు మహాసముద్రానికి వెళ్లాడు.
తత్రాపి సన్ధ్యామన్వాస్య వాసవిః సహరీశ్వరః । కిష్కిన్ధామభితో గృహ్య రావణం పునరాగమత్ ।। ౭.౩౪.
అక్కడ కూడా సాయంకాల పూజ చేసిన వానరుల అధిపతి, దేవేంద్రునితో కలిసి రావణుడిని తిరిగి కిష్కింధకు సమీపంలోకి తీసుకొచ్చాడు.
చతుర్ష్వపి సముద్రేషు సన్ధ్యామన్వాస్య వానరః । రావణోద్వహనశ్రాన్తః కిష్కిన్ధోపవనే ఽపతత్ ।। ౭.౩౪.
నాలుగు సముద్రాల్లో సాయంకాల పూజ చేసి, రావణుడిని మోసిన అలసటతో వానరుడు కిష్కింధకు దగ్గరలోని తోటలో దిగాడు.
రావణం తు ముమోచాథ స్వకక్షాత్కపిసత్తమః । కుతస్త్వమితి చోవాచ ప్రహసన్రావణం ముహుః ।। ౭.౩౪.
అప్పుడు వానరులలో శ్రేష్ఠుడు తన కింద నుంచి రావణుడిని వదిలి, నవ్వుతూ, "నువ్వెక్కడి నుండి వచ్చావు?" అని మళ్లీ మళ్లీ అడిగాడు.
విస్మయం తు మహద్గత్వా శ్రమలోలనిరీక్షణః । రాక్షసేన్ద్రో హరీన్ద్రం తమిదం వచనమబ్రవీత్ ।। ౭.౩౪.
అద్భుతంగా ఆశ్చర్యపడి, అలసటతో కన్నులు తిప్పుతూ, రాక్షసుల రాజు వానరుల అధిపతిని ఇలా అడిగాడు.
వానరేన్ద్ర మహేన్ద్రాభ రాక్షసేన్ద్రో ఽస్మి రావణః । యుద్ధేప్సురిహ సమ్ప్రాప్తః స చాద్యాసాదితస్త్వయా ।। ౭.౩౪.
వానరుల రాజా! ఇంద్రుడిలా ప్రకాశిస్తున్నవాడా! నేనే రాక్షసుల రాజు రావణుడు. యుద్ధం కోసం ఇక్కడికి వచ్చాను. నీవు నన్ను ఈ రోజు పట్టుకున్నావు.
అహో బలమహో వీర్యమహో గామ్భీర్యమేవ చ । యేనాహం పశువద్గృహ్య భ్రామితశ్చతురో ఽర్ణవాన్ ।। ౭.౩౪.
అయ్యో! ఎంత బలం, ఎంత వీరత్వం, ఎంత లోతైన ధైర్యం! నన్ను పశువులా పట్టుకుని, నలుగు సముద్రాలూ తిప్పావు.
ఏవమశ్రాన్తవద్వీర శీఘ్రమేవ మహార్ణవాన్ । మాం చైవోద్వహమానస్తు కో ఽన్యో వీరః క్రమిష్యతి ।। ౭.౩౪.
నీలా అలసిపోకుండా, మహాసముద్రాలన్నీ నన్ను ఇలా త్వరగా మోసే వీరుడు ఇంకెవరు ఉంటాడు?
త్రయాణామేవ భూతానాం గతిరేషా ప్లవఙ్గమ । మనోనిలసుపర్ణానాం తవ చాత్ర న సంశయః ।। ౭.౩౪.
అన్ని జీవుల్లో, ఓ వానరా! ఈ వేగం మనస్సు, గాలి, గరుడుడు—ఇవాళ్లకే ఉంటుంది. నీకూ ఇది నిస్సందేహంగా ఉంది.
సో ఽహం దృష్టబలస్తుభ్యమిచ్ఛామి హరిపుఙ్గవ । త్వయా సహ చిరం సఖ్యం సుస్నిగ్ధం పావకాగ్రతః ।। ౭.౩౪.
నీ బలాన్ని చూసాక, ఓ వానరులలో శ్రేష్ఠుడా! నేను నీవుతో దీర్ఘకాలం, గాఢమైన స్నేహం కోరుకుంటున్నాను. అగ్ని సమక్షంలో.
దారాః పుత్రాః పురం రాష్ట్రం భోగాచ్ఛాదనభోజనమ్ । సర్వమేవావిభక్తం నౌ భవిష్యతి హరీశ్వర ।। ౭.౩౪.
భార్యలు, పిల్లలు, పట్టణం, రాజ్యం, ఆనందాలు, వస్త్రాలు, భోజనం—ఇవన్నీ మనిద్దరికీ విడిపోకుండా ఒకటిగా ఉంటాయి, ఓ వానరాధిపతీ!
తతః ప్రజ్వాలయిత్వాగ్నిం తావుభౌ హరీరాక్షసౌ । భ్రాతృత్వముపసమ్పన్నౌ పరిష్వజ్య పరస్పరమ్ ।। ౭.౩౪.
ఆ తర్వాత, అగ్ని వెలిగించి, ఆ ఇద్దరూ — వానరుడు, రాక్షసుడు — ఒకరినొకరు ఆలింగనం చేసుకుని, సోదరులుగా అయ్యారు.
అన్యోన్యం లమ్బితకరౌ తతస్తౌ హరిరాక్షసౌ । కిష్కిన్ధాం విశతుర్హృష్టౌ సింహౌ గిరిగుహామివ ।। ౭.౩౪.
తరువాత, చేతులు కలిపుకుని, ఆ ఇద్దరూ ఆనందంగా కిష్కింధలోకి ప్రవేశించారు. వారు రెండు సింహాలు కొండ గుహలోకి వెళ్లినట్లు కనిపించారు.
స తత్ర మాసముషితః సుగ్రీవ ఇవ రావణః । అమాత్యైరాగతైర్నీతస్త్రైలోక్యోత్సాదనార్థిభిః ।। ౭.౩౪.
అక్కడ రావణుడు ఒక నెల రోజులపాటు ఉండి, చివరకు మూడు లోకాలను జయించాలనే ఆశతో వచ్చిన తన మంత్రులతో పాటు తీసుకెళ్లబడ్డాడు.
ఏవమేతత్పురావృత్తం వాలినా రావణః ప్రభో । ధర్షితశ్చ కృతశ్చాపి భ్రాతా పావకసన్నిధౌ ।। ౭.౩౪.
ప్రభూ, పూర్వకాలంలో వాలి చేత రావణుడు ఓడించబడి, అగ్ని సాక్షిగా సోదరుడిగా చేసుకున్నాడు.
బలమప్రతిమం రామ వాలినో ఽభవదుత్తమమ్ । సో ఽపి త్వయా వినిర్దగ్ధః శలభో వహ్నినా యథా ।। ౭.౩౪.
రామా, వాలికి అపూర్వమైన, అత్యుత్తమమైన బలం ఉండేది. అయినా, నువ్వు అతన్ని అగ్నిలో పడి కాలిపోయే పురుగు లాగా సంహరించావు.
అపృచ్ఛత తదా రామో దక్షిణాశాశ్రమం మునిమ్ । ప్రాఞ్జలిర్వినయోపేత ఇదమాహ వచో ఽర్థవత్ ।। ౭.౩౫.
ఆ సమయంలో రాముడు, దక్షిణాశ్రమంలో ఉన్న మునిని, చేతులు జోడించి, వినయంతో ఇలా అడిగాడు:
అతులం బలమేతద్వై వాలినో రావణస్య చ । న త్వేతాభ్యాం హనుమతా సమం త్వితి మతిర్మమ ।। ౭.౩౫.
వాలికి, రావణుడికి ఉన్న బలం అసాధారణమైనదే. కానీ, నా అభిప్రాయంలో, ఆ ఇద్దరికీ హనుమంతుడి సమానంగా లేదు.
శౌర్యం దాక్ష్యం బలం ధైర్యం ప్రాజ్ఞతా నయసాధనమ్ । విక్రమశ్చ ప్రభావశ్చ హనూమతి కృతాలయాః ।। ౭.౩౫.
ధైర్యం, నైపుణ్యం, బలం, స్థిరత, జ్ఞానం, యుక్తి, పరాక్రమం, ప్రభావం — ఇవన్నీ హనుమంతుడిలోనే నిలిచిపోయాయి.
దృష్ట్వైవ సాగరం వీక్ష్య సీదన్తీం కపివాహినీమ్ । సమాశ్వాస్య మహాబాహుర్యోజనానాం శతం ప్లుతః ।। ౭.౩౫.
సముద్రాన్ని చూసి, వానరసేన నిరుత్సాహపడినప్పుడు, ఆ మహాబలుడు వారిని ధైర్యపరచి, నూరు యోజనాలు దూకాడు.
ధర్షయిత్వా పురీం లఙ్కాం రావణాన్తఃపురం తదా । దృష్ట్వా సమ్భాషితా చాపి సీతా హ్యాశ్వాసితా తథా ।। ౭.౩౫.
లంక నగరంలోకి ప్రవేశించి, రావణుడి అంతఃపురాన్ని చొచ్చుకెళ్లి, సీతను చూసి, మాట్లాడి, ఆమెను ధైర్యపరిచాడు.
సేనాగ్రగా మన్త్రిసుతాః కిఙ్కరా రావణాత్మజః । ఏతే హనుమతా తత్ర హ్యేకేన వితిపాతితాః ।। ౭.౩౫.
సేనాధిపతులు, మంత్రుల కుమారులు, కింకరులు, రావణుడి కుమారుడు — వీరందరినీ అక్కడ హనుమంతుడు ఒక్కడే ఓడించాడు.
భూయో బన్ధాద్విముక్తేన భాషయిత్వా దశాననమ్ । లఙ్కా భస్మీకృతా యేన పావకేనేవ మేదినీ ।। ౭.౩౫.
మళ్లీ బంధనంనుంచి విడుదలై, దశముఖుడితో మాట్లాడి, లంకను అగ్ని భూమిని బూడిద చేసినట్లుగా బూడిద చేశాడు.
న కాలస్య న శక్రస్య న విష్ణోర్విత్తపస్య చ । కర్మాణి తాని శ్రూయన్తే యాని యుద్ధే హనూమతః ।। ౭.౩౫.
కాలుడు, ఇంద్రుడు, విష్ణువు, కుబేరుడు చేసిన కార్యాలు కూడా, యుద్ధంలో హనుమంతుడు చేసినవాటితో పోల్చలేము.
ఏతస్య బాహువీర్యేణ లఙ్కా సీతా చ లక్ష్మణః । ప్రాప్తా మయా జయశ్చైవ రాజ్యం మిత్రాణి బాన్ధవాః ।। ౭.౩౫.
హనుమంతుడి బాహుబలంతోనే నేను లంకను, సీతను, లక్ష్మణుడిని, విజయాన్ని, రాజ్యాన్ని, మిత్రులను, బంధువులను పొందాను.
హనూమాన్యది మే నః స్యాద్వానరాధిపతేః సఖా । ప్రవృత్తిమపి కో వేత్తుం జానక్యాః శక్తిమాన్భవేత్ ।। ౭.౩౫.
వానరాధిపతి సుగ్రీవుని స్నేహితుడైన హనుమంతుడు మనతో లేకపోయినట్లయితే, జానకీ గురించి ఎవరు ఏ వార్తైనా తెలుసుకోగలిగేవారు?
కిమర్థం వాల్యనేనైవ సుగ్రీవప్రియకామ్యయా । తదా వైరే సముత్పన్నే న దగ్ధో వీరుధో యథా ।। ౭.౩౫.
అప్పుడు బాల్యమూ, సుగ్రీవుని ప్రసన్నం చేయాలనే కోరికతో, శత్రుత్వం కలిగినప్పుడు, చిన్న మొక్కను కాల్చినట్లుగా అతడిని నాశనం చేయలేదు?