క్వ చ యక్షార్జవం యుద్ధం క్వ చ మాయాబలాశ్రయమ్ । రక్షసాం పురుషవ్యాఘ్ర తేన తే ఽభ్యధికా యుధి ।। ౭.౧౫.
యక్షుల నేరుగా పోరాడే ధైర్యం ఒకటి, రాక్షసుల మాయాశక్తులపై ఆధారపడటం మరోటి. అందుకే యుద్ధంలో వారు ఎక్కువగా పైచేయి సాధించారు, ఓ పురుషవీర్యుడా!
ధూమ్రాక్షేణ సమాగమ్య మాణిభద్రో మహారణే । ముసలేనోరసి క్రోధాత్తడితో న చ కమ్పితః ।। ౭.౧౫.
మహాయుద్ధంలో మణిభద్రుడు ధూమ్రాక్షుడిని ఎదుర్కొన్నాడు. కోపంతో ధూమ్రాక్షుడు గదతో ఛాతీలో బలంగా కొట్టినా మణిభద్రుడు కదలలేదు.
తతో గదాం సమావిధ్య మాణిభద్రేణ రాక్షసః । ధూమ్రాక్షస్తాడితో మూర్ధ్ని విహ్వలః స పపాత హ ।। ౭.౧౫.
అప్పుడే మణిభద్రుడు తన గదను ఊపి ధూమ్రాక్షుడి తలకు బలంగా కొట్టాడు. ఆ రాక్షసుడు తల తిరిగి నేలపై పడిపోయాడు.
ధూమ్రాక్షం తాడితం దృష్ట్వా పతితం శోణితోక్షితమ్ । అభ్యధావత సఙ్గ్రామే మాణిభద్రం దశాననః ।। ౭.౧౫.
ధూమ్రాక్షుడు రక్తంలో మునిగి నేలపై పడిపోవడాన్ని చూసి, పది తలలవాడు యుద్ధంలో మణిభద్రుడిపై దూసుకొచ్చాడు.
తం క్రుద్ధమభిధావన్తం మాణిభద్రో దశాననమ్ । శక్తిభిస్తాడయామాస తిసృభిర్యక్షపుఙ్గవః ।। ౭.౧౫.
ఆ కోపంతో ఎదురుగా వస్తున్న దశాననుని యక్షులలో శ్రేష్ఠుడైన మణిభద్రుడు మూడు శక్తులతో గట్టిగా కొట్టాడు.
తాడితో మాణిభద్రస్య ముకుటే ప్రాహరద్రణే । తస్య తేన ప్రహారేమ ముకుటం పార్శ్వమాగతమ్ ।। ౭.౧౫.
ఆ యుద్ధంలో దెబ్బ తిన్న దశానుడు మణిభద్రుడి మకుటాన్ని గట్టిగా కొట్టాడు. ఆ దెబ్బతో మకుటం పక్కకు జారిపోయింది.
తతః సంయుధ్యమానేన విష్టబ్ధో న వ్యకమ్పత । తదాప్రభృతి యక్షో ఽసౌ పార్శ్వమౌలిరితి స్మృతః । సన్నాదః సుమహాన్రాజంస్తస్మిన్శైలే ఽభ్యవర్తత ।। ౭.౧౫.
యుద్ధంలో దెబ్బ తిన్నా, ఆ యక్షుడు కదలకుండా నిలబడ్డాడు. అప్పటి నుంచి అతడిని 'పక్కకు జారిన మకుటం ఉన్నవాడు' అని పిలుస్తారు. ఆ పర్వతంపై పెద్ద శబ్దం మోగింది, ఓ రాజా!
తతో దూరాత్ప్రదదృశే ధనాధ్యక్షో గదాధరః । శుక్రప్రౌష్ఠపదాభ్యాం చ పద్మశఙ్ఖసమావృతః ।। ౭.౧౫.
ఆ తరువాత దూరంగా ధనాధిపతిని, గదను పట్టుకున్నవాడిని, పద్మం, శంఖం ధరించినవాడిని, శుక్రుడు, ప్రౌష్టపదుడు తోడుగా ఉన్నవాడిని చూశారు.
స దృష్ట్వా భ్రాతరం సఙ్ఖ్యే శాపాద్విభ్రష్టగౌరవమ్ । ఉవాచ వచనం ధీమాన్యుక్తం పైతామహే కులే ।। ౭.౧౫.
యుద్ధంలో శాపం వల్ల తన సోదరుడు గౌరవం కోల్పోయినదాన్ని చూసి, ఆ ధనాధిపతి తన వంశానికి తగినట్లు జ్ఞానంతో కూడిన మాటలు చెప్పాడు.
యన్మయా వార్యమాణస్త్వం నావగచ్ఛసి దుర్మతే । పశ్చాదస్య ఫలం ప్రాప్య జ్ఞాస్యసే నిరయం గతః ।। ౭.౧౫.
నేను నిన్ను ఆపాలని ప్రయత్నించాను, కానీ నీవు వినలేదు, మూర్ఖుడా! ఈ ఫలితాన్ని అనుభవించిన తరువాత, నాశనానికి వెళ్లినప్పుడు నీవు తెలుసుకుంటావు.
యో హి మోహాద్విషం పీత్వా నావగచ్ఛతి దుర్మతిః । స తస్య పరిణామాన్తే జానీతే కర్మణః ఫలమ్ ।। ౭.౧౫.
ఎవరైనా మూర్ఖుడు మాయలో పడిపోయి విషం తాగినా, దాని ఫలితం చివరికి వచ్చినప్పుడు మాత్రమే తెలుసుకుంటాడు.
దేవతా నాభినన్దన్తి ధర్మయుక్తేన కేనచిత్ । యేన త్వమీదృశం భావం నీతస్సన్నావబుద్ధ్యసే ।। ౭.౧౫.
ధర్మంతో కూడినవారిని కూడా, ఇలాంటి స్థితికి వచ్చినవారిని దేవతలు ఆనందించరు. నీవు కూడా తెలియకపోయావు.
మాతరం పితరం యో హి ఆచార్యం చావమన్యతే । స పశ్యతి ఫలం తస్య ప్రేతరాజవశం గతః ।। ౭.౧౫.
ఎవరైనా తల్లి, తండ్రి, గురువులను అవమానిస్తే, అతడు చనిపోయిన తరువాత యమధర్మరాజు ఆధీనంలోకి వెళ్లి తన కర్మ ఫలితాన్ని అనుభవిస్తాడు.
అధ్రువే హి శరీరే యో న కరోతి తపోర్జనమ్ । స పశ్చాత్తప్యతే మూఢో మృతో దృష్ట్వా ఽ ఽత్మనో గతిమ్ ।। ౭.౧౫.
ఈ శరీరం నిలకడగా ఉండదు. దానిలో తపస్సు చేయని మూర్ఖుడు, మరణించిన తరువాత తన స్థితిని చూసి బాధపడతాడు.
ధర్మాద్రాజ్యం ధనం సౌఖ్యమధర్మాద్దుఃఖమేవ చ । తస్మాద్ధర్మం సుఖార్థాయ కుర్యాత్పాపం విసర్జయేత్ ।। ౭.౧౫.
ధర్మం వల్ల రాజ్యం, ధనం, సుఖం లభిస్తాయి; అధర్మం వల్ల మాత్రం బాధలు మాత్రమే వస్తాయి. అందుకే సుఖం కోసమే ధర్మాన్ని ఆచరించాలి, పాపాన్ని పూర్తిగా వదిలేయాలి.
పాపస్య హి ఫలం దుఃఖం తద్భోక్తవ్యమిహాత్మనా । తస్మాదాత్మాపఘాతార్థం మూఢః పాపం కరిష్యతి ।। ౭.౧౫.
పాపానికి ఫలితం బాధే, అది మనమే అనుభవించాలి. అందుకే తనకే నష్టం కలిగించే పాపాన్ని మూర్ఖుడే చేస్తాడు.
కస్య చిన్న హి దుర్బుద్ధేశ్ఛన్దతో జాయతే మతిః । దేవం చేష్టయతే సర్వం హతో దైవేన హన్యతే । యాదృశం కురుతే కర్మ తాదృశం ఫలమశ్నుతే ।। ౭.౧౫.
ఏవరికీ తమ ఇష్టానుసారం జ్ఞానం కలగదు. అన్నీ దేవుడే నడిపిస్తాడు; దురదృష్టవశాత్తు ఎవడు నాశనం అవుతాడో అతడిని దేవుడు నాశనం చేస్తాడు. మనం చేసే పనుల ప్రకారం ఫలితాలు అనుభవించాలి.
బుద్ధిరూపం ఫలం పుత్రాఞ్ఛౌర్యం ధీరత్వమేవ చ । ప్రాప్నువన్తి నరా లోకే నిర్జితం పుణ్యకర్మభిః ।। ౭.౧౫.
ఈ లోకంలో మనుషులు మంచి పనుల వల్లే జ్ఞానం, పిల్లలు, ధనం, ధైర్యం లాంటి ఫలితాలు పొందుతారు.
ఏవం నిరయగామీ త్వం యస్య తే మతిరీదృశీ । న త్వాం సమభిభాషిష్యే ఽసద్వృత్తేష్వేవ నిర్ణయః ।। ౭.౧౫.
నీకు ఇలాంటి మనస్సు ఉండటం వల్ల నరకానికి bound అయ్యావు. చెడు స్వభావం ఉన్నవారికి శిక్ష తప్పదని తెలిసి, ఇక నీతో మాట్లాడను.
ఏవముక్తాస్తతస్తేన తస్యామాత్యాః సమాహతాః । మారీచప్రముఖాః సర్వే విముఖా విప్రదుద్రువుః ।। ౭.౧౫.
అతను ఇలా చెప్పగానే, మారీచుడు మొదలైన అతని మంత్రులు భయంతో ముఖం తిప్పి, ఎవరికి వారు దిక్కులు చూసి పారిపోయారు.
తతస్తేన దశగ్రీవో యక్షేన్ద్రేణ మహాత్మనా । గదయాభిహతో మూర్ధ్ని న చ స్థానాత్ప్రకమ్పితః ।। ౭.౧౫.
ఆ సమయంలో యక్షరాజు అయిన మహాత్ముడు తన గొప్ప గదతో దశముఖుడైన రావణుడి తలపై బలంగా కొట్టాడు. అయినా రావణుడు తన స్థానం నుండి కదలలేదు.
తతస్తౌ రామ నిఘ్నన్తౌ తదాన్యోన్యం మహామృధే । న విహ్వలౌ న చ శ్రాన్తౌ బభూవతురమర్షణౌ ।। ౭.౧౫.
అప్పుడు, రామా, ఆ ఇద్దరూ గొప్ప యుద్ధంలో ఒకరినొకరు కొడుతూ, ఇద్దరూ కోపంతో ఉన్నా, అలసిపోలేదు, వెనక్కి తగ్గలేదు.
ఆగ్నేయమస్త్రం తస్మై స ముమోచ ధనదస్తదా । రాక్షసేన్ద్రో వారుణేన తదస్త్రం ప్రత్యవారయత్ ।। ౭.౧౫.
ఆ సమయంలో ధనదుడు అగ్నాస్త్రాన్ని ప్రయోగించగా, రాక్షసరాజు ఆ ఆయుధాన్ని జలాస్త్రంతో ఎదుర్కొన్నాడు.
తతో మాయాం ప్రవిష్టో ఽసౌ రాక్షసీం రాక్షసేశ్వరః । రూపాణాం శతసాహస్రం వినాశాయ చకార చ ।। ౭.౧౫.
తర్వాత రాక్షసేశ్వరుడు మాయలోకి ప్రవేశించి, లక్షలాది రాక్షస రూపాలను సృష్టించి వినాశనం చేయడానికి సిద్ధమయ్యాడు.
వ్యాఘ్రో వరాహో జీమూతః పర్వతః సాగరో ద్రుమః । యక్షో దైత్యస్వరూపీ చ సో ఽదృశ్యత దశాననః ।। ౭.౧౫.
ఆ దశముఖుడు ఎప్పుడు పులి, ఎప్పుడు పంది, ఎప్పుడు మేఘం, ఎప్పుడు కొండ, ఎప్పుడు సముద్రం, ఎప్పుడు చెట్టు, ఎప్పుడు యక్షుడు, ఎప్పుడు దైత్యుడు ఇలా అనేక రూపాల్లో కనిపించాడు.
బహూని చ కరోతి స్మ దృశ్యన్తే న త్వసౌ తతః । ప్రతిగృహ్య తతో రామ మహదస్త్రం దశాననః ।। ౭.౧౫.
అతడు ఎన్నో మాయలు చేశాడు, కానీ అవి కనబడలేదు. ఆ తరువాత రాముని నుండి గొప్ప ఆయుధాన్ని స్వీకరించిన దశముఖుడు.
జఘాన మూర్ధ్ని ధనదం వ్యావిద్ధ్య మహతీం గదామ్ । ఏవం స తేనాభిహతో విహ్వలః శోణితోక్షితః ।। ౭.౧౫.
అతడు గొప్ప గదను ఊపి, ధనదుని తలపై బలంగా కొట్టాడు. ఆ దెబ్బతో ధనదుడు తలకెక్కి, రక్తంలో తడిసి, మూర్చిపోయాడు.
కృత్తమూల ఇవాశోకో నిపపాత ధనాధిపః ।। ౭.౧౫.
వేర్లు కోసిన అశోకవృక్షంలా ధనదుడు నేలపై పడిపోయాడు.
తతః పద్మాదిభిస్తత్ర నిధిభిః స తదా వృతః । ధనదోచ్ఛ్వాసితస్తైస్తు వనమానీయ నన్దనమ్ ।। ౭.౧౫.
ఆ సమయంలో పద్మాది నిధులతో చుట్టుముట్టబడి, అవి ధనదునికి ఊపిరి పోసి, అతడిని నందనవనానికి తీసుకెళ్లారు.
నిర్జిత్య రాక్షసేన్ద్రస్తం ధనదం హృష్టమానసః । పుష్పకం తస్య జగ్రాహ విమానం జయలక్షణమ్ ।। ౭.౧౫.
ధనదుని జయించి, రాక్షసేంద్రుడు హర్షంతో, విజయచిహ్నంగా ఉన్న పుష్పక విమానాన్ని స్వాధీనం చేసుకున్నాడు.