వార్యమాణాః సుబహుశో వేష్టన్త్యః క్షితిపాంసుషు। విముక్తకేశ్యః శోకార్తా గావో వత్సహతా ఇవ
ఎంతసార్లు ఆపినా వినకుండా, వారు నేలపై దుమ్ములో గుండ్రంగా పడుకుంటూ, జుట్టు విప్పి, దుఃఖంతో బాధపడుతూ, పిల్లలు పోయిన ఆవుల్లా ఉండిపోయారు.
ఉత్తరేణ వినిష్క్రమ్య ద్వారేణ సహ రాక్షసైః। ప్రవిశ్యాయోధనం ఘోరం విచిన్వన్త్యో హతం పతిమ్
వారు రాక్షసులతో కలిసి ఉత్తర ద్వారం గుండా బయటికి వచ్చి, భయంకరమైన యుద్ధభూమిలోకి వెళ్లి, పడిపోయిన భర్తను వెతికారు.
ఆర్యపుత్రేతి వాదిన్యో హా నాథేతి చ సర్వశః। పరిపేతుః కబన్ధాఙ్కాం మహీం శోణితకర్దమామ్
'ఆర్యపుత్రా!' అని, 'హా నాథా!' అని ఎక్కడికక్కడా అరుస్తూ, రక్తంతో మురికైన నేలపై అతని శవాన్ని కౌగిలించుకుని పడిపోయారు.
తా బాష్పపరిపూర్ణాక్ష్యో భర్తృశోకపరాజితాః। కరిణ్య ఇవ నర్దన్త్యః కరేణ్వో హతయూథపాః
కళ్లలో కన్నీళ్లు నిండిపోయి, భర్త మృతితో మునిగిపోయి, తమ యజమాని చనిపోయిన kareṇvu లా, ఆ రాక్షసస్త్రీలు గట్టిగా ఏడ్చారు.
దదృశుస్తా మహాకాయం మహావీర్యం మహాద్యుతిమ్। రావణం నిహతం భూమౌ నీలాఞ్జనచయోపమమ్
వారు పెద్ద శరీరంతో, గొప్ప వీరుడైన, మహోన్నత తేజస్సుతో ఉన్న రావణుడిని, నీలం కాజలు ముద్దల వలె నేలపై పడివున్నాడని చూశారు.
తాః పతిం సహసా దృష్ట్వా శయానం రణపాంసుషు। నిపేతుస్తస్య గాత్రేషు చ్ఛిన్నా వనలతా ఇవ
తమ భర్త యుద్ధభూమి దుమ్ములో పడివున్నాడని అకస్మాత్తుగా చూసి, వారు అతని అవయవాలపై, కోసిన అడవి లతల్లా పడ్డారు.
బహుమానాత్ పరిష్వజ్య కాచిదేనం రురోద హ। చరణౌ కాచిదాలమ్బ్య కాచిత్ కణ్ఠేఽవలమ్బ్య చ
ఎవరైనా అతన్ని ప్రేమతో కౌగిలించుకుని ఏడ్చింది; ఇంకెవరైనా అతని పాదాలను పట్టుకుంది; మరొకరు మెడను బిగించి పట్టుకున్నారు.
ఉత్క్షిప్య చ భుజౌ కాచిద్ భూమౌ సుపరివర్తతే। హతస్య వదనం దృష్ట్వా కాచిన్మోహముపాగమత్
ఒకరు చేతులు పైకి ఎత్తి నేలపై తిప్పుకుంటూ ఏడ్చింది; మరొకరు అతని ముఖాన్ని చూసి, హఠాత్తుగా మూర్చిపోయింది.
కాచిదఙ్కే శిరః కృత్వా రురోద ముఖమీక్షతీ। స్నాపయన్తీ ముఖం బాష్పైస్తుషారైరివ పఙ్కజమ్
ఒకరు అతని తలని మడిలో పెట్టుకుని, ముఖాన్ని చూస్తూ ఏడ్చింది. కన్నీటి చినుకులతో అతని ముఖాన్ని, మంచు నీటితో తడిసిన కమలాన్ని పోలి తడిపింది.
ఏవమార్తాః పతిం దృష్ట్వా రావణం నిహతం భువి। చుక్రుశుర్బహుధా శోకాద్ భూయస్తాః పర్యదేవయన్
ఇలా బాధతో, భూమిపై పడివున్న రావణుడిని చూసి, వారు ఎన్నో విధాలుగా దుఃఖంతో అరుస్తూ, మరింతగా విలపించారు.
యేన విత్రాసితః శక్రో యేన విత్రాసితో యమః। యేన వైశ్రవణో రాజా పుష్పకేణ వియోజితః
ఇంద్రుడిని భయపెట్టినవాడు, యమధర్మరాజును భయపెట్టినవాడు, కుబేరుని పుష్పక విమానం నుండి వంచించినవాడు —
గన్ధర్వాణామృషీణాం చ సురాణాం చ మహాత్మనామ్। భయం యేన రణే దత్తం సోఽయం శేతే రణే హతః
గంధర్వులు, ఋషులు, మహాత్ములైన దేవతలకు యుద్ధంలో భయం కలిగించిన వాడు — ఇప్పుడు యుద్ధభూమిలో పడివున్నాడు.
అసురేభ్యః సురేభ్యో వా పన్నగేభ్యోఽపి వా తథా। భయం యో న విజానాతి తస్యేదం మానుషాద్ భయమ్
అసురులు, దేవతలు, నాగులు — వీరందరిలో ఎవ్వరినీ చూసి భయపడని వాడు — ఇప్పుడు మానవుని చేతిలో భయాన్ని చూచాడు.
అవధ్యో దేవతానాం యస్తథా దానవరక్షసామ్। హతః సోఽయం రణే శేతే మానుషేణ పదాతినా
దేవతలకు, దానవ రాక్షసులకు అజేయుడైన వాడు — ఇప్పుడు మానవుని చేతిలో యుద్ధంలో పడిపోయాడు.
యో న శక్యః సురైర్హన్తుం న యక్షైర్నాసురైస్తథా। సోఽయం కశ్చిదివాసత్త్వో మృత్యుం మర్త్యేన లమ్భితః
దేవతలు, యక్షులు, అసురులు చంపలేని వాడిని — అదృష్టవశాత్తు మానవుని చేతిలో మరణం కలిగింది.
ఏవం వదన్త్యో రురుదుస్తస్య తా దుఃఖితాః స్త్రియః। భూయ ఏవ చ దుఃఖార్తా విలేపుశ్చ పునః పునః
ఇలా మాట్లాడుకుంటూ ఆ బాధతో ఉన్న స్త్రీలు ఏడ్చారు. మరింత దుఃఖంతో మళ్లీ మళ్లీ విలపించాయి.
అశృణ్వతా తు సుహృదాం సతతం హితవాదినామ్। మరణాయాహృతా సీతా రాక్షసాశ్చ నిపాతితాః। ఏతాః సమమిదానీం తే వయమాత్మా చ పాతితః
స్నేహితుల మంచి మాటలు ఎప్పుడూ వినకపోవడం వల్లే సీతను ఇక్కడికి తీసుకొచ్చారు, రాక్షసులు నాశనం అయ్యారు, ఇప్పుడు మేము, అతడూ నాశనం అయ్యాం.
బ్రువాణోఽపి హితం వాక్యమిష్టో భ్రాతా విభీషణః। దృష్టం పరుషితో మోహాత్ త్వయాఽఽత్మవధకాంక్షిణా
విభీషణుడు మంచి మాటలు చెప్పినా, నీవు మోహంతో అతడిని కఠినంగా చూసావు, నీకు నాశనం కావాలని కోరుకున్నావు.
యది నిర్యాతితా తే స్యాత్ సీతా రామాయ మైథిలీ। న నః స్యాద్ వ్యసనం ఘోరమిదం మూలహరం మహత్
జనకుని కుమార్తె అయిన సీతను రామునికి అప్పగించి ఉంటే, ఈ ఘోరమైన, మూలాన్ని నాశనం చేసే విపత్తు మన మీద పడేది కాదు.
వృత్తకామో భవేద్ భ్రాతా రామో మిత్రకులం భవేత్। వయం చావిధవాః సర్వాః సకామా న చ శత్రవః
నీ అన్నయ్య తృప్తి చెందేవాడు, రాముడు మిత్రుడవేవాడు, మేమందరం విధవలు కాకుండా మన కోరికలు నెరవేరేవి, శత్రువులు ఉండేవారు కాదు.
త్వయా పునర్నృశంసేన సీతాం సంరున్ధతా బలాత్। రాక్షసా వయమాత్మా చ త్రయం తుల్యం నిపాతితమ్
కానీ నీవు క్రూరంగా బలవంతంగా సీతను నిర్బంధించడంతో, రాక్షసులు, మేము, నీవు — మూడూ సమానంగా నాశనం అయ్యాం.
న కామకారః కామం వా తవ రాక్షసపుంగవ। దైవం చేష్టయతే సర్వం హతం దైవేన హన్యతే
ఓ రాక్షసులలో శ్రేష్ఠుడా! నీకు ఇష్టం, ఇష్టసాధన ఏదీ లేదు; అన్నీ దైవమే నడిపిస్తుంది — నాశనం అయినది దైవం చేతే అయింది.
వానరాణాం వినాశోఽయం రాక్షసానాం చ తే రణే। తవ చైవ మహాబాహో దైవయోగాదుపాగతః
వానరులూ, రాక్షసులూ యుద్ధంలో నాశనం కావడమూ, నీదీ మహాబాహువా, ఇదంతా దైవయోగానే సంభవించింది.
నైవార్థేన చ కామేన విక్రమేణ న చాజ్ఞయా। శక్యా దైవగతిర్లోకే నివర్తయితుముద్యతా
ధనం వల్లా, కోరిక వల్లా, పరాక్రమం వల్లా, ఆజ్ఞ వల్లా — ఒకసారి ప్రారంభమైన దైవగతి ఈ లోకంలో ఎవ్వరూ ఆపలేరు.
విలేపురేవం దీనాస్తా రాక్షసాధిపయోషితః। కురర్య ఇవ దుఃఖార్తా బాష్పపర్యాకులేక్షణాః
ఇలా ఆ రాక్షసాధిపతికి భార్యలు, దుఃఖంతో, కన్నీళ్లతో కళ్లు మసకబార్చుకుని, బాధతో ఉన్న గుడ్లగూబల్లా విలపించాయి.
thumb|ఏకాదశాధికశతతమః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే యుద్ధకాణ్డే ఏకాదశాధికశతతమః సర్గః ॥౬-
శ్రీమద్వాల్మీకి రామాయణంలో యుద్ధకాండలో నూరొకటవ సర్గను వినండి.
తాసాం విలపమానానాం తదా రాక్షసయోషితామ్। జ్యేష్ఠపత్నీ ప్రియా దీనా భర్తారం సముదైక్షత
ఆ రాక్షసస్త్రీలు ఏడుస్తుండగా, పెద్దదైన ప్రియమైన భార్య, దుఃఖంతో భర్తవైపు చూచింది.
దశగ్రీవం హతం దృష్ట్వా రామేణాచిన్త్యకర్మణా। పతిం మన్దోదరీ తత్ర కృపణా పర్యదేవయత్
దశగ్రీవుడు రాముని చేతిలో పడిపోయిన దాన్ని చూసి, మందోదరి అక్కడ తన భర్తను దుఃఖంతో విలపించింది.
నను నామ మహాబాహో తవ వైశ్రవణానుజ। క్రుద్ధస్య ప్రముఖే స్థాతుం త్రస్యత్యపి పురందరః
ఓ మహాబాహువంతుడా, వైశ్రవణుని తమ్ముడవైన నీవు కోపంతో ఎదురు నిలిచినప్పుడు, ఇంద్రుడికూడా వణికిపోతాడు.
ఋషయశ్చ మహాన్తోఽపి గన్ధర్వాశ్చ యశస్వినః। నను నామ తవోద్వేగాచ్చారణాశ్చ దిశో గతాః
నీ కోపానికి భయపడి, గొప్ప ఋషులు, ప్రసిద్ధిగాంచిన గంధర్వులు, ఆకాశగాములు అందరూ దిక్కులకెళ్లిపోయారు.