కిం శేషమిహలోకస్య గతసత్త్వస్య సమ్ప్రతి। రణే రాక్షసశార్దూలే ప్రసుప్త ఇవ పాంసుషు
ఇప్పుడు ప్రాణం పోయినవానికి ఈ లోకంలో మిగిలింది ఏముంది? యుద్ధరంగంలో రాక్షసులలో పులిలాంటి వాడు మట్టిలో నిద్రిస్తున్నట్టు ఉన్నాడు.
ధృతిప్రవాలః ప్రసభాగ్ర్యపుష్ప- స్తపోబలః శౌర్యనిబద్ధమూలః। రణే మహాన్ రాక్షసరాజవృక్షః సమ్మర్దితో రాఘవమారుతేన
ధైర్యం మొగ్గలుగా, తపస్సు పువ్వులుగా, పరాక్రమం వేరులుగా ఉన్న రాక్షసరాజు అనే గొప్ప వృక్షాన్ని రాఘవుని గాలి కూల్చివేసింది.
తేజోవిషాణః కులవంశవంశః కోపప్రసాదాపరగాత్రహస్తః। ఇక్ష్వాకుసింహావగృహీతదేహః సుప్తః క్షితౌ రావణగన్ధహస్తీ
తేజస్సు కొమ్ములుగా, వంశపరంపరలు, కోపానుగ్రహాల చేతులు, ఇక్ష్వాకువంశపు సింహం పట్టుకున్న శరీరం—అటువంటి రాక్షసరాజు రావణుడు ఇప్పుడు భూమిపై నిద్రిస్తున్న ఏనుగులా ఉన్నాడు.
పరాక్రమోత్సాహవిజృమ్భితార్చి- ర్నిఃశ్వాసధూమః స్వబలప్రతాపః। ప్రతాపవాన్ సంయతి రాక్షసాగ్ని- ర్నిర్వాపితో రామపయోధరేణ
పరాక్రమం, ఉత్సాహంతో అగ్ని లాంటి తేజం, ఊపిరి పొగలా, స్వశక్తి గర్వంగా ఉన్న ఈ రాక్షసాగ్ని యుద్ధంలో బలవంతుడై ఉన్నా, రాముడనే మేఘం వానతో ఆర్పివేశాడు.
సింహర్క్షలాఙ్గూలకకుద్విషాణః పరాభిజిద్గన్ధనగన్ధవాహః। రక్షోవృషశ్చాపలకర్ణచక్షుః క్షితీశ్వరవ్యాఘ్రహతోఽవసన్నః
సింహపు మానే, ఎద్దు కొమ్ము, ఖడ్గమృగపు కొమ్ము, గజరాజు నడక, చెవులు కళ్ళు చంచలంగా ఉన్న రాక్షసరాజు, రాజులలో పులి చేతిలో పడిపోయాడు.
వదన్తం హేతుమద్వాక్యం పరిదృష్టార్థనిశ్చయమ్। రామః శోకసమావిష్టమిత్యువాచ విభీషణమ్
వాస్తవాన్ని బట్టి, కారణంతో మాట్లాడుతున్న విషాదంతో ఉన్న విభీషణుని చూసి, రాముడు అతనితో ఇలా అన్నాడు.
నాయం వినష్టో నిశ్చేష్టః సమరే చణ్డవిక్రమః। అత్యున్నతమహోత్సాహః పతితోఽయమశఙ్కితః
ఇతడు నాశనం కాలేదు, కదలకుండా కూడా లేదు; యుద్ధంలో భయంకరమైన వీరుడు, అపారమైన ఉత్సాహంతో, భయం లేకుండా నేలపై పడిపోయాడు.
నైవం వినష్టాః శోచన్తే క్షత్రధర్మవ్యవస్థితాః। వృద్ధిమాశంసమానా యే నిపతన్తి రణాజిరే
యుద్ధధర్మాన్ని పాటించే వారు, కీర్తి ఆశిస్తూ యుద్ధంలో పడిపోయేవారు, ఇలా శోకించరు.
యేన సేన్ద్రాస్త్రయో లోకాస్త్రాసితా యుధి ధీమతా। తస్మిన్ కాలసమాయుక్తే న కాలః పరిశోచితుమ్
ఇంద్రుడు, దేవతలతో పాటు మూడు లోకాలను యుద్ధంలో భయపెట్టిన ధీరుడు, ఇప్పుడు కాలంతో కలిసిపోయినప్పుడు, అతని కోసం శోకించాల్సిన సమయం కాదు.
నైకాన్తవిజయో యుద్ధే భూతపూర్వః కదాచన। పరైర్వా హన్యతే వీరః పరాన్ వా హన్తి సంయుగే
యుద్ధంలో పూర్తిగా గెలుపు ఎప్పుడూ జరగదు; వీరుడు ఎదుటివారి చేతిలో చనిపోతాడు లేదా ఎదుటివారిని చంపుతాడు.
ఇయం హి పూర్వైః సందిష్టా గతిః క్షత్రియసమ్మతా। క్షత్రియో నిహతః సంఖ్యే న శోచ్య ఇతి నిశ్చయః
ఇది పూర్వీకులు చెప్పిన, క్షత్రియులకు గౌరవమైన మార్గం; యుద్ధంలో చనిపోయిన క్షత్రియుడు శోకించదగినవాడు కాదని నిశ్చయం.
తదేవం నిశ్చయం దృష్ట్వా తత్త్వమాస్థాయ విజ్వరః। యదిహానన్తరం కార్యం కల్ప్యం తదనుచిన్తయ
అందుకే, ఇది నిశ్చయమని తెలుసుకొని, నిజాన్ని పట్టుకుని, మనసు బాధ లేకుండా, ఇకపై చేయాల్సిన పనిని ఆలోచించు.
తముక్తవాక్యం విక్రాన్తం రాజపుత్రం విభీషణః। ఉవాచ శోకసంతప్తో భ్రాతుర్హితమనన్తరమ్
విక్రమశాలి రాజకుమారుని దగ్గరికి, తన అన్నయ్యకు మేలు జరగాలని మనసులో బాధతో ఉన్న విభీషణుడు, ఆ మాటలు చెప్పి వెంటనే పలికాడు.
యోఽయం విమర్దేష్వవిభగ్నపూర్వః సురైః సమస్తైరపి వాసవేన। భవన్తమాసాద్య రణే విభగ్నో వేలామివాసాద్య యథా సముద్రః
ఇంతవరకు దేవతలందరూ, ఇంద్రుడితో కలసి యుద్ధంలో ఓడించలేని వాడు, ఇప్పుడు నీ చేతిలో ఓడిపోయాడు. సముద్రం ఒడ్డున చేరినప్పుడు ఆగిపోవడం లాగానే, నీను ఎదుర్కొనగానే అతడు చిత్తవేశాడు.
అనేన దత్తాని వనీపకేషు భుక్తాశ్చ భోగా నిభృతాశ్చ భృత్యాః। ధనాని మిత్రేషు సమర్పితాని వైరాణ్యమిత్రేషు చ యాపితాని
అతడు అడవిలో ఉండే వారికి దానాలు ఇచ్చాడు, అనేక సుఖాలు అనుభవించాడు, సేవకులను జాగ్రత్తగా చూసుకున్నాడు. స్నేహితులకు ధనం అప్పగించాడు, శత్రువులతో శత్రుత్వాన్ని భరించాడు.
ఏషోఽహితాగ్నిశ్చ మహాతపాశ్చ వేదాన్తగః కర్మసు చాగ్ర్యశూరః। ఏతస్య యత్ ప్రేతగతస్య కృత్యం తత్ కర్తుమిచ్ఛామి తవ ప్రసాదాత్
అతడు శత్రువులకు అగ్ని లాంటి వాడు, గొప్ప తపస్సు చేసినవాడు, వేదాలు నేర్చుకున్నవాడు, కార్యాలలో ధైర్యవంతుడు. ఇపుడు అతడు మరణించాక చేయాల్సిన కార్యాలు నీ అనుమతితో నేను చేయాలనుకుంటున్నాను.
స తస్య వాక్యైః కరుణైర్మహాత్మా సమ్బోధితః సాధు విభీషణేన। ఆజ్ఞాపయామాస నరేన్ద్రసూనుః స్వర్గీయమాధానమదీనసత్త్వః
విభీషణుడు హృదయాన్ని తాకే మాటలతో అడిగినప్పుడు, ఆ మహాత్ముడు రాజకుమారుడు, మనసు తగ్గకుండా, అతనికి స్వర్గారోహణ సంస్కారాలు చేయమని ఆజ్ఞాపించాడు.
మరణాన్తాని వైరాణి నిర్వృత్తం నః ప్రయోజనమ్। క్రియతామస్య సంస్కారో మమాప్యేష యథా తవ
మరణంతో శత్రుత్వం ముగుస్తుంది; మన పని పూర్తయింది. అతనికి సంస్కారం జరిపించండి. నాకు కూడా నీవు చేసినట్లే చేయండి.
thumb|దశాధికశతతమః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే యుద్ధకాణ్డే దశాధికశతతమః సర్గః ॥౬-
శ్రీ వాల్మీకి రామాయణంలోని యుద్ధకాండలో ఇది వంద పదో అధ్యాయం. వినండి.
రావణం నిహతం శ్రుత్వా రాఘవేణ మహాత్మనా। అన్తఃపురాద్ వినిష్పేతూ రాక్షస్యః శోకకర్శితాః
మహాత్ముడైన రాఘవుడు రావణుడిని సంహరించాడని విని, అంతఃపురంలో ఉన్న రాక్షసస్త్రీలు, దుఃఖంతో క్షీణించి బయటికి వచ్చారు.
వార్యమాణాః సుబహుశో వేష్టన్త్యః క్షితిపాంసుషు। విముక్తకేశ్యః శోకార్తా గావో వత్సహతా ఇవ
ఎంతసార్లు ఆపినా వినకుండా, వారు నేలపై దుమ్ములో గుండ్రంగా పడుకుంటూ, జుట్టు విప్పి, దుఃఖంతో బాధపడుతూ, పిల్లలు పోయిన ఆవుల్లా ఉండిపోయారు.
ఉత్తరేణ వినిష్క్రమ్య ద్వారేణ సహ రాక్షసైః। ప్రవిశ్యాయోధనం ఘోరం విచిన్వన్త్యో హతం పతిమ్
వారు రాక్షసులతో కలిసి ఉత్తర ద్వారం గుండా బయటికి వచ్చి, భయంకరమైన యుద్ధభూమిలోకి వెళ్లి, పడిపోయిన భర్తను వెతికారు.
ఆర్యపుత్రేతి వాదిన్యో హా నాథేతి చ సర్వశః। పరిపేతుః కబన్ధాఙ్కాం మహీం శోణితకర్దమామ్
'ఆర్యపుత్రా!' అని, 'హా నాథా!' అని ఎక్కడికక్కడా అరుస్తూ, రక్తంతో మురికైన నేలపై అతని శవాన్ని కౌగిలించుకుని పడిపోయారు.
తా బాష్పపరిపూర్ణాక్ష్యో భర్తృశోకపరాజితాః। కరిణ్య ఇవ నర్దన్త్యః కరేణ్వో హతయూథపాః
కళ్లలో కన్నీళ్లు నిండిపోయి, భర్త మృతితో మునిగిపోయి, తమ యజమాని చనిపోయిన kareṇvu లా, ఆ రాక్షసస్త్రీలు గట్టిగా ఏడ్చారు.
దదృశుస్తా మహాకాయం మహావీర్యం మహాద్యుతిమ్। రావణం నిహతం భూమౌ నీలాఞ్జనచయోపమమ్
వారు పెద్ద శరీరంతో, గొప్ప వీరుడైన, మహోన్నత తేజస్సుతో ఉన్న రావణుడిని, నీలం కాజలు ముద్దల వలె నేలపై పడివున్నాడని చూశారు.
తాః పతిం సహసా దృష్ట్వా శయానం రణపాంసుషు। నిపేతుస్తస్య గాత్రేషు చ్ఛిన్నా వనలతా ఇవ
తమ భర్త యుద్ధభూమి దుమ్ములో పడివున్నాడని అకస్మాత్తుగా చూసి, వారు అతని అవయవాలపై, కోసిన అడవి లతల్లా పడ్డారు.
బహుమానాత్ పరిష్వజ్య కాచిదేనం రురోద హ। చరణౌ కాచిదాలమ్బ్య కాచిత్ కణ్ఠేఽవలమ్బ్య చ
ఎవరైనా అతన్ని ప్రేమతో కౌగిలించుకుని ఏడ్చింది; ఇంకెవరైనా అతని పాదాలను పట్టుకుంది; మరొకరు మెడను బిగించి పట్టుకున్నారు.
ఉత్క్షిప్య చ భుజౌ కాచిద్ భూమౌ సుపరివర్తతే। హతస్య వదనం దృష్ట్వా కాచిన్మోహముపాగమత్
ఒకరు చేతులు పైకి ఎత్తి నేలపై తిప్పుకుంటూ ఏడ్చింది; మరొకరు అతని ముఖాన్ని చూసి, హఠాత్తుగా మూర్చిపోయింది.
కాచిదఙ్కే శిరః కృత్వా రురోద ముఖమీక్షతీ। స్నాపయన్తీ ముఖం బాష్పైస్తుషారైరివ పఙ్కజమ్
ఒకరు అతని తలని మడిలో పెట్టుకుని, ముఖాన్ని చూస్తూ ఏడ్చింది. కన్నీటి చినుకులతో అతని ముఖాన్ని, మంచు నీటితో తడిసిన కమలాన్ని పోలి తడిపింది.
ఏవమార్తాః పతిం దృష్ట్వా రావణం నిహతం భువి। చుక్రుశుర్బహుధా శోకాద్ భూయస్తాః పర్యదేవయన్
ఇలా బాధతో, భూమిపై పడివున్న రావణుడిని చూసి, వారు ఎన్నో విధాలుగా దుఃఖంతో అరుస్తూ, మరింతగా విలపించారు.