తతస్తు సుగ్రీవవిభీషణాఙ్గదాః సుహృద్విశిష్టాః సహలక్ష్మణస్తదా। సమేత్య హృష్టా విజయేన రాఘవం రణేఽభిరామం విధినాభ్యపూజయన్
తర్వాత సుగ్రీవుడు, విభీషణుడు, అంగదుడు, వారి మిత్రులు, లక్ష్మణుడు కలిసి, యుద్ధంలో విజయం సాధించిన రాఘవుని ఆనందంగా దగ్గరికి వచ్చి, సంప్రదాయం ప్రకారం గౌరవించారు.
స తు నిహతరిపుః స్థిరప్రతిజ్ఞః స్వజనబలాభివృతో రణే బభూవ। రఘుకులనృపనన్దనో మహౌజా- స్త్రిదశగణైరభిసంవృతో మహేన్ద్రః
శత్రువును సంహరించిన, ధృడనిశ్చయంతో ఉన్న రఘుకుల యువరాజు, తన బంధువులు, సైనికులతో యుద్ధభూమిలో నిలబడి, దేవతల సమూహాలతో చుట్టుముట్టబడి, మహేంద్రుడిలా ప్రకాశించాడు.
thumb|నవాధికశతతమః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే యుద్ధకాణ్డే నవాధికశతతమః సర్గః ॥౬-
శ్రీమద్వాల్మీకి రామాయణంలోని యుద్ధకాండలో, తొంభై తొమ్మిదవ సర్గను వినండి.
భ్రాతరం నిహతం దృష్ట్వా శయానం నిర్జితం రణే। శోకవేగపరీతాత్మా విలలాప విభీషణః
యుద్ధంలో పడిపోయిన తన అన్నయ్యను చూసి, విభీషణుడు తీవ్రమైన శోకంతో హృదయం నిండిపోయి, విలపించాడు.
వీరవిక్రాన్త విఖ్యాత ప్రవీణ నయకోవిద। మహార్హశయనోపేత కిం శేషే నిహతో భువి
ఓ పరాక్రమశాలి, ఖ్యాతిగాంచిన వీరుడా, మంచి మంత్రాలపై నిపుణుడా, రాజులకు తగిన మంచంపై నిద్రిస్తున్నట్టు భూమిపై పడివున్నావేంటి?
నిక్షిప్య దీర్ఘౌ నిశ్చేష్టౌ భుజావఙ్గదభూషితౌ। ముకుటేనాపవృత్తేన భాస్కరాకారవర్చసా
నీ పొడవైన చేతులు వాలిపోయి, వంకరగా ఉన్న వంకాయలతో అలంకరించబడి, ముకుటం పక్కకు జారిపోయి, సూర్యుడి తేజంతో మెరిసిపోతున్నాయి.
తదిదం వీర సమ్ప్రాప్తం యన్మయా పూర్వమీరితమ్। కామమోహపరీతస్య యత్ తన్న రుచితం తవ
ఓ వీరా! నీవు కోరికలు, మాయలో మునిగిపోయినప్పుడు నేను ముందుగా చెప్పిన మాటలు ఇప్పుడు నిజమయ్యాయి. కానీ అప్పట్లో నీకు ఆ మాటలు నచ్చలేదు.
యన్న దర్పాత్ ప్రహస్తో వా నేన్ద్రజిన్నాపరే జనాః। న కుమ్భకర్ణోఽతిరథో నాతికాయో నరాన్తకః। న స్వయం బహు మన్యేథాస్తస్యోదర్కోఽయమాగతః
ప్రహస్తుడు గర్వంతో, ఇంద్రజిత్, ఇతర యోధులు, కుంభకర్ణుడు, అతికాయుడు, నరాంతకుడు—ఎవ్వరూ నా మాటను పట్టించుకోలేదు. నీవు కూడా లెక్కచేయలేదు. ఇప్పుడు దాని ఫలితం వచ్చింది.
గతః సేతుః సునీతానాం గతో ధర్మస్య విగ్రహః। గతః సత్త్వస్య సంక్షేపః సుహస్తానాం గతిర్గతా
బుద్ధిమంతులకు ఆధారమైన వంతెన పోయింది; ధర్మానికి రూపమైనవాడు పోయాడు; ధైర్యానికి మూలమైనవాడు పోయాడు; మంచి చేతుల వారికి ఆశ్రయం పోయింది.
ఆదిత్యః పతితో భూమౌ మగ్నస్తమసి చన్ద్రమాః। చిత్రభానుః ప్రశాన్తార్చిర్వ్యవసాయో నిరుద్యమః। అస్మిన్ నిపతితే వీరే భూమౌ శస్త్రభృతాం వరే
సూర్యుడు భూమిపై పడిపోయాడు; చంద్రుడు చీకటిలో మునిగిపోయాడు; చిత్రభాను తేజం మసకబారింది; సంకల్పం తీరిపోయింది—ఈ యుద్ధవీరుడు, ఆయుధధారుల్లో శ్రేష్ఠుడు, నేలపై పడిపోయినప్పుడు.
కిం శేషమిహలోకస్య గతసత్త్వస్య సమ్ప్రతి। రణే రాక్షసశార్దూలే ప్రసుప్త ఇవ పాంసుషు
ఇప్పుడు ప్రాణం పోయినవానికి ఈ లోకంలో మిగిలింది ఏముంది? యుద్ధరంగంలో రాక్షసులలో పులిలాంటి వాడు మట్టిలో నిద్రిస్తున్నట్టు ఉన్నాడు.
ధృతిప్రవాలః ప్రసభాగ్ర్యపుష్ప- స్తపోబలః శౌర్యనిబద్ధమూలః। రణే మహాన్ రాక్షసరాజవృక్షః సమ్మర్దితో రాఘవమారుతేన
ధైర్యం మొగ్గలుగా, తపస్సు పువ్వులుగా, పరాక్రమం వేరులుగా ఉన్న రాక్షసరాజు అనే గొప్ప వృక్షాన్ని రాఘవుని గాలి కూల్చివేసింది.
తేజోవిషాణః కులవంశవంశః కోపప్రసాదాపరగాత్రహస్తః। ఇక్ష్వాకుసింహావగృహీతదేహః సుప్తః క్షితౌ రావణగన్ధహస్తీ
తేజస్సు కొమ్ములుగా, వంశపరంపరలు, కోపానుగ్రహాల చేతులు, ఇక్ష్వాకువంశపు సింహం పట్టుకున్న శరీరం—అటువంటి రాక్షసరాజు రావణుడు ఇప్పుడు భూమిపై నిద్రిస్తున్న ఏనుగులా ఉన్నాడు.
పరాక్రమోత్సాహవిజృమ్భితార్చి- ర్నిఃశ్వాసధూమః స్వబలప్రతాపః। ప్రతాపవాన్ సంయతి రాక్షసాగ్ని- ర్నిర్వాపితో రామపయోధరేణ
పరాక్రమం, ఉత్సాహంతో అగ్ని లాంటి తేజం, ఊపిరి పొగలా, స్వశక్తి గర్వంగా ఉన్న ఈ రాక్షసాగ్ని యుద్ధంలో బలవంతుడై ఉన్నా, రాముడనే మేఘం వానతో ఆర్పివేశాడు.
సింహర్క్షలాఙ్గూలకకుద్విషాణః పరాభిజిద్గన్ధనగన్ధవాహః। రక్షోవృషశ్చాపలకర్ణచక్షుః క్షితీశ్వరవ్యాఘ్రహతోఽవసన్నః
సింహపు మానే, ఎద్దు కొమ్ము, ఖడ్గమృగపు కొమ్ము, గజరాజు నడక, చెవులు కళ్ళు చంచలంగా ఉన్న రాక్షసరాజు, రాజులలో పులి చేతిలో పడిపోయాడు.
వదన్తం హేతుమద్వాక్యం పరిదృష్టార్థనిశ్చయమ్। రామః శోకసమావిష్టమిత్యువాచ విభీషణమ్
వాస్తవాన్ని బట్టి, కారణంతో మాట్లాడుతున్న విషాదంతో ఉన్న విభీషణుని చూసి, రాముడు అతనితో ఇలా అన్నాడు.
నాయం వినష్టో నిశ్చేష్టః సమరే చణ్డవిక్రమః। అత్యున్నతమహోత్సాహః పతితోఽయమశఙ్కితః
ఇతడు నాశనం కాలేదు, కదలకుండా కూడా లేదు; యుద్ధంలో భయంకరమైన వీరుడు, అపారమైన ఉత్సాహంతో, భయం లేకుండా నేలపై పడిపోయాడు.
నైవం వినష్టాః శోచన్తే క్షత్రధర్మవ్యవస్థితాః। వృద్ధిమాశంసమానా యే నిపతన్తి రణాజిరే
యుద్ధధర్మాన్ని పాటించే వారు, కీర్తి ఆశిస్తూ యుద్ధంలో పడిపోయేవారు, ఇలా శోకించరు.
యేన సేన్ద్రాస్త్రయో లోకాస్త్రాసితా యుధి ధీమతా। తస్మిన్ కాలసమాయుక్తే న కాలః పరిశోచితుమ్
ఇంద్రుడు, దేవతలతో పాటు మూడు లోకాలను యుద్ధంలో భయపెట్టిన ధీరుడు, ఇప్పుడు కాలంతో కలిసిపోయినప్పుడు, అతని కోసం శోకించాల్సిన సమయం కాదు.
నైకాన్తవిజయో యుద్ధే భూతపూర్వః కదాచన। పరైర్వా హన్యతే వీరః పరాన్ వా హన్తి సంయుగే
యుద్ధంలో పూర్తిగా గెలుపు ఎప్పుడూ జరగదు; వీరుడు ఎదుటివారి చేతిలో చనిపోతాడు లేదా ఎదుటివారిని చంపుతాడు.
ఇయం హి పూర్వైః సందిష్టా గతిః క్షత్రియసమ్మతా। క్షత్రియో నిహతః సంఖ్యే న శోచ్య ఇతి నిశ్చయః
ఇది పూర్వీకులు చెప్పిన, క్షత్రియులకు గౌరవమైన మార్గం; యుద్ధంలో చనిపోయిన క్షత్రియుడు శోకించదగినవాడు కాదని నిశ్చయం.
తదేవం నిశ్చయం దృష్ట్వా తత్త్వమాస్థాయ విజ్వరః। యదిహానన్తరం కార్యం కల్ప్యం తదనుచిన్తయ
అందుకే, ఇది నిశ్చయమని తెలుసుకొని, నిజాన్ని పట్టుకుని, మనసు బాధ లేకుండా, ఇకపై చేయాల్సిన పనిని ఆలోచించు.
తముక్తవాక్యం విక్రాన్తం రాజపుత్రం విభీషణః। ఉవాచ శోకసంతప్తో భ్రాతుర్హితమనన్తరమ్
విక్రమశాలి రాజకుమారుని దగ్గరికి, తన అన్నయ్యకు మేలు జరగాలని మనసులో బాధతో ఉన్న విభీషణుడు, ఆ మాటలు చెప్పి వెంటనే పలికాడు.
యోఽయం విమర్దేష్వవిభగ్నపూర్వః సురైః సమస్తైరపి వాసవేన। భవన్తమాసాద్య రణే విభగ్నో వేలామివాసాద్య యథా సముద్రః
ఇంతవరకు దేవతలందరూ, ఇంద్రుడితో కలసి యుద్ధంలో ఓడించలేని వాడు, ఇప్పుడు నీ చేతిలో ఓడిపోయాడు. సముద్రం ఒడ్డున చేరినప్పుడు ఆగిపోవడం లాగానే, నీను ఎదుర్కొనగానే అతడు చిత్తవేశాడు.
అనేన దత్తాని వనీపకేషు భుక్తాశ్చ భోగా నిభృతాశ్చ భృత్యాః। ధనాని మిత్రేషు సమర్పితాని వైరాణ్యమిత్రేషు చ యాపితాని
అతడు అడవిలో ఉండే వారికి దానాలు ఇచ్చాడు, అనేక సుఖాలు అనుభవించాడు, సేవకులను జాగ్రత్తగా చూసుకున్నాడు. స్నేహితులకు ధనం అప్పగించాడు, శత్రువులతో శత్రుత్వాన్ని భరించాడు.
ఏషోఽహితాగ్నిశ్చ మహాతపాశ్చ వేదాన్తగః కర్మసు చాగ్ర్యశూరః। ఏతస్య యత్ ప్రేతగతస్య కృత్యం తత్ కర్తుమిచ్ఛామి తవ ప్రసాదాత్
అతడు శత్రువులకు అగ్ని లాంటి వాడు, గొప్ప తపస్సు చేసినవాడు, వేదాలు నేర్చుకున్నవాడు, కార్యాలలో ధైర్యవంతుడు. ఇపుడు అతడు మరణించాక చేయాల్సిన కార్యాలు నీ అనుమతితో నేను చేయాలనుకుంటున్నాను.
స తస్య వాక్యైః కరుణైర్మహాత్మా సమ్బోధితః సాధు విభీషణేన। ఆజ్ఞాపయామాస నరేన్ద్రసూనుః స్వర్గీయమాధానమదీనసత్త్వః
విభీషణుడు హృదయాన్ని తాకే మాటలతో అడిగినప్పుడు, ఆ మహాత్ముడు రాజకుమారుడు, మనసు తగ్గకుండా, అతనికి స్వర్గారోహణ సంస్కారాలు చేయమని ఆజ్ఞాపించాడు.
మరణాన్తాని వైరాణి నిర్వృత్తం నః ప్రయోజనమ్। క్రియతామస్య సంస్కారో మమాప్యేష యథా తవ
మరణంతో శత్రుత్వం ముగుస్తుంది; మన పని పూర్తయింది. అతనికి సంస్కారం జరిపించండి. నాకు కూడా నీవు చేసినట్లే చేయండి.
thumb|దశాధికశతతమః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే యుద్ధకాణ్డే దశాధికశతతమః సర్గః ॥౬-
శ్రీ వాల్మీకి రామాయణంలోని యుద్ధకాండలో ఇది వంద పదో అధ్యాయం. వినండి.
రావణం నిహతం శ్రుత్వా రాఘవేణ మహాత్మనా। అన్తఃపురాద్ వినిష్పేతూ రాక్షస్యః శోకకర్శితాః
మహాత్ముడైన రాఘవుడు రావణుడిని సంహరించాడని విని, అంతఃపురంలో ఉన్న రాక్షసస్త్రీలు, దుఃఖంతో క్షీణించి బయటికి వచ్చారు.