తం దృష్ట్వా పతితం భూమౌ హతశేషా నిశాచరాః। హతనాథా భయత్రస్తాః సర్వతః సమ్ప్రదుద్రువుః
రావణుడు నేలపై పడిపోయిన దృశ్యం చూసి, మిగిలిన నిశాచారులు తమ నాయకుడు లేక భయంతో అన్ని దిశలా పారిపోయారు.
నర్దన్తశ్చాభిపేతుస్తాన్ వానరా ద్రుమయోధినః। దశగ్రీవవధం దృష్ట్వా వానరా జితకాశినః
పది తలలున్న రావణుడు చనిపోయిన దృశ్యం చూసి, వానరులు చెట్లు ఆయుధాలుగా పట్టుకుని గర్జిస్తూ, శత్రువులపై దూకారు. వారిలో గర్వం నిండింది.
అర్దితా వానరైర్హృష్టైర్లఙ్కామభ్యపతన్ భయాత్। హతాశ్రయత్వాత్ కరుణైర్బాష్పప్రస్రవణైర్ముఖైః
ఆనందంతో ఉన్న వానరులు వారిని ముట్టడి చేయగా, మిగిలిన రాక్షసులు భయంతో కన్నీళ్లు కారుస్తూ, ఆశ్రయం కోల్పోయి లంకవైపు పరుగెత్తారు.
తతో వినేదుః సంహృష్టా వానరా జితకాశినః। వదన్తో రాఘవజయం రావణస్య చ తద్వధమ్
విజయంతో ఉల్లాసంగా ఉన్న వానరులు, రాముని విజయాన్ని, రావణుని వధను గొప్పగా నినదిస్తూ ఆనందంగా అరవసాగారు.
అథాన్తరిక్షే వ్యనదత్ సౌమ్యస్త్రిదశదున్దుభిః। దివ్యగన్ధవహస్తత్ర మారుతః సుసుఖో వవౌ
ఆ సమయంలో ఆకాశంలో దేవతల దుండుభులు మధురంగా మోగాయి, దివ్యమైన సువాసనతో కూడిన మృదువైన గాలి అక్కడ వీచింది.
నిపపాతాన్తరిక్షాచ్చ పుష్పవృష్టిస్తదా భువి। కిరన్తీ రాఘవరథం దురావాపా మనోహరా
ఆ సమయంలో ఆకాశం నుంచి భూమిపై పుష్పవృష్టి కురిసింది. ఆ అందమైన, అరుదైన పువ్వులు రాఘవుని రథాన్ని అలంకరించాయి.
రాఘవస్తవసంయుక్తా గగనే చ విశుశ్రువే। సాధుసాధ్వితి వాగగ్ర్యా దేవతానాం మహాత్మనామ్
ఆకాశంలో మహాత్ములు అయిన దేవతలు 'బాగుంది! బాగుంది!' అని రాఘవుని ప్రశంసిస్తూ గొంతులు వినిపించాయి.
ఆవివేశ మహాన్ హర్షో దేవానాం చారణైః సహ। రావణే నిహతే రౌద్రే సర్వలోకభయంకరే
ప్రపంచాలన్నింటికీ భయంకరుడైన రౌద్రుడైన రావణుడు సంహరించబడినప్పుడు, దేవతలు మరియు ఆరణ్యవాసులు గొప్ప ఆనందంతో నిండిపోయారు.
తతః సకామం సుగ్రీవమఙ్గదం చ విభీషణమ్। చకార రాఘవః ప్రీతో హత్వా రాక్షసపుంగవమ్
రాక్షసులలో శ్రేష్ఠుడైన రావణుడిని సంహరించిన తర్వాత, రాఘవుడు సంతోషంతో సుగ్రీవుడు, అంగదుడు, విభీషణుడు వారి కోరికలను తీర్చాడు.
తతః ప్రజగ్ముః ప్రశమం మరుద్గణా దిశః ప్రసేదుర్విమలం నభోఽభవత్। మహీ చకమ్పే న చ మారుతో వవౌ స్థిరప్రభశ్చాప్యభవద్ దివాకరః
తర్వాత వాయుదేవతల సమూహాలు శాంతిని పొందాయి; దిక్కులు వెలుగుగా మారాయి; ఆకాశం నిర్మలంగా మారింది; భూమి కంపించకపోయింది; గాలి ఆగిపోయింది; సూర్యుడు స్థిరమైన కాంతితో ప్రకాశించాడు.
తతస్తు సుగ్రీవవిభీషణాఙ్గదాః సుహృద్విశిష్టాః సహలక్ష్మణస్తదా। సమేత్య హృష్టా విజయేన రాఘవం రణేఽభిరామం విధినాభ్యపూజయన్
తర్వాత సుగ్రీవుడు, విభీషణుడు, అంగదుడు, వారి మిత్రులు, లక్ష్మణుడు కలిసి, యుద్ధంలో విజయం సాధించిన రాఘవుని ఆనందంగా దగ్గరికి వచ్చి, సంప్రదాయం ప్రకారం గౌరవించారు.
స తు నిహతరిపుః స్థిరప్రతిజ్ఞః స్వజనబలాభివృతో రణే బభూవ। రఘుకులనృపనన్దనో మహౌజా- స్త్రిదశగణైరభిసంవృతో మహేన్ద్రః
శత్రువును సంహరించిన, ధృడనిశ్చయంతో ఉన్న రఘుకుల యువరాజు, తన బంధువులు, సైనికులతో యుద్ధభూమిలో నిలబడి, దేవతల సమూహాలతో చుట్టుముట్టబడి, మహేంద్రుడిలా ప్రకాశించాడు.
thumb|నవాధికశతతమః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే యుద్ధకాణ్డే నవాధికశతతమః సర్గః ॥౬-
శ్రీమద్వాల్మీకి రామాయణంలోని యుద్ధకాండలో, తొంభై తొమ్మిదవ సర్గను వినండి.
భ్రాతరం నిహతం దృష్ట్వా శయానం నిర్జితం రణే। శోకవేగపరీతాత్మా విలలాప విభీషణః
యుద్ధంలో పడిపోయిన తన అన్నయ్యను చూసి, విభీషణుడు తీవ్రమైన శోకంతో హృదయం నిండిపోయి, విలపించాడు.
వీరవిక్రాన్త విఖ్యాత ప్రవీణ నయకోవిద। మహార్హశయనోపేత కిం శేషే నిహతో భువి
ఓ పరాక్రమశాలి, ఖ్యాతిగాంచిన వీరుడా, మంచి మంత్రాలపై నిపుణుడా, రాజులకు తగిన మంచంపై నిద్రిస్తున్నట్టు భూమిపై పడివున్నావేంటి?
నిక్షిప్య దీర్ఘౌ నిశ్చేష్టౌ భుజావఙ్గదభూషితౌ। ముకుటేనాపవృత్తేన భాస్కరాకారవర్చసా
నీ పొడవైన చేతులు వాలిపోయి, వంకరగా ఉన్న వంకాయలతో అలంకరించబడి, ముకుటం పక్కకు జారిపోయి, సూర్యుడి తేజంతో మెరిసిపోతున్నాయి.
తదిదం వీర సమ్ప్రాప్తం యన్మయా పూర్వమీరితమ్। కామమోహపరీతస్య యత్ తన్న రుచితం తవ
ఓ వీరా! నీవు కోరికలు, మాయలో మునిగిపోయినప్పుడు నేను ముందుగా చెప్పిన మాటలు ఇప్పుడు నిజమయ్యాయి. కానీ అప్పట్లో నీకు ఆ మాటలు నచ్చలేదు.
యన్న దర్పాత్ ప్రహస్తో వా నేన్ద్రజిన్నాపరే జనాః। న కుమ్భకర్ణోఽతిరథో నాతికాయో నరాన్తకః। న స్వయం బహు మన్యేథాస్తస్యోదర్కోఽయమాగతః
ప్రహస్తుడు గర్వంతో, ఇంద్రజిత్, ఇతర యోధులు, కుంభకర్ణుడు, అతికాయుడు, నరాంతకుడు—ఎవ్వరూ నా మాటను పట్టించుకోలేదు. నీవు కూడా లెక్కచేయలేదు. ఇప్పుడు దాని ఫలితం వచ్చింది.
గతః సేతుః సునీతానాం గతో ధర్మస్య విగ్రహః। గతః సత్త్వస్య సంక్షేపః సుహస్తానాం గతిర్గతా
బుద్ధిమంతులకు ఆధారమైన వంతెన పోయింది; ధర్మానికి రూపమైనవాడు పోయాడు; ధైర్యానికి మూలమైనవాడు పోయాడు; మంచి చేతుల వారికి ఆశ్రయం పోయింది.
ఆదిత్యః పతితో భూమౌ మగ్నస్తమసి చన్ద్రమాః। చిత్రభానుః ప్రశాన్తార్చిర్వ్యవసాయో నిరుద్యమః। అస్మిన్ నిపతితే వీరే భూమౌ శస్త్రభృతాం వరే
సూర్యుడు భూమిపై పడిపోయాడు; చంద్రుడు చీకటిలో మునిగిపోయాడు; చిత్రభాను తేజం మసకబారింది; సంకల్పం తీరిపోయింది—ఈ యుద్ధవీరుడు, ఆయుధధారుల్లో శ్రేష్ఠుడు, నేలపై పడిపోయినప్పుడు.
కిం శేషమిహలోకస్య గతసత్త్వస్య సమ్ప్రతి। రణే రాక్షసశార్దూలే ప్రసుప్త ఇవ పాంసుషు
ఇప్పుడు ప్రాణం పోయినవానికి ఈ లోకంలో మిగిలింది ఏముంది? యుద్ధరంగంలో రాక్షసులలో పులిలాంటి వాడు మట్టిలో నిద్రిస్తున్నట్టు ఉన్నాడు.
ధృతిప్రవాలః ప్రసభాగ్ర్యపుష్ప- స్తపోబలః శౌర్యనిబద్ధమూలః। రణే మహాన్ రాక్షసరాజవృక్షః సమ్మర్దితో రాఘవమారుతేన
ధైర్యం మొగ్గలుగా, తపస్సు పువ్వులుగా, పరాక్రమం వేరులుగా ఉన్న రాక్షసరాజు అనే గొప్ప వృక్షాన్ని రాఘవుని గాలి కూల్చివేసింది.
తేజోవిషాణః కులవంశవంశః కోపప్రసాదాపరగాత్రహస్తః। ఇక్ష్వాకుసింహావగృహీతదేహః సుప్తః క్షితౌ రావణగన్ధహస్తీ
తేజస్సు కొమ్ములుగా, వంశపరంపరలు, కోపానుగ్రహాల చేతులు, ఇక్ష్వాకువంశపు సింహం పట్టుకున్న శరీరం—అటువంటి రాక్షసరాజు రావణుడు ఇప్పుడు భూమిపై నిద్రిస్తున్న ఏనుగులా ఉన్నాడు.
పరాక్రమోత్సాహవిజృమ్భితార్చి- ర్నిఃశ్వాసధూమః స్వబలప్రతాపః। ప్రతాపవాన్ సంయతి రాక్షసాగ్ని- ర్నిర్వాపితో రామపయోధరేణ
పరాక్రమం, ఉత్సాహంతో అగ్ని లాంటి తేజం, ఊపిరి పొగలా, స్వశక్తి గర్వంగా ఉన్న ఈ రాక్షసాగ్ని యుద్ధంలో బలవంతుడై ఉన్నా, రాముడనే మేఘం వానతో ఆర్పివేశాడు.
సింహర్క్షలాఙ్గూలకకుద్విషాణః పరాభిజిద్గన్ధనగన్ధవాహః। రక్షోవృషశ్చాపలకర్ణచక్షుః క్షితీశ్వరవ్యాఘ్రహతోఽవసన్నః
సింహపు మానే, ఎద్దు కొమ్ము, ఖడ్గమృగపు కొమ్ము, గజరాజు నడక, చెవులు కళ్ళు చంచలంగా ఉన్న రాక్షసరాజు, రాజులలో పులి చేతిలో పడిపోయాడు.
వదన్తం హేతుమద్వాక్యం పరిదృష్టార్థనిశ్చయమ్। రామః శోకసమావిష్టమిత్యువాచ విభీషణమ్
వాస్తవాన్ని బట్టి, కారణంతో మాట్లాడుతున్న విషాదంతో ఉన్న విభీషణుని చూసి, రాముడు అతనితో ఇలా అన్నాడు.
నాయం వినష్టో నిశ్చేష్టః సమరే చణ్డవిక్రమః। అత్యున్నతమహోత్సాహః పతితోఽయమశఙ్కితః
ఇతడు నాశనం కాలేదు, కదలకుండా కూడా లేదు; యుద్ధంలో భయంకరమైన వీరుడు, అపారమైన ఉత్సాహంతో, భయం లేకుండా నేలపై పడిపోయాడు.
నైవం వినష్టాః శోచన్తే క్షత్రధర్మవ్యవస్థితాః। వృద్ధిమాశంసమానా యే నిపతన్తి రణాజిరే
యుద్ధధర్మాన్ని పాటించే వారు, కీర్తి ఆశిస్తూ యుద్ధంలో పడిపోయేవారు, ఇలా శోకించరు.
యేన సేన్ద్రాస్త్రయో లోకాస్త్రాసితా యుధి ధీమతా। తస్మిన్ కాలసమాయుక్తే న కాలః పరిశోచితుమ్
ఇంద్రుడు, దేవతలతో పాటు మూడు లోకాలను యుద్ధంలో భయపెట్టిన ధీరుడు, ఇప్పుడు కాలంతో కలిసిపోయినప్పుడు, అతని కోసం శోకించాల్సిన సమయం కాదు.
నైకాన్తవిజయో యుద్ధే భూతపూర్వః కదాచన। పరైర్వా హన్యతే వీరః పరాన్ వా హన్తి సంయుగే
యుద్ధంలో పూర్తిగా గెలుపు ఎప్పుడూ జరగదు; వీరుడు ఎదుటివారి చేతిలో చనిపోతాడు లేదా ఎదుటివారిని చంపుతాడు.