సూతస్తు రథనేతాస్య తదవస్థం నిరీక్ష్య తమ్। శనైర్యుద్ధాదసమ్భ్రాన్తో రథం తస్యాపవాహయత్
తన యజమాని ఆ స్థితిలో ఉన్నాడని చూసిన సారథి, భయపడకుండా, నెమ్మదిగా రథాన్ని యుద్ధభూమి నుంచి వెనక్కు తీసుకెళ్లాడు.
రథం చ తస్యాథ జవేన సారథి- ర్నివార్య భీమం జలదస్వనం తదా। జగామ భీత్యా సమరాన్మహీపతిం నిరస్తవీర్యం పతితం సమీక్ష్య
ఆ సమయంలో సారథి, భయంకరమైన మేఘగర్జనలతో ఉన్న రథాన్ని వేగంగా ఆపి, భయంతో, బలహీనుడై పడిపోయిన రాజును చూసి యుద్ధభూమిని విడిచిపోయాడు.
thumb|చతురధికశతతమః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే యుద్ధకాణ్డే చతురధికశతతమః సర్గః ॥౬-
ఇప్పుడు నూట నాలుగవ సర్గను వినండి.
స తు మోహాత్ సుసంక్రుద్ధః కృతాన్తబలచోదితః। క్రోధసంరక్తనయనో రావణః సూతమబ్రవీత్
కానీ రావణుడు మోహంతో, తీవ్రమైన కోపంతో, మరణదేవుడి ప్రేరణతో, కన్నులు ఎర్రగా మారి, తన సారథిని ఇలా అన్నాడు.
హీనవీర్యమివాశక్తం పౌరుషేణ వివర్జితమ్। భీరుం లఘుమివాసత్త్వం విహీనమివ తేజసా
నీవు బలహీనుడివిగా, శక్తిలేనివిగా, ధైర్యం లేనివిగా, భయపడే మనిషివిగా, తేలికపాటి మనసుగలవాడివిగా, తేజస్సు లేనివిగా కనిపిస్తున్నావు.
విముక్తమివ మాయాభిరస్త్రైరివ బహిష్కృతమ్। మామవజ్ఞాయ దుర్బుద్ధే స్వయా బుద్ధ్యా విచేష్టసే
మాయలు వదిలినట్టు, ఆయుధాలు వదిలేసినట్టు, నన్ను నిర్లక్ష్యం చేసి, నీ తలంపుతో నీవు వ్యవహరిస్తున్నావు, ఓ మూర్ఖుడా.
కిమర్థం మామవజ్ఞాయ మచ్ఛన్దమనవేక్ష్య చ। త్వయా శత్రుసమక్షం మే రథోఽయమపవాహితః
నన్ను పట్టించుకోకుండా, నా అభిప్రాయాన్ని కూడా గౌరవించకుండా, నువ్వు నా శత్రువు ఎదుట నా రథాన్ని ఎందుకు వెనక్కి తిప్పావు?
త్వయాద్య హి మమానార్య చిరకాలముపార్జితమ్। యశో వీర్యం చ తేజశ్చ ప్రత్యయశ్చ వినాశితః
నీవు చేసిన పనితో, నన్ను గౌరవించని వాడా, నేను ఎన్నో సంవత్సరాలుగా సంపాదించిన పేరు, వీరత్వం, శక్తి, నమ్మకం ఇవన్నీ నాశనం అయ్యాయి.
శత్రోః ప్రఖ్యాతవీర్యస్య రఞ్జనీయస్య విక్రమైః। పశ్యతో యుద్ధలుబ్ధోఽహం కృతః కాపురుషస్త్వయా
ప్రముఖమైన బలంతో, పరాక్రమాలతో పేరుగాంచిన నా శత్రువు ఎదుట, నేను యుద్ధానికి ఉత్సాహంగా చూస్తున్నప్పుడు, నువ్వు నన్ను భయపడే వాడిగా మార్చేశావు.
యత్ త్వం కథమిదం మోహాన్న చేద్ వహసి దుర్మతే। సత్యోఽయం ప్రతితర్కో మే పరేణ త్వముపస్కృతః
ఓ దుష్టబుద్ధి! నువ్వు ఈ పని మాయలో పడిపోయి చేయకపోతే, నా అనుమానం నిజమే — నువ్వు శత్రువులవల్ల మోసపోయావు.
నహి తద్ విద్యతే కర్మ సుహృదో హితకాంక్షిణః। రిపూణాం సదృశం త్వేతద్ యత్ త్వయైతదనుష్ఠితమ్
స్నేహితుడు మంచి కోరుకునే వాడు ఇలాంటి పని చేయడు; నువ్వు చేసినది శత్రువులకు మాత్రమే తగినది.
నివర్తయ రథం శీఘ్రం యావన్నాపైతి మే రిపుః। యది వాధ్యుషితోఽసి త్వం స్మర్యతే యది మే గుణః
నా శత్రువు ఇంకా వెళ్లిపోకముందే నువ్వు వెంటనే రథాన్ని తిరిగి తిప్పు. నువ్వెప్పుడైనా నా దగ్గర ఉండి ఉంటే, లేక నా మంచి గుర్తు ఉంటే, ఇలా చేయి.
ఏవం పరుషముక్తస్తు హితబుద్ధిరబుద్ధినా। అబ్రవీద్ రావణం సూతో హితం సానునయం వచః
అవివేకిగా మాట్లాడిన వాడి మాటలు విన్న తరువాత, మంచి బుద్ధి గల సారధి, రావణుడికి మెల్లగా, మంచిగా ఉపయోగపడే మాటలు చెప్పాడు.
న భీతోఽస్మి న మూఢోఽస్మి నోపజప్తోఽస్మి శత్రుభిః। న ప్రమత్తో న నిఃస్నేహో విస్మృతా న చ సత్క్రియా
నాకు భయం లేదు, నాకు మూర్ఖత్వం లేదు, శత్రువులవల్ల మోసపోలేదు; నేను నిర్లక్ష్యంగా లేను, ప్రేమ లేకపోవడం లేదు, మంచి ఆచారం మర్చిపోలేదు.
మయా తు హితకామేన యశశ్చ పరిరక్షతా। స్నేహప్రస్కన్నమనసా హితమిత్యప్రియం కృతమ్
నీ మేలుకోసం, నీ పేరును కాపాడటానికి, ప్రేమతో నిండిన మనసుతో, నీకు మంచిదని భావించి, నాకిష్టం కాకపోయినా ఈ పని చేశాను.
నాస్మిన్నర్థే మహారాజ త్వం మాం ప్రియహితే రతమ్। కశ్చిల్లఘురివానార్యో దోషతో గన్తుమర్హసి
మహారాజా! ఈ విషయంలో నేను నీ మేలుకోసం ప్రయత్నిస్తున్నాను. నన్ను చిన్నవాడిగా, నీకు అనుకూలం కానివాడిగా భావించకూడదు.
శ్రూయతాం ప్రతి దాస్యామి యన్నిమిత్తం మయా రథః। నదీవేగ ఇవామ్భోభిః సంయుగే వినివర్తితః
నీవు విను, యుద్ధంలో నేను రథాన్ని ఎందుకు వెనక్కు తిప్పానో కారణం చెబుతాను. అది నదిలో ప్రవాహాన్ని నీళ్లతో తిరిగి పోయినట్లే జరిగింది.
శ్రమం తవావగచ్ఛామి మహతా రణకర్మణా। నహి తే వీర్యసౌముఖ్యం ప్రకర్షం నోపధారయే
పెద్ద యుద్ధంలో నీవు ఎంత కష్టపడ్డావో నాకు తెలుసు. అయినా నీ వీరత్వం లేదా ధైర్యం ఏమాత్రం తగ్గినట్టు నాకు అనిపించదు.
రథోద్వహనఖిన్నాశ్చ భగ్నా మే రథవాజినః। దీనా ఘర్మపరిశ్రాన్తా గావో వర్షహతా ఇవ
రథాన్ని మోయడంలో నా గుర్రాలు అలసిపోయాయి; అవి బలహీనంగా, నిరుత్సాహంగా, వేడిలో కష్టపడి, వర్షానికి తడిసిన ఆవుల్లా ఉన్నాయి.
నిమిత్తాని చ భూయిష్ఠం యాని ప్రాదుర్భవన్తి నః। తేషు తేష్వభిపన్నేషు లక్షయామ్యప్రదక్షిణమ్
మనకు ఎన్నో అపశకునాలు కనబడుతున్నాయి. వాటిలో వచ్చిన వాటిని చూస్తుంటే, అవి శుభంగా లేవని నేను గమనిస్తున్నాను.
దేశకాలౌ చ విజ్ఞేయౌ లక్షణానీఙ్గితాని చ। దైన్యం హర్షశ్చ ఖేదశ్చ రథినశ్చ బలాబలమ్
ఒక్కో చోటు, సమయం, సంకేతాలు, హావభావాలు, యోధుని నిరాశ, ఆనందం, అలసట, బలహీనత, బలము ఇవన్నీ తెలుసుకోవాలి.
స్థలనిమ్నాని భూమేశ్చ సమాని విషమాణి చ। యుద్ధకాలశ్చ విజ్ఞేయః పరస్యాన్తరదర్శనమ్
భూమిలో ఎక్కడ ఎత్తు, ఎక్కడ లోతు, ఎక్కడ సమతలము, ఎక్కడ అసమతలము, యుద్ధానికి సరైన సమయం, శత్రువు ఉద్దేశ్యం ఇవన్నీ తెలుసుకోవాలి.
ఉపయానాపయానే చ స్థానం ప్రత్యపసర్పణమ్। సర్వమేతద్ రథస్థేన జ్ఞేయం రథకుటుమ్బినా
ఎప్పుడు ముందుకు పోవాలి, ఎప్పుడు వెనక్కు రావాలి, ఎక్కడ నిలవాలి, ఎప్పుడు తప్పుకోవాలి — ఇవన్నీ రథసారధి తప్పక తెలుసుకోవాలి.
తవ విశ్రామహేతోస్తు తథైషాం రథవాజినామ్। రౌద్రం వర్జయతా ఖేదం క్షమం కృతమిదం మయా
నీ విశ్రాంతికోసం, ఈ రథ గుర్రాల విశ్రాంతికోసం, నేను ఎక్కువ కష్టం రాకుండా చూసాను. ఇది సమయానుకూలంగా నేను చేసిన పని.
స్వేచ్ఛయా న మయా వీర రథోఽయమపవాహితః। భర్తుః స్నేహపరీతేన మయేదం యత్ కృతం ప్రభో
ఓ వీరా, ఈ రథాన్ని నేను నా ఇష్టానుసారం వెనక్కు తిప్పలేదు. ప్రభూ, నా యజమానిపై ఉన్న ప్రేమతోనే నేను ఇలా చేశాను.
ఆజ్ఞాపయ యథాతత్త్వం వక్ష్యస్యరినిషూదన। తత్ కరిష్యామ్యహం వీర గతానృణ్యేన చేతసా
శత్రువులను సంహరించేవాడా, నీవు చెప్పినట్టు నాకు ఆజ్ఞాపించు. ఓ వీరా, నేను మనసు నిండా నీ ఆజ్ఞను పాటిస్తాను.
సంతుష్టస్తేన వాక్యేన రావణస్తస్య సారథేః। ప్రశస్యైనం బహువిధం యుద్ధలుబ్ధోఽబ్రవీదిదమ్
ఆ రథసారధి మాటలు విని రావణుడు సంతోషించాడు. యుద్ధానికి ఆసక్తితో అతన్ని అనేక విధాలుగా ప్రశంసించి ఇలా అన్నాడు.
రథం శీఘ్రమిమం సూత రాఘవాభిముఖం నయ। నాహత్వా సమరే శత్రూన్ నివర్తిష్యతి రావణః
సారధీ, ఈ రథాన్ని త్వరగా రాఘవుని వైపు నడిపించు. యుద్ధంలో శత్రువులను సంహరించకపోతే రావణుడు తిరిగి రాడు.
ఏవముక్త్వా రథస్థస్య రావణో రాక్షసేశ్వరః। దదౌ తస్య శుభం హ్యేకం హస్తాభరణముత్తమమ్। శ్రుత్వా రావణవాక్యాని సారథిః సంన్యవర్తత
అలా చెప్పిన తరువాత రాక్షసాధిపతి రావణుడు, రథంపై ఉన్న తన సారధికి ఒక మంచి చేతి ఆభరణాన్ని ఇచ్చాడు. రావణుని మాటలు విని సారధి రథాన్ని తిప్పాడు.
తతో ద్రుతం రావణవాక్యచోదితః ప్రచోదయామాస హయాన్ స సారథిః। స రాక్షసేన్ద్రస్య తతో మహారథః క్షణేన రామస్య రణాగ్రతోఽభవత్
తర్వాత రావణుని ఆజ్ఞతో సారధి వేగంగా గుర్రాలను నడిపాడు. అలా రాక్షసుల రాజు మహారథం క్షణంలోనే యుద్ధరంగంలో రాముని ముందుకు వచ్చి నిలిచింది.