తయోర్జ్యాతలనిర్ఘోషో రామరావణయోర్మహాన్। త్రాసనః సర్వభూతానాం సమ్బభూవాద్భుతోపమః
రాముడు, రావణుడు వాడిన విల్లుల తంతుల మోగుడు ధ్వని అద్భుతంగా మారి, అన్ని జీవులకు భయాన్ని కలిగించింది.
స కీర్యమాణః శరజాలవృష్టిభి- ర్మహాత్మనా దీప్తధనుష్మతార్దితః। భయాత్ ప్రదుద్రావ సమేత్య రావణో యథానిలేనాభిహతో బలాహకః
మహాత్ముడైన రాముడు విడిచిన అగ్నిలా మండే బాణాల వర్షంలో రావణుడు భయంతో పరుగెత్తాడు. అది గాలికి తాకి మేఘం చెల్లాచెదురయ్యేలా కనిపించింది.
thumb|ఏకాధికశతతమః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే యుద్ధకాణ్డే ఏకాధికశతతమః సర్గః ॥౬-
శ్రీమద్వాల్మీకి రామాయణంలో యుద్ధకాండలో నూరొకటవ సర్గను వినండి.
శక్త్యా నిపాతితం దృష్ట్వా రావణేన బలీయసా। లక్ష్మణం సమరే శూరం శోణితౌఘపరిప్లుతమ్
బలవంతుడైన రావణుడు శక్తితో గాయపరిచి, లక్ష్మణుడు యుద్ధంలో రక్తపు ప్రవాహంలో మునిగిపోతూ పడిపోవడం చూసి—
స దత్త్వా తుములం యుద్ధం రావణస్య దురాత్మనః। విసృజన్నేవ బాణౌఘాన్ సుషేణమిదమబ్రవీత్
రావణుడు ఎంత దుర్మార్గుడో, అతనితో ఘోరంగా యుద్ధం చేస్తూ, బాణాల వర్షం కురిపిస్తూ, రాముడు సుశేణుని ఇలా అన్నాడు.
ఏష రావణవీర్యేణ లక్ష్మణః పతితో భువి। సర్పవచ్చేష్టతే వీరో మమ శోకముదీరయన్
ఈ వీరుడు లక్ష్మణుడు, రావణుని బలానికి లోనై నేలపై పడిపోయాడు. పాము లా మెలికలు తిరుగుతూ, నాకు గాఢమైన దుఃఖాన్ని కలిగిస్తున్నాడు.
శోణితార్ద్రమిమం వీరం ప్రాణైః ప్రియతరం మమ। పశ్యతో మమ కా శక్తిర్యోద్ధుం పర్యాకులాత్మనః
ఈ రక్తంతో తడిసిన వీరుడు, నాకు ప్రాణాలకన్నా ప్రియమైనవాడు. నేను చూస్తూ ఉండగా, మనసు కలవరపడి పోయిన ఈ స్థితిలో యుద్ధం చేయగల శక్తి నాకు ఎక్కడుంది?
అయం స సమరశ్లాఘీ భ్రాతా మే శుభలక్షణః। యది పఞ్చత్వమాపన్నః ప్రాణైర్మే కిం సుఖేన వా
ఇతనే యుద్ధంలో పేరుగాంచిన నా సోదరుడు, శుభలక్షణాలతో ఉన్నవాడు. అతడు మరణించి ఉంటే, నాకు ప్రాణాలతోనైనా, సంతోషంతోనైనా ఏమి లాభం?
లజ్జతీవ హి మే వీర్యం భ్రశ్యతీవ కరాద్ ధనుః। సాయకా వ్యవసీదన్తి దృష్టిర్బాష్పవశం గతా
నా బలానికి సిగ్గు వచ్చినట్లుగా ఉంది, విల్లు చేతిలో నుంచి జారిపోతున్నట్లుంది, బాణాలు నిస్సహాయంగా మారాయి, కన్నీళ్లతో నా చూపు మసకబారింది.
అవసీదన్తి గాత్రాణి స్వప్నయానే నృణామివ। చిన్తా మే వర్ధతే తీవ్రా ముమూర్షాపి చ జాయతే
నా అవయవాలు కలలో ఉన్నట్టు బలహీనంగా మారాయి. నా మనసులో తీవ్రమైన ఆందోళన పెరుగుతోంది, మరణించాలన్న కోరిక కూడా కలుగుతోంది.
భ్రాతరం నిహతం దృష్ట్వా రావణేన దురాత్మనా। విష్టనన్తం తు దుఃఖార్తం మర్మణ్యభిహతం భృశమ్
రావణుడు, ఆ దుర్మార్గుడు, నా సోదరుణ్ని హతమార్చిన దృశ్యం చూస్తూ, అతడు బాధతో మెలికలు తిరుగుతూ, ప్రాణప్రదేశాల్లో తీవ్రంగా గాయపడి ఉన్నాడు.
రాఘవో భ్రాతరం దృష్ట్వా ప్రియం ప్రాణం బహిశ్చరమ్। దుఃఖేన మహతావిష్టో ధ్యానశోకపరాయణః
రాఘవుడు తన ప్రాణమంత ప్రేమించే సోదరుణ్ని, ప్రాణం బయటపడినట్టుగా పడుకుని ఉన్నాడని చూసి, గొప్ప దుఃఖంలో మునిగి, ధ్యానంలో, శోకంలో లీనమయ్యాడు.
పరం విషాదమాపన్నో విలలాపాకులేన్ద్రియః। భ్రాతరం నిహతం దృష్ట్వా లక్ష్మణం రణపాంసుషు
అతని ఇంద్రియాలు కలవరపడి, అత్యంత నిరాశతో, యుద్ధపు ధూళిలో లక్ష్మణుడు హతమై పడుకున్న దృశ్యాన్ని చూసి రాముడు విలపించాడు.
విజయోఽపి హి మే శూర న ప్రియాయోపకల్పతే। అచక్షుర్విషయశ్చన్ద్రః కాం ప్రీతిం జనయిష్యతి
ఓ వీరా! నాకు విజయం వచ్చినా ఆనందం లేదు. చూపుకు కనిపించని చంద్రుడు ఎలాంటి ఆనందాన్ని ఇవ్వగలడు?
కిం మే యుద్ధేన కిం ప్రాణైర్యుద్ధకార్యం న విద్యతే। యత్రాయం నిహతః శేతే రణమూర్ధని లక్ష్మణః
నాకు యుద్ధం చేసి ఏమి లాభం? ప్రాణాలతో ఏమి ప్రయోజనం? లక్ష్మణుడు యుద్ధరంగం మధ్యలో హతమై పడిపోతే, యుద్ధానికి అర్థమే లేదు.
యథైవ మాం వనం యాన్తమనుయాతి మహాద్యుతిః। అహమప్యనుయాస్యామి తథైవైనం యమక్షయమ్
నేను అరణ్యంలోకి వెళ్ళినప్పుడు, ఆ మహాతేజస్వి నన్ను అనుసరించాడు. ఇప్పుడు నేనూ అతడిని యమలోకానికి అలాగే అనుసరిస్తాను.
ఇష్టబన్ధుజనో నిత్యం మాం స నిత్యమనువ్రతః। ఇమామవస్థాం గమితో రాక్షసైః కూటయోధిభిః
అతడు ఎప్పుడూ నన్ను ప్రేమతో, భక్తితో వెంటాడేవాడు. రాక్షసుల కపట యుద్ధం వల్ల, ఇప్పుడు ఈ దుస్థితికి చేరాడు.
దేశే దేశే కలత్రాణి దేశే దేశే చ బాన్ధవాః। తం తు దేశం న పశ్యామి యత్ర భ్రాతా సహోదరః
ప్రతి ప్రాంతంలో భార్యలు ఉంటారు, బంధువులు ఉంటారు. కానీ, తల్లితో పుట్టిన సోదరుడు ఉన్న ప్రదేశం నేను ఎక్కడా చూడలేదు.
కిం ను రాజ్యేన దుర్ధర్షలక్ష్మణేన వినా మమ। కథం వక్ష్యామ్యహం త్వమ్బాం సుమిత్రాం పుత్రవత్సలామ్
అదనపు బలమున్న లక్ష్మణుడు లేకుండా నాకు రాజ్యం ఎందుకు? తన కుమారుణ్ని ఎంతో ప్రేమించే సుమిత్రమ్మను నేను ఎలా ఎదుర్కొనగలను?
ఉపాలమ్భం న శక్ష్యామి సోఢుం దత్తం సుమిత్రయా। కిం ను వక్ష్యామి కౌసల్యాం మాతరం కిం ను కైకయీమ్
సుమిత్రమ్మ చెప్పే నిందను నేను భరించలేను. కౌసల్యమ్మకు, కైకేయికి నేను ఏమి చెప్పగలను?
భరతం కిం ను వక్ష్యామి శత్రుఘ్నం చ మహాబలమ్। సహ తేన వనం యాతో వినా తేనాగతః కథమ్
భరతుడికి, మహాబలశాలి శత్రుఘ్నుడికి నేను ఏమి చెప్పగలను? అతడితో కలిసి అడవికి వెళ్లి, అతడు లేకుండా ఎలా తిరిగి వస్తాను?
ఇహైవ మరణం శ్రేయో న తు బన్ధువిగర్హణమ్। కిం మయా దుష్కృతం కర్మ కృతమన్యత్ర జన్మని
ఇక్కడే మరణించడం నాకు బంధువుల నిందను వినడం కన్నా మేలైనది. గత జన్మలో నేను ఏ దుష్కర్మ చేశానో,
యేన మే ధార్మికో భ్రాతా నిహతశ్చాగ్రతః స్థితః। హా భ్రాతర్మనుజశ్రేష్ఠ శూరాణాం ప్రవర ప్రభో
నా ధర్మమయుడైన తమ్ముడు నా ముందే పడిపోయాడు. ఓ తమ్ముడా, నీకన్నా చిన్నవారిలో నీవే గొప్పవాడవు, వీరులందరిలో నీవే ప్రథముడవు, ప్రభువా! హాయ్, నన్ను వదిలిపెట్టి ఇలా ఎందుకు పోయావు?
ఏకాకీ కిం ను మాం త్యక్త్వా పరలోకాయ గచ్ఛసి। విలపన్తం చ మాం భ్రాతః కిమర్థం నావభాషసే
ఒక్కడివై నన్ను వదిలిపెట్టి పరలోకానికి ఎందుకు వెళ్తున్నావు? నేను ఇక్కడ విలపిస్తూ ఉండగా, ఓ తమ్ముడా, నాతో ఎందుకు మాట్లాడటం లేదు?
ఉత్తిష్ఠ పశ్య కిం శేషే దీనం మాం పశ్య చక్షుషా। శోకార్తస్య ప్రమత్తస్య పర్వతేషు వనేషు చ
లేచి చూడు, ఎందుకు పడుకున్నావు? నేను ఎంత దుఃఖంతో, మనసు తడిసి, కొండల్లో, అడవుల్లో తిరుగుతూ ఉన్నానో, కనీసం నన్ను కన్నులతో చూసి పలకరించు.
విషణ్ణస్య మహాబాహో సమాశ్వాసయితా మమ। రామమేవం బ్రువాణం తు శోకవ్యాకులితేన్ద్రియమ్
ఓ మహాబాహువా, నేను ఇలా నిరాశతో ఉన్నప్పుడు నన్ను ఎవరు ఆదరిస్తారు? రాముడు ఇలా దుఃఖంతో మనస్సు కలవరపడి మాట్లాడుతున్నాడు.
ఆశ్వాసయన్నువాచేదం సుషేణః పరమం వచః। త్యజేమాం నరశార్దూల బుద్ధిం వైక్లవ్యకారిణీమ్
ఆ సమయంలో సుషేణుడు రాముని ఆదరిస్తూ ఇలా అన్నాడు: 'ఓ మానవశార్దూలా, ఈ మూర్ఖమైన, నీ మనస్సును దిగులుపడే ఆలోచనను వదిలిపెట్టు.'
శోకసంజననీం చిన్తాం తుల్యాం బాణైశ్చమూముఖే। నైవ పఞ్చత్వమాపన్నో లక్ష్మణో లక్ష్మివర్ధనః
ఈ బాధను కలిగించే ఆందోళనను, యుద్ధంలో బాణాల్లా హానికరమైనదిగా భావించు. లక్ష్మణుడు, ఐశ్వర్యాన్ని పెంచేవాడు, మరణించలేదు.
నహ్యస్య వికృతం వక్త్రం న చ శ్యామత్వమాగతమ్। సుప్రభం చ ప్రసన్నం చ ముఖమస్య నిరీక్ష్యతామ్
అతని ముఖం మారిపోలేదు, నలుపు కూడా రాలేదు. అతని ముఖం ప్రకాశవంతంగా, ప్రశాంతంగా ఉంది – చూడు.
పద్మపత్రతలౌ హస్తౌ సుప్రసన్నే చ లోచనే। నేదృశం దృశ్యతే రూపం గతాసూనాం విశాం పతే
అతని చేతులు కమలదళపు లోపలివంటి వర్ణంతో ఉన్నాయి, కన్నులు ఎంతో స్పష్టంగా మెరిసిపోతున్నాయి. ప్రాణం పోయినవారిలో ఇలాంటి రూపం కనిపించదు, ఓ నరపతి!