యదర్థం వానరం సైన్యం సమానీతమిదం మయా। సుగ్రీవశ్చ కృతో రాజ్యే నిహత్వా వాలినం రణే। యదర్థం సాగరః క్రాన్తః సేతుర్బద్ధశ్చ సాగరే
ఈ కోసమే నేను వానరసైన్యాన్ని కూడగట్టాను. ఈ కోసమే వాలి ని యుద్ధంలో చంపి సుగ్రీవుని రాజుగా చేశాను. ఈ కోసమే సముద్రాన్ని దాటి, దానిపై వంతెన కట్టించాను.
సోఽయమద్య రణే పాపశ్చక్షుర్విషయమాగతః। చక్షుర్విషయమాగత్య నాయం జీవితుమర్హతి
ఇప్పుడు ఈ పాపి యుద్ధంలో నా చూపుకు చిక్కాడు. నా చూపులో పడినవాడు ఇక బ్రతికే హక్కు లేదు.
దృష్టిం దృష్టివిషస్యేవ సర్పస్య మమ రావణః। యథా వా వైనతేయస్య దృష్టిం ప్రాప్తో భుజంగమః
రావణుడు నా చూపులో ఉన్నాడు. అది విషసర్పం చూపులో పడినట్లే, లేక గరుత్మంతుడి చూపులో పాము పడినట్లే.
సుఖం పశ్యత దుర్ధర్షా యుద్ధం వానరపుఙ్గవాః। ఆసీనాః పర్వతాగ్రేషు మమేదం రావణస్య చ
ఓ వానరవీరులారా! మీరు పర్వతశిఖరాలపై కూర్చొని, నేను రావణుడితో చేసే ఈ ఘోరయుద్ధాన్ని సౌకర్యంగా చూడండి.
అద్య పశ్యన్తు రామస్య రామత్వం మమ సంయుగే। త్రయో లోకాః సగన్ధర్వాః సదేవాః సర్షిచారణాః
ఈ రోజు నా యుద్ధంలో రామునిగా నా వాస్తవ స్వరూపాన్ని మూడు లోకాలు, గంధర్వులు, దేవతలు, ఋషులు, చరణులు అందరూ చూడగలుగుతారు.
అద్య కర్మ కరిష్యామి యల్లోకాః సచరాచరాః। సదేవాః కథయిష్యన్తి యావద్ భూమిర్ధరిష్యతి। సమాగమ్య సదా లోకే యథా యుద్ధం ప్రవర్తితమ్
ఈ రోజు నేను అలాంటి కార్యాన్ని చేస్తాను, దీని గురించి భూమి ఉన్నంతవరకూ, దేవతలతో సహా అన్ని లోకాలు, చరాచరమూ, ఎప్పటికీ చెప్పుకుంటూ ఉంటాయి — ఈ యుద్ధం ఎలా జరిగిందో స్మరిస్తూ ఉంటారు.
ఏవముక్త్వా శితైర్బాణైస్తప్తకాఞ్చనభూషణైః। ఆజఘాన రణే రామో దశగ్రీవం సమాహితః
ఇలా చెప్పిన రాముడు, తన మనస్సును ఏకాగ్రపరిచి, వేడిన బంగారు అలంకారాలతో మెరిసే పదునైన బాణాలతో దశముఖుడైన రావణుడిని యుద్ధంలో గాయపరిచాడు.
తథా ప్రదీప్తైర్నారాచైర్ముసలైశ్చాపి రావణః। అభ్యవర్షత్ తదా రామం ధారాభిరివ తోయదః
అప్పుడే రావణుడు కూడా, అగ్నిలా మండే బాణాలు, ముసలులతో కూడి, రామునిపై వర్షంలా కురిపించాడు. అది మేఘం నీటిని వర్షించటంలా కనిపించింది.
రామరావణముక్తానామన్యోన్యమభినిఘ్నతామ్। వరాణాం చ శరాణాం చ బభూవ తుములః స్వనః
రాముడు, రావణుడు విడిచిన అద్భుతమైన బాణాలు పరస్పరం ఢీకొనగా, వాటి గర్జన భయంకరంగా మారింది.
విచ్ఛిన్నాశ్చ వికీర్ణాశ్చ రామరావణయోః శరాః। అన్తరిక్షాత్ ప్రదీప్తాగ్రా నిపేతుర్ధరణీతలే
రాముడు, రావణుడు విడిచిన బాణాలు విరిగిపడి, చెల్లాచెదురై, అగ్నిలా మండే అగ్రాలతో ఆకాశం నుంచి భూమిపై పడ్డాయి.
తయోర్జ్యాతలనిర్ఘోషో రామరావణయోర్మహాన్। త్రాసనః సర్వభూతానాం సమ్బభూవాద్భుతోపమః
రాముడు, రావణుడు వాడిన విల్లుల తంతుల మోగుడు ధ్వని అద్భుతంగా మారి, అన్ని జీవులకు భయాన్ని కలిగించింది.
స కీర్యమాణః శరజాలవృష్టిభి- ర్మహాత్మనా దీప్తధనుష్మతార్దితః। భయాత్ ప్రదుద్రావ సమేత్య రావణో యథానిలేనాభిహతో బలాహకః
మహాత్ముడైన రాముడు విడిచిన అగ్నిలా మండే బాణాల వర్షంలో రావణుడు భయంతో పరుగెత్తాడు. అది గాలికి తాకి మేఘం చెల్లాచెదురయ్యేలా కనిపించింది.
thumb|ఏకాధికశతతమః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే యుద్ధకాణ్డే ఏకాధికశతతమః సర్గః ॥౬-
శ్రీమద్వాల్మీకి రామాయణంలో యుద్ధకాండలో నూరొకటవ సర్గను వినండి.
శక్త్యా నిపాతితం దృష్ట్వా రావణేన బలీయసా। లక్ష్మణం సమరే శూరం శోణితౌఘపరిప్లుతమ్
బలవంతుడైన రావణుడు శక్తితో గాయపరిచి, లక్ష్మణుడు యుద్ధంలో రక్తపు ప్రవాహంలో మునిగిపోతూ పడిపోవడం చూసి—
స దత్త్వా తుములం యుద్ధం రావణస్య దురాత్మనః। విసృజన్నేవ బాణౌఘాన్ సుషేణమిదమబ్రవీత్
రావణుడు ఎంత దుర్మార్గుడో, అతనితో ఘోరంగా యుద్ధం చేస్తూ, బాణాల వర్షం కురిపిస్తూ, రాముడు సుశేణుని ఇలా అన్నాడు.
ఏష రావణవీర్యేణ లక్ష్మణః పతితో భువి। సర్పవచ్చేష్టతే వీరో మమ శోకముదీరయన్
ఈ వీరుడు లక్ష్మణుడు, రావణుని బలానికి లోనై నేలపై పడిపోయాడు. పాము లా మెలికలు తిరుగుతూ, నాకు గాఢమైన దుఃఖాన్ని కలిగిస్తున్నాడు.
శోణితార్ద్రమిమం వీరం ప్రాణైః ప్రియతరం మమ। పశ్యతో మమ కా శక్తిర్యోద్ధుం పర్యాకులాత్మనః
ఈ రక్తంతో తడిసిన వీరుడు, నాకు ప్రాణాలకన్నా ప్రియమైనవాడు. నేను చూస్తూ ఉండగా, మనసు కలవరపడి పోయిన ఈ స్థితిలో యుద్ధం చేయగల శక్తి నాకు ఎక్కడుంది?
అయం స సమరశ్లాఘీ భ్రాతా మే శుభలక్షణః। యది పఞ్చత్వమాపన్నః ప్రాణైర్మే కిం సుఖేన వా
ఇతనే యుద్ధంలో పేరుగాంచిన నా సోదరుడు, శుభలక్షణాలతో ఉన్నవాడు. అతడు మరణించి ఉంటే, నాకు ప్రాణాలతోనైనా, సంతోషంతోనైనా ఏమి లాభం?
లజ్జతీవ హి మే వీర్యం భ్రశ్యతీవ కరాద్ ధనుః। సాయకా వ్యవసీదన్తి దృష్టిర్బాష్పవశం గతా
నా బలానికి సిగ్గు వచ్చినట్లుగా ఉంది, విల్లు చేతిలో నుంచి జారిపోతున్నట్లుంది, బాణాలు నిస్సహాయంగా మారాయి, కన్నీళ్లతో నా చూపు మసకబారింది.
అవసీదన్తి గాత్రాణి స్వప్నయానే నృణామివ। చిన్తా మే వర్ధతే తీవ్రా ముమూర్షాపి చ జాయతే
నా అవయవాలు కలలో ఉన్నట్టు బలహీనంగా మారాయి. నా మనసులో తీవ్రమైన ఆందోళన పెరుగుతోంది, మరణించాలన్న కోరిక కూడా కలుగుతోంది.
భ్రాతరం నిహతం దృష్ట్వా రావణేన దురాత్మనా। విష్టనన్తం తు దుఃఖార్తం మర్మణ్యభిహతం భృశమ్
రావణుడు, ఆ దుర్మార్గుడు, నా సోదరుణ్ని హతమార్చిన దృశ్యం చూస్తూ, అతడు బాధతో మెలికలు తిరుగుతూ, ప్రాణప్రదేశాల్లో తీవ్రంగా గాయపడి ఉన్నాడు.
రాఘవో భ్రాతరం దృష్ట్వా ప్రియం ప్రాణం బహిశ్చరమ్। దుఃఖేన మహతావిష్టో ధ్యానశోకపరాయణః
రాఘవుడు తన ప్రాణమంత ప్రేమించే సోదరుణ్ని, ప్రాణం బయటపడినట్టుగా పడుకుని ఉన్నాడని చూసి, గొప్ప దుఃఖంలో మునిగి, ధ్యానంలో, శోకంలో లీనమయ్యాడు.
పరం విషాదమాపన్నో విలలాపాకులేన్ద్రియః। భ్రాతరం నిహతం దృష్ట్వా లక్ష్మణం రణపాంసుషు
అతని ఇంద్రియాలు కలవరపడి, అత్యంత నిరాశతో, యుద్ధపు ధూళిలో లక్ష్మణుడు హతమై పడుకున్న దృశ్యాన్ని చూసి రాముడు విలపించాడు.
విజయోఽపి హి మే శూర న ప్రియాయోపకల్పతే। అచక్షుర్విషయశ్చన్ద్రః కాం ప్రీతిం జనయిష్యతి
ఓ వీరా! నాకు విజయం వచ్చినా ఆనందం లేదు. చూపుకు కనిపించని చంద్రుడు ఎలాంటి ఆనందాన్ని ఇవ్వగలడు?
కిం మే యుద్ధేన కిం ప్రాణైర్యుద్ధకార్యం న విద్యతే। యత్రాయం నిహతః శేతే రణమూర్ధని లక్ష్మణః
నాకు యుద్ధం చేసి ఏమి లాభం? ప్రాణాలతో ఏమి ప్రయోజనం? లక్ష్మణుడు యుద్ధరంగం మధ్యలో హతమై పడిపోతే, యుద్ధానికి అర్థమే లేదు.
యథైవ మాం వనం యాన్తమనుయాతి మహాద్యుతిః। అహమప్యనుయాస్యామి తథైవైనం యమక్షయమ్
నేను అరణ్యంలోకి వెళ్ళినప్పుడు, ఆ మహాతేజస్వి నన్ను అనుసరించాడు. ఇప్పుడు నేనూ అతడిని యమలోకానికి అలాగే అనుసరిస్తాను.
ఇష్టబన్ధుజనో నిత్యం మాం స నిత్యమనువ్రతః। ఇమామవస్థాం గమితో రాక్షసైః కూటయోధిభిః
అతడు ఎప్పుడూ నన్ను ప్రేమతో, భక్తితో వెంటాడేవాడు. రాక్షసుల కపట యుద్ధం వల్ల, ఇప్పుడు ఈ దుస్థితికి చేరాడు.
దేశే దేశే కలత్రాణి దేశే దేశే చ బాన్ధవాః। తం తు దేశం న పశ్యామి యత్ర భ్రాతా సహోదరః
ప్రతి ప్రాంతంలో భార్యలు ఉంటారు, బంధువులు ఉంటారు. కానీ, తల్లితో పుట్టిన సోదరుడు ఉన్న ప్రదేశం నేను ఎక్కడా చూడలేదు.
కిం ను రాజ్యేన దుర్ధర్షలక్ష్మణేన వినా మమ। కథం వక్ష్యామ్యహం త్వమ్బాం సుమిత్రాం పుత్రవత్సలామ్
అదనపు బలమున్న లక్ష్మణుడు లేకుండా నాకు రాజ్యం ఎందుకు? తన కుమారుణ్ని ఎంతో ప్రేమించే సుమిత్రమ్మను నేను ఎలా ఎదుర్కొనగలను?
ఉపాలమ్భం న శక్ష్యామి సోఢుం దత్తం సుమిత్రయా। కిం ను వక్ష్యామి కౌసల్యాం మాతరం కిం ను కైకయీమ్
సుమిత్రమ్మ చెప్పే నిందను నేను భరించలేను. కౌసల్యమ్మకు, కైకేయికి నేను ఏమి చెప్పగలను?