తతో రావణవేగేన సుదూరమవగాఢయా। శక్త్యా విభిన్నహృదయః పపాత భువి లక్ష్మణః
రావణుడి బలంతో విసిరిన ఆ శక్తి లోతుగా గుచ్చుకుపోయి, హృదయం చీలిపోయిన లక్ష్మణుడు భూమిపై కుప్పకూలిపోయాడు.
తదవస్థం సమీపస్థో లక్ష్మణం ప్రేక్ష్య రాఘవః। భ్రాతృస్నేహాన్మహాతేజా విషణ్ణహృదయోఽభవత్
అలాంటి స్థితిలో దగ్గరలో ఉన్న లక్ష్మణుడిని చూసి, రాఘవుడు అన్నదమ్ముల ప్రేమతో, గొప్ప తేజస్సుతో ఉన్నవాడు, హృదయం విషాదంతో నిండిపోయాడు.
స ముహూర్తమివ ధ్యాత్వా బాష్పపర్యాకులేక్షణః। బభూవ సంరబ్ధతరో యుగాన్త ఇవ పావకః
ఒక క్షణం ఆలోచించి, కన్నీళ్లతో కళ్లు మసకబారగా, యుగాంతంలో అగ్నిలా తీవ్రమైన కోపంతో రాముడు మారిపోయాడు.
న విషాదస్య కాలోఽయమితి సంచిన్త్య రాఘవః। చక్రే సుతుమలం యుద్ధం రావణస్య వధే ధృతః। సర్వయత్నేన మహతా లక్ష్మణం పరివీక్ష్య చ
"ఇప్పుడు మనస్సు దిగులుపడే సమయం కాదు" అని రాముడు తలచి, రావణుని సంహరించేందుకు ధృడంగా నిర్ణయించి, మహా యుద్ధంలో నిమగ్నమయ్యాడు. అంతటా లక్ష్మణుడిని ఎంతో శ్రద్ధగా గమనిస్తూ పోరాడాడు.
స దదర్శ తతో రామః శక్త్యా భిన్నం మహాహవే। లక్ష్మణం రుధిరాదిగ్ధం సపన్నగమివాచలమ్
తర్వాత రాముడు, యుద్ధరంగంలో శక్తి గుచ్చిన, రక్తంతో తడిసిన లక్ష్మణుడిని, పాము కాపురం చేసిన కొండలా పడుకున్నట్టు చూశాడు.
తామపి ప్రహితాం శక్తిం రావణేన బలీయసా। యత్నతస్తే హరిశ్రేష్ఠా న శేకురవమర్దితుమ్
బలవంతుడైన రావణుడు పంపిన ఆ శక్తిని, వానరులలో శ్రేష్ఠులు ఎంత ప్రయత్నించినా, ఎదుర్కొనలేకపోయారు.
అర్దితాశ్చైవ బాణౌఘైస్తే ప్రవేకేణ రక్షసామ్। సౌమిత్రేః సా వినిర్భిద్య ప్రవిష్టా ధరణీతలమ్
రాక్షసుల భయంకరమైన బాణవర్షానికి గాయపడి, సౌమిత్రిని గాయపరిచిన ఆ శక్తి భూమిలోకి ప్రవేశించింది.
తాం కరాభ్యాం పరామృశ్య రామః శక్తిం భయావహామ్। బభఞ్జ సమరే క్రుద్ధో బలవాన్ విచకర్ష చ
రాముడు ఆ భయంకరమైన శక్తిని చేతులతో పట్టుకుని, కోపంతో యుద్ధంలో దాన్ని విరగదీసి, బలంగా లాగిపారేశాడు.
తస్య నిష్కర్షతః శక్తిం రావణేన బలీయసా। శరాః సర్వేషు గాత్రేషు పాతితా మర్మభేదినః
ఆ శక్తిని రాముడు లాగుతున్నప్పుడు, బలవంతుడైన రావణుడు, రాముని శరీరంలోని అన్ని భాగాల్లోకి మర్మాన్ని చీల్చే బాణాలను సంధించాడు.
అచిన్తయిత్వా తాన్ బాణాన్ సమాశ్లిష్య చ లక్ష్మణమ్। అబ్రవీచ్చ హనూమన్తం సుగ్రీవం చ మహాకపిమ్
ఆ బాణాలను పట్టించుకోకుండా, లక్ష్మణుడిని ఆలింగనం చేసుకుని, హనుమంతుడు, సుగ్రీవుడు అనే మహావానరులతో రాముడు ఇలా అన్నాడు.
లక్ష్మణం పరివార్యైవం తిష్ఠధ్వం వానరోత్తమాః। పరాక్రమస్య కాలోఽయం సమ్ప్రాప్తో మే చిరేప్సితః
మీరు అందరూ లక్ష్మణుడిని చుట్టుముట్టి, నిలబడండి వానరులలో శ్రేష్ఠులారా! నా చిరకాలంగా కోరుకున్న పరాక్రమానికి సమయం ఇప్పుడు వచ్చింది.
పాపాత్మాయం దశగ్రీవో వధ్యతాం పాపనిశ్చయః। కాంక్షితం చాతకస్యేవ ఘర్మాన్తే మేఘదర్శనమ్
పాపకర్మతో నిండిన ఈ దశముఖుడు తప్పక చావాలి. ఎండాకాలం చివరగా మేఘాలను ఆశగా ఎదురుచూసే చాతకపక్షిలా, నేనూ అతని మరణాన్ని కోరుకుంటున్నాను.
అస్మిన్ ముహూర్తే నచిరాత్ సత్యం ప్రతిశృణోమి వః। అరావణమరామం వా జగద్ ద్రక్ష్యథ వానరాః
ఈ క్షణంలోనే, నిజంగా మీకు మాటిస్తున్నాను — ఇక రావణుడు లేకుండానో, లేక రాముడు లేకుండానో మీరు ఈ లోకాన్ని చూడబోతున్నారు, ఓ వానరులారా.
రాజ్యనాశం వనే వాసం దణ్డకే పరిధావనమ్। వైదేహ్యాశ్చ పరామర్శో రక్షోభిశ్చ సమాగమమ్
నా రాజ్యాన్ని కోల్పోవడం, అడవిలో నివసించడం, దండకారణ్యంలో తిరుగుతూ ఉండటం, వైదేహి అనుభవించిన బాధలు, రాక్షసులతో జరిగిన ఎదురుపోర్లు—
ప్రాప్తం దుఃఖం మహాఘోరం క్లేశశ్చ నిరయోపమః। అద్య సర్వమహం త్యక్ష్యే నిహత్వా రావణం రణే
ఈ భయంకరమైన బాధలు, నరకంతో సమానమైన కష్టాలు అన్నీ నాకొచ్చాయి. ఇవన్నీ నేడు యుద్ధంలో రావణుడిని చంపి విడిచిపెడతాను.
యదర్థం వానరం సైన్యం సమానీతమిదం మయా। సుగ్రీవశ్చ కృతో రాజ్యే నిహత్వా వాలినం రణే। యదర్థం సాగరః క్రాన్తః సేతుర్బద్ధశ్చ సాగరే
ఈ కోసమే నేను వానరసైన్యాన్ని కూడగట్టాను. ఈ కోసమే వాలి ని యుద్ధంలో చంపి సుగ్రీవుని రాజుగా చేశాను. ఈ కోసమే సముద్రాన్ని దాటి, దానిపై వంతెన కట్టించాను.
సోఽయమద్య రణే పాపశ్చక్షుర్విషయమాగతః। చక్షుర్విషయమాగత్య నాయం జీవితుమర్హతి
ఇప్పుడు ఈ పాపి యుద్ధంలో నా చూపుకు చిక్కాడు. నా చూపులో పడినవాడు ఇక బ్రతికే హక్కు లేదు.
దృష్టిం దృష్టివిషస్యేవ సర్పస్య మమ రావణః। యథా వా వైనతేయస్య దృష్టిం ప్రాప్తో భుజంగమః
రావణుడు నా చూపులో ఉన్నాడు. అది విషసర్పం చూపులో పడినట్లే, లేక గరుత్మంతుడి చూపులో పాము పడినట్లే.
సుఖం పశ్యత దుర్ధర్షా యుద్ధం వానరపుఙ్గవాః। ఆసీనాః పర్వతాగ్రేషు మమేదం రావణస్య చ
ఓ వానరవీరులారా! మీరు పర్వతశిఖరాలపై కూర్చొని, నేను రావణుడితో చేసే ఈ ఘోరయుద్ధాన్ని సౌకర్యంగా చూడండి.
అద్య పశ్యన్తు రామస్య రామత్వం మమ సంయుగే। త్రయో లోకాః సగన్ధర్వాః సదేవాః సర్షిచారణాః
ఈ రోజు నా యుద్ధంలో రామునిగా నా వాస్తవ స్వరూపాన్ని మూడు లోకాలు, గంధర్వులు, దేవతలు, ఋషులు, చరణులు అందరూ చూడగలుగుతారు.
అద్య కర్మ కరిష్యామి యల్లోకాః సచరాచరాః। సదేవాః కథయిష్యన్తి యావద్ భూమిర్ధరిష్యతి। సమాగమ్య సదా లోకే యథా యుద్ధం ప్రవర్తితమ్
ఈ రోజు నేను అలాంటి కార్యాన్ని చేస్తాను, దీని గురించి భూమి ఉన్నంతవరకూ, దేవతలతో సహా అన్ని లోకాలు, చరాచరమూ, ఎప్పటికీ చెప్పుకుంటూ ఉంటాయి — ఈ యుద్ధం ఎలా జరిగిందో స్మరిస్తూ ఉంటారు.
ఏవముక్త్వా శితైర్బాణైస్తప్తకాఞ్చనభూషణైః। ఆజఘాన రణే రామో దశగ్రీవం సమాహితః
ఇలా చెప్పిన రాముడు, తన మనస్సును ఏకాగ్రపరిచి, వేడిన బంగారు అలంకారాలతో మెరిసే పదునైన బాణాలతో దశముఖుడైన రావణుడిని యుద్ధంలో గాయపరిచాడు.
తథా ప్రదీప్తైర్నారాచైర్ముసలైశ్చాపి రావణః। అభ్యవర్షత్ తదా రామం ధారాభిరివ తోయదః
అప్పుడే రావణుడు కూడా, అగ్నిలా మండే బాణాలు, ముసలులతో కూడి, రామునిపై వర్షంలా కురిపించాడు. అది మేఘం నీటిని వర్షించటంలా కనిపించింది.
రామరావణముక్తానామన్యోన్యమభినిఘ్నతామ్। వరాణాం చ శరాణాం చ బభూవ తుములః స్వనః
రాముడు, రావణుడు విడిచిన అద్భుతమైన బాణాలు పరస్పరం ఢీకొనగా, వాటి గర్జన భయంకరంగా మారింది.
విచ్ఛిన్నాశ్చ వికీర్ణాశ్చ రామరావణయోః శరాః। అన్తరిక్షాత్ ప్రదీప్తాగ్రా నిపేతుర్ధరణీతలే
రాముడు, రావణుడు విడిచిన బాణాలు విరిగిపడి, చెల్లాచెదురై, అగ్నిలా మండే అగ్రాలతో ఆకాశం నుంచి భూమిపై పడ్డాయి.
తయోర్జ్యాతలనిర్ఘోషో రామరావణయోర్మహాన్। త్రాసనః సర్వభూతానాం సమ్బభూవాద్భుతోపమః
రాముడు, రావణుడు వాడిన విల్లుల తంతుల మోగుడు ధ్వని అద్భుతంగా మారి, అన్ని జీవులకు భయాన్ని కలిగించింది.
స కీర్యమాణః శరజాలవృష్టిభి- ర్మహాత్మనా దీప్తధనుష్మతార్దితః। భయాత్ ప్రదుద్రావ సమేత్య రావణో యథానిలేనాభిహతో బలాహకః
మహాత్ముడైన రాముడు విడిచిన అగ్నిలా మండే బాణాల వర్షంలో రావణుడు భయంతో పరుగెత్తాడు. అది గాలికి తాకి మేఘం చెల్లాచెదురయ్యేలా కనిపించింది.
thumb|ఏకాధికశతతమః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే యుద్ధకాణ్డే ఏకాధికశతతమః సర్గః ॥౬-
శ్రీమద్వాల్మీకి రామాయణంలో యుద్ధకాండలో నూరొకటవ సర్గను వినండి.
శక్త్యా నిపాతితం దృష్ట్వా రావణేన బలీయసా। లక్ష్మణం సమరే శూరం శోణితౌఘపరిప్లుతమ్
బలవంతుడైన రావణుడు శక్తితో గాయపరిచి, లక్ష్మణుడు యుద్ధంలో రక్తపు ప్రవాహంలో మునిగిపోతూ పడిపోవడం చూసి—
స దత్త్వా తుములం యుద్ధం రావణస్య దురాత్మనః। విసృజన్నేవ బాణౌఘాన్ సుషేణమిదమబ్రవీత్
రావణుడు ఎంత దుర్మార్గుడో, అతనితో ఘోరంగా యుద్ధం చేస్తూ, బాణాల వర్షం కురిపిస్తూ, రాముడు సుశేణుని ఇలా అన్నాడు.