అశ్వాఞ్జఘాన తరసా బభఞ్జ స్యన్దనం చ తమ్। ముహూర్తాల్లబ్ధసంజ్ఞస్తు మహాపార్శ్వో మహాబలః
కోపంతో కొండశిఖరంలా ఉన్న పెద్ద రాయిని పట్టుకుని, ఆ రాయితో గుర్రాలను కొట్టి, రథాన్ని ధ్వంసం చేశాడు. కొద్దిసేపటికి మహాపార్శ్వుడు మళ్లీ స్పృహ పొందాడు.
అఙ్గదం బహుభిర్బాణైర్భూయస్తం ప్రత్యవిధ్యత। జామ్బవన్తం త్రిభిర్బాణైరాజఘాన స్తనాన్తరే
అంగదుడిని అనేక బాణాలతో గాయపరిచాడు. జాంబవంతుని ఛాతీలో మూడు బాణాలతో తాకాడు.
ఋక్షరాజం గవాక్షం చ జఘాన బహుభిః శరైః। గవాక్షం జామ్బవన్తం చ స దృష్ట్వా శరపీడితౌ
ఋక్షరాజును, గవాక్షుడిని అనేక బాణాలతో గాయపరిచాడు. గవాక్షుడు, జాంబవంతుడు బాణాల బాధతో ఉన్నారు అని చూసి—
జగ్రాహ పరిఘం ఘోరమఙ్గదః క్రోధమూర్చ్ఛితః। తస్యాఙ్గదః సరోషాక్షో రాక్షసస్య తమాయసమ్
అంగదుడు కోపంతో ఉలిక్కిపడి, రాక్షసుని భయంకరమైన ఇనుప గదను పట్టుకున్నాడు. అతని కన్నులు ఆగ్రహంతో మండుతున్నాయి.
దూరస్థితస్య పరిఘం రవిరశ్మిసమప్రభమ్। ద్వాభ్యాం భుజాభ్యాం సంగృహ్య భ్రామయిత్వా చ వేగవత్
సూర్యకిరణాల్లా మెరిసే ఆ గదను రెండు చేతులతో దూరం నుంచి బలంగా పట్టుకుని, వేగంగా తిప్పాడు.
మహాపార్శ్వస్య చిక్షేప వధార్థం వాలినః సుతః। స తు క్షిప్తో బలవతా పరిఘస్తస్య రక్షసః
వాలిపుత్రుడు మహాపార్శ్వుని సంహరించేందుకు ఆ గదను విసిరాడు. ఆ గదను బలంగా విసిరిన అంగదుడు రాక్షసునిపై బలంగా తగిలింది.
ధనుశ్చ సశరం హస్తాచ్ఛిరస్త్రాణం చ పాతయత్। తం సమాసాద్య వేగేన వాలిపుత్రః ప్రతాపవాన్
ఆ గద అతని చేతిలోని బాణాలతో కూడిన ధనుస్సును, తలకవచాన్ని నేలపై పడేసింది. వెంటనే వాలిపుత్రుడు పరాక్రమంతో అతని దగ్గరకు దూకాడు.
తలేనాభ్యహనత్ క్రుద్ధః కర్ణమూలే సకుణ్డలే। స తు క్రుద్ధో మహావేగో మహాపార్శ్వో మహాద్యుతిః
అంగదుడు కోపంతో తన అరచేతితో మహాపార్శ్వుని చెవి వద్ద ఉన్న కుండలానికి దగ్గరగా బలంగా కొట్టాడు. కానీ మహాపార్శ్వుడు కూడా కోపంతో, మహా వేగంతో, గొప్ప తేజస్సుతో ఉన్నాడు.
కరేణైకేన జగ్రాహ సుమహాన్తం పరశ్వధమ్। తం తైలధౌతం విమలం శైలసారమయం దృఢమ్
ఒక చేతితోనే అతడు కొండ రాతి నుండి తయారైన, బాగా నూనె రాసి మెరిసే, బలమైన గొప్ప పరశువును పట్టుకున్నాడు.
రాక్షసః పరమక్రుద్ధో వాలిపుత్రే న్యపాతయత్। తేన వామాంసఫలకే భృశం ప్రత్యవపాతితమ్
అతిశయమైన కోపంతో ఉన్న రాక్షసుడు ఆ పరశువును వాలిపుత్రుడైన అంగదుడిపై దెబ్బతీశాడు. కానీ అంగదుడు ఎడమ భుజంపై బలంగా తగిలినా—
అఙ్గదో మోక్షయామాస సరోషః స పరశ్వధమ్। స వీరో వజ్రసంకాశమఙ్గదో ముష్టిమాత్మనః
అంగదుడు కోపంతో ఆ పరశువును తన నుండి విడిపించుకున్నాడు. ఆ వీరుడు, వజ్రంలాంటి ముష్టితో—
సంవర్తయత్ సుసంక్రుద్ధః పితుస్తుల్యపరాక్రమః। రాక్షసస్య స్తనాభ్యాశే మర్మజ్ఞో హృదయం ప్రతి
తండ్రికి సమానమైన పరాక్రమంతో, తీవ్రమైన కోపంతో తన బలాన్ని కూడగట్టి, రాక్షసుని గుండె భాగాన్ని లక్ష్యంగా చేసుకుని, ముఖ్యమైన చోటికి ముష్టి దెబ్బ కొట్టాడు.
ఇన్ద్రాశనిసమస్పర్శం స ముష్టిం విన్యపాతయత్। తేన తస్య నిపాతేన రాక్షసస్య మహామృధే
ఇంద్రుని వజ్రాయుధం తాకినట్టు ఉన్న ఆ ముష్టితో గట్టిగా కొట్టాడు. ఆ దెబ్బతో, ఆ గొప్ప యుద్ధంలో—
పఫాల హృదయం చాస్య స పపాత హతో భువి। తస్మిన్ వినిహతే భూమౌ తత్ సైన్యం సమ్ప్రచుక్షుభే
ఆ రాక్షసుని గుండె చీలిపోయింది, అతడు నేలపై పడిపోయి చనిపోయాడు. అతడు భూమిపై పడిపోవడంతో ఆ సైన్యం అంతా కలవరపడి పోయింది.
అభవచ్చ మహాన్ క్రోధః సమరే రావణస్య తు। వానరాణాం ప్రహృష్టానాం సింహనాదః సుపుష్కలః
ఆ సమయంలో యుద్ధరంగంలో రావణుడికి గొప్ప కోపం కలిగింది. ఆనందంతో ఉన్న వానరులు గర్జన చేస్తూ ఉత్సాహంగా అరవసాగారు.
స్ఫోటయన్నివ శబ్దేన లఙ్కాం సాట్టాలగోపురామ్। సహేన్ద్రేణేవ దేవానాం నాదః సమభవన్మహాన్
వాళ్ల గర్జన ధ్వనితో లంక నగరం గోపురాలతో సహా కంపించిపోయినట్టు అనిపించింది. ఆ ధ్వని దేవతల్లో ఇంద్రుని గర్జన లాగా గొప్పగా వినిపించింది.
అథేన్ద్రశత్రుస్త్రిదశాలయానాం వనౌకసాం చైవ మహాప్రణాదమ్। శ్రుత్వా సరోషం యుధి రాక్షసేన్ద్రః పునశ్చ యుద్ధాభిముఖోఽవతస్థే
అప్పుడు ఇంద్రుని శత్రువైన రాక్షసాధిపతి రావణుడు, దేవతలు, వనవాసులు చేసే ఆ గొప్ప అరుపు వినిపించగానే, కోపంతో యుద్ధానికి మళ్లీ సిద్ధంగా నిలబడ్డాడు.
thumb|ఏకోనశతతమః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే యుద్ధకాణ్డే ఏకోనశతతమః సర్గః ॥౬-
శ్రీమద్వాల్మీకి రామాయణంలో యుద్ధకాండలో తొంభై తొమ్మిదవ సర్గను వినండి.
మహోదరమహాపార్శ్వౌ హతౌ దృష్ట్వా స రావణః। తస్మింశ్చ నిహతే వీరే విరూపాక్షే మహాబలే
మహోదరుడు, మహాపార్శ్వుడు చనిపోయినదాన్ని, అలాగే మహాబలుడైన వీరుడు విరూపాక్షుడు పడిపోయినదాన్ని రావణుడు చూసాడు.
ఆవివేశ మహాన్ క్రోధో రావణం తు మహామృధే। సూతం సంచోదయామాస వాక్యం చేదమువాచ హ
ఆ గొప్ప యుద్ధంలో రావణుడికి భయంకరమైన కోపం వచ్చి, తన రథసారథిని ప్రేరేపిస్తూ ఇలా అన్నాడు.
నిహతానామమాత్యానాం రుద్ధస్య నగరస్య చ। దుఃఖమేవాపనేష్యామి హత్వా తౌ రామలక్ష్మణౌ
నా మంత్రులు చనిపోయిన బాధను, పట్టణం ముట్టడించబడిన దుఃఖాన్ని, ఆ ఇద్దరిని—రాముడు, లక్ష్మణుడిని—చంపి పోగొట్టుకుంటాను.
రామవృక్షం రణే హన్మి సీతాపుష్పఫలప్రదమ్। ప్రశాఖా యస్య సుగ్రీవో జామ్బవాన్ కుముదో నలః
రాముడు అనే వృక్షాన్ని, సీత అనే పుష్పఫలాన్ని ఇచ్చే వృక్షాన్ని యుద్ధంలో నేనే నాశనం చేస్తాను. ఆ వృక్షానికి శాఖలు సుగ్రీవుడు, జాంబవంతుడు, కుముదుడు, నలుడు.
ద్వివిదశ్చైవ మైన్దశ్చ అఙ్గదో గన్ధమాదనః। హనూమాంశ్చ సుషేణశ్చ సర్వే చ హరియూథపాః
ద్వివిదుడు, మైందుడు, అంగదుడు, గంధమాదనుడు, హనుమంతుడు, సుషేణుడు, ఇంకా అన్ని వానరసేనాధిపతులు కూడా ఆ శాఖలే.
స దిశో దశ ఘోషేణ రథస్యాతిరథో మహాన్। నాదయన్ ప్రయయౌ తూర్ణం రాఘవం చాభ్యధావత
ఆ గొప్ప రథయోధుడు తన రథ ధ్వనితో పది దిశల్నీ మారుమోగిస్తూ, వేగంగా బయలుదేరి రాఘవుని వైపు దూసుకెళ్లాడు.
పూరితా తేన శబ్దేన సనదీగిరికాననా। సంచచాల మహీ సర్వా త్రస్తసింహమృగద్విజా
ఆ శబ్దంతో పర్వతాలు, అడవులు సహా భూమంతా మారుమోగింది. భూమి మొత్తం కంపించిపోయింది. సింహాలు, జంతువులు, పక్షులు భయంతో పారిపోయాయి.
తామసం సుమహాఘోరం చకారాస్త్రం సుదారుణమ్। నిర్దదాహ కపీన్ సర్వాంస్తే ప్రపేతుః సమన్తతః
అతడు భయంకరమైన, చీకటి, దారుణమైన ఆయుధాన్ని ప్రయోగించాడు. దాంతో వానరులు అందరూ కాలిపోతూ, భయంతో చుట్టూ చెల్లాచెదురయ్యారు.
ఉత్పపాత రజో భూమౌ తైర్భగ్నైః సమ్ప్రధావితైః। నహి తత్ సహితుం శేకుర్బ్రహ్మణా నిర్మితం స్వయమ్
ఆ ఆయుధాన్ని భూమ్మీద విరగబడి పారిపోయినప్పుడు, అక్కడ ధూళి మేఘంలా లేచింది. ఎందుకంటే, బ్రహ్మదేవుడు స్వయంగా సృష్టించిన ఆ ఆయుధానికి వారు తట్టుకోలేకపోయారు.
తాన్యనీకాన్యనేకాని రావణస్య శరోత్తమైః। దృష్ట్వా భగ్నాని శతశో రాఘవః పర్యవస్థితః
రావణుడి అనేక సేనలు రాఘవుని అద్భుతమైన బాణాలతో వందలాది విరిగిపోతూ చూసి, రాఘవుడు స్థిరంగా నిలిచిపోయాడు.
తతో రాక్షసశార్దూలో విద్రావ్య హరివాహినీమ్। స దదర్శ తతో రామం తిష్ఠన్తమపరాజితమ్
ఆ తర్వాత రాక్షసులలో సింహుడైన రావణుడు, వానరసేనను చిత్తు చేసి, అక్కడ ఓడిపోని రాముడు నిలుచున్నాడని చూశాడు.
లక్ష్మణేన సహ భ్రాత్రా విష్ణునా వాసవం యథా। ఆలిఖన్తమివాకాశమవష్టభ్య మహద్ ధనుః
తమ్ముడు లక్ష్మణుడితో కలిసి, విష్ణువు ఇంద్రునితో ఉన్నట్టు, ఆ మహా ధనుస్సును గట్టిగా పట్టుకుని, ఆకాశాన్ని చిత్రించుతున్నట్టుగా రాముడు కనిపించాడు.