యది మే భగవన్నాహ తతోఽహం విజితేన్ద్రియః। తమువాచ తతో బ్రహ్మా న తావత్ త్వం జితేన్ద్రియః
'భగవన్! మీరు నన్ను అలా పిలిస్తేనే నేను ఇంద్రియాలను జయించినవాడిని అవుతాను.' అప్పుడు బ్రహ్మా, 'ఇంకా నీవు ఇంద్రియాలను జయించలేదు,' అని అన్నాడు.
యతస్వ మునిశార్దూల ఇత్యుక్త్వా త్రిదివం గతః। విప్రస్థితేషు దేవేషు విశ్వామిత్రో మహామునిః
'మునిశార్దూలా! మరింత ప్రయత్నించు,' అని చెప్పి బ్రహ్మా స్వర్గానికి వెళ్లిపోయాడు. దేవతలు వెళ్లిన తర్వాత, మహాముని అయిన విశ్వామిత్రుడు—
ఊర్ధ్వబాహుర్నిరాలమ్బో వాయుభక్షస్తపశ్చరన్। ఘర్మే పఞ్చతపా భూత్వా వర్షాస్వాకాశసంశ్రయః
ఆయన చేతులు పైకి ఎత్తి, ఎటువంటి ఆధారమూ లేకుండా, గాలి మాత్రమే ఆహారంగా తీసుకుంటూ కఠినమైన తపస్సు చేసేవాడు. ఎండలో ఐదు అగ్నుల మధ్య నిలబడి, వర్షాకాలంలో ఆకాశం క్రిందే ఉండేవాడు.
శిశిరే సలిలేశాయీ రాత్ర్యహాని తపోధనః। ఏవం వర్షసహస్రం హి తపో ఘోరముపాగమత్
చలికాలంలో రాత్రింబవళ్ళు నీళ్లలోనే పడుకుని తపస్సు చేసేవాడు ఆ తపోధనుడు. ఇలా వెయ్యేళ్ళ పాటు భయంకరమైన తపస్సు చేశాడు.
తస్మిన్ సంతప్యమానే తు విశ్వామిత్రే మహామునౌ। సంతాపః సుమహానాసీత్ సురాణాం వాసవస్య చ
అలా మహర్షి విశ్వామిత్రుడు తపస్సులో తపించుకుంటుండగా, దేవతలకు, ఇంద్రుడికీ గొప్ప కలవరము కలిగింది.
రమ్భామప్సరసం శక్రః సర్వైః సహ మరుద్గణైః। ఉవాచాత్మహితం వాక్యమహితం కౌశికస్య చ
అప్పుడా ఇంద్రుడు, అన్ని మరుత్గణాలతో కలిసి, తనకు మేలు కలగాలని, కౌశికునికి హాని కలగాలని రంభ అనే అప్సరసిని ఉద్దేశించి మాటలు చెప్పాడు.
thumb|చతుఃషష్ఠితమః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే బాలకాణ్డే చతుఃషష్ఠితమః సర్గః ॥౧-
శ్రీమద్వాల్మీకిరామాయణంలో బాలకాండలో అరవై నాల్గవ సర్గను వినండి.
సురకార్యమిదం రమ్భే కర్తవ్యం సుమహత్ త్వయా। లోభనం కౌశికస్యేహ కామమోహసమన్వితమ్
రంభా! ఇది దేవతలకు చాలా ముఖ్యమైన పని. నువ్వు కౌశికుని ఇక్కడ ఆకర్షించి, అతని మనసులో కోరికలు, మోహం కలిగించాలి.
తథోక్తా సాప్సరా రామ సహస్రాక్షేణ ధీమతా। వ్రీడితా ప్రాఞ్జలిర్వాక్యం ప్రత్యువాచ సురేశ్వరమ్
అలా సహస్రాక్షుడు చెప్పగానే, ఆ అప్సరస రంభా సిగ్గుతో చేతులు జోడించి, దేవేంద్రుని సమక్షంలో ఇలా సమాధానం చెప్పింది.
అయం సురపతే ఘోరో విశ్వామిత్రో మహామునిః। క్రోధముత్స్రక్ష్యతే ఘోరం మయి దేవ న సంశయః
దేవేంద్రా! ఈ మహర్షి విశ్వామిత్రుడు చాలా భయంకరుడు. నేను ప్రయత్నిస్తే, నాకెదురుగా అతని కోపం భయంకరంగా ప్రబలుతుంది — నిస్సందేహంగా.
తతో హి మే భయం దేవ ప్రసాదం కర్తుుమర్హసి। ఏవముక్తస్తయా రామ సభయం భీతయా తదా
అందుకే దేవా! నాకు భయం వేస్తోంది. దయచేసి నన్ను కాపాడాలి. ఇలా భయంతో వణికుతూ ఆమె చెప్పినప్పుడు —
తామువాచ సహస్రాక్షో వేపమానాం కృతాఞ్జలిమ్। మా భైషీ రమ్భే భద్రం తే కురుష్వ మమ శాసనమ్
ఆమె వణికుతూ చేతులు జోడించి నిల్చుండగా, సహస్రాక్షుడు ఇలా అన్నాడు: "రంభా! భయపడకూ. నీకు మేలు కలగాలి. నా ఆజ్ఞను నెరవేర్చు."
కోకిలో హృదయగ్రాహీ మాధవే రుచిరద్రుమే। అహం కన్దర్పసహితః స్థాస్యామి తవ పార్శ్వతః
వసంతంలో అందమైన చెట్ల మధ్య, కోకిల పక్షి హృదయాన్ని ఆకట్టుకుంటూ, నేను మన్మథుడితో కలిసి నీ పక్కనే ఉంటాను.
త్వం హి రూపం బహుగుణం కృత్వా పరమభాస్వరమ్। తమృషిం కౌశికం భద్రే భేదయస్వ తపస్వినమ్
నీవు ఎన్నో గుణాలతో, అద్భుతమైన అందంతో మెరిసిపోతూ, ఓ మృదువైనవాడా! ఆ తపస్సులో ఉన్న కౌశిక మహర్షిని మనసు కలవరపరచాలి.
సా శ్రుత్వా వచనం తస్య కృత్వా రూపమనుత్తమమ్। లోభయామాస లలితా విశ్వామిత్రం శుచిస్మితా
అతని మాటలు విని, రంభా అపూర్వమైన అందాన్ని ధరించి, మృదుస్మితంతో విశ్వామిత్రుని ఆకర్షించడానికి ప్రయత్నించింది.
కోకిలస్య తు శుశ్రావ వల్గు వ్యాహరతః స్వనమ్। సమ్ప్రహృష్టేన మనసా స చైనామన్వవైక్షత
అప్పుడు విశ్వామిత్రుడు కోకిల పక్షి మధురంగా కూస్తున్న శబ్దాన్ని విని, ఆనందంతో ఆమెను చూశాడు.
అథ తస్య చ శబ్దేన గీతేనాప్రతిమేన చ। దర్శనేన చ రమ్భాయా మునిః సందేహమాగతః
ఆ శబ్దం, అపూర్వమైన పాట, రంభా రూపం చూసి, ఆ మహర్షి మనసులో సందేహం కలిగింది.
సహస్రాక్షస్య తత్సర్వం విజ్ఞాయ మునిపుంగవః। రమ్భాం క్రోధసమావిష్టః శశాప కుశికాత్మజః
ఇది అంతా ఇంద్రుడి పనేనని గ్రహించిన కౌశికుని కుమారుడు, ఆ మహర్షి కోపంతో రంభను శపించాడు.
యన్మాం లోభయసే రమ్భే కామక్రోధజయైషిణమ్। దశవర్షసహస్రాణి శైలీ స్థాస్యసి దుర్భగే
నన్ను, కామక్రోధాలను జయించాలనుకునే వాడిని, నీవు మాయలో పడేసేందుకు ప్రయత్నించావు కాబట్టి, దురదృష్టవశాత్తు నువ్వు పది వేల సంవత్సరాలు రాయి రూపంలో ఉండాలి.
బ్రాహ్మణః సుమహాతేజాస్తపోబలసమన్వితః। ఉద్ధరిష్యతి రమ్భే త్వాం మత్క్రోధకలుషీకృతామ్
రంభా! నా కోపంతో కలుషితమైన నిన్ను, గొప్ప తేజస్సుతో తపస్సు చేసిన ఒక బ్రాహ్మణుడు విమోచిస్తాడు.
ఏవముక్త్వా మహాతేజా విశ్వామిత్రో మహామునిః। అశక్నువన్ ధారయితుం కోపం సంతాపమాత్మనః
అలా చెప్పిన వెంటనే, అపారమైన తేజస్సుతో ఉన్న మహర్షి విశ్వామిత్రుడు తన కోపాన్ని, మనసులోని బాధను అదుపులో పెట్టుకోలేకపోయాడు.
తస్య శాపేన మహతా రమ్భా శైలీ తదాభవత్। వచః శ్రుత్వా చ కన్దర్పో మహర్షేః స చ నిర్గతః
ఆ మహర్షి యొక్క ఘోరమైన శాపం వల్ల రంభా వెంటనే రాయి అయింది. మహర్షి మాటలు విని, మన్మథుడు అక్కడినుంచి వెళ్లిపోయాడు.
కోపేన చ మహాతేజాస్తపోఽపహరణే కృతే। ఇన్ద్రియైరజితై రామ న లేభే శాన్తిమాత్మనః
రామా! కోపంతో, తపస్సు నశించిపోవడంతో, ఇంకా ఇంద్రియాలను జయించని ఆ మహాత్ముడు తన మనసులో శాంతిని పొందలేకపోయాడు.
బభూవాస్య మనశ్చిన్తా తపోఽపహరణే కృతే। నైవం క్రోధం గమిష్యామి న చ వక్ష్యే కథంచన
తపస్సు భంగం కావడం వల్ల అతని మనస్సు కలవరపడింది. 'ఇంకా నేను ఎప్పుడూ కోపపడను, ఏ మాటా మాట్లాడను' అని నిర్ణయించుకున్నాడు.
అథవా నోచ్ఛ్వసిష్యామి సంవత్సరశతాన్యపి। అహం హి శోషయిష్యామి ఆత్మానం విజితేన్ద్రియః
లేకపోతే, వందల సంవత్సరాలు అయినా నేను ఊపిరి పీల్చను. ఇంద్రియాలను జయించి, నా శరీరాన్ని పూర్తిగా ఎండబెట్టేస్తాను.
తావద్ యావద్ధి మే ప్రాప్తం బ్రాహ్మణ్యం తపసార్జితమ్। అనుచ్ఛ్వసన్నభుఞ్జానస్తిష్ఠేయం శాశ్వతీః సమాః
నా తపస్సుతో బ్రాహ్మణత్వాన్ని సంపాదించే వరకు, నేను ఊపిరి పీల్చకుండా, తినకుండా ఎన్నో సంవత్సరాలు అలాగే ఉంటాను.
నహి మే తప్యమానస్య క్షయం యాస్యన్తి మూర్తయః। ఏవం వర్షసహస్రస్య దీక్షాం స మునిపుంగవః। చకారాప్రతిమాం లోకే ప్రతిజ్ఞాం రఘునన్దన
తపస్సు చేస్తూ ఉన్నంతవరకు నా శరీరం నశించదు. అలా, ఆ మహర్షి వేల సంవత్సరాలు లోకంలో ఎవరికీ లేని గొప్ప వ్రతాన్ని చేపట్టాడు, రఘునందన.
thumb|పఞ్చషష్ఠితమః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే బాలకాణ్డే పఞ్చషష్ఠితమః సర్గః ॥౧-
శ్రీమద్వాల్మీకి రామాయణం బాలకాండలో ఇది అరవయ్యైదవ అధ్యాయం.
అథ హైమవతీం రామ దిశం త్యక్త్వా మహామునిః। పూర్వాం దిశమనుప్రాప్య తపస్తేపే సుదారుణమ్
అప్పుడా మహర్షి హిమవంతం ప్రాంతాన్ని వదిలి, తూర్పు దిశకు వెళ్లి, అక్కడ భయంకరమైన తపస్సు చేశాడు, రామా.
మౌనం వర్షసహస్రస్య కృత్వా వ్రతమనుత్తమమ్। చకారాప్రతిమం రామ తపః పరమదుష్కరమ్
వెయ్యేళ్లు మౌనవ్రతాన్ని పాటిస్తూ, ఎవరికీ సరిపోలని, అత్యంత కఠినమైన తపస్సు చేశాడు, రామా.