ప్రహరన్తం శరీరేషు న తే పశ్యన్తి రాఘవమ్। ఇన్ద్రియార్థేషు తిష్ఠన్తం భూతాత్మానమివ ప్రజాః
రాఘవుడు వారి శరీరాలపై దాడి చేస్తున్నా, వారు ఆయనను చూడలేకపోయారు. ప్రాణులు తమ ఇంద్రియాల్లో ఉన్న ఆత్మను చూడలేనట్టు.
ఏష హన్తి గజానీకమేష హన్తి మహారథాన్। ఏష హన్తి శరైస్తీక్ష్ణైః పదాతీన్ వాజిభిః సహ
ఇతడు ఏనుగుల దళాన్ని చంపుతున్నాడు, ఇతడు గొప్ప రథయోధులను సంహరిస్తున్నాడు, ఇతడు పదాతిని గుర్రాలతో పాటు పదునైన బాణాలతో చంపుతున్నాడు.
ఇతి తే రాక్షసాః సర్వే రామస్య సదృశాన్ రణే। అన్యోన్యం కుపితా జఘ్నుః సాదృశ్యాద్ రాఘవస్య తు
అలా యుద్ధంలో రాముని పోలికతో, కోపంతో ఉన్న రాక్షసులు ఒకరినొకరు రామునిగా పొరపడి కొట్టుకున్నారు.
న తే దదృశిరే రామం దహన్తమపి వాహినీమ్। మోహితాః పరమాస్త్రేణ గాన్ధర్వేణ మహాత్మనా
రాముడు సైన్యాన్ని కాల్చుతున్నా, రాక్షసులు ఆయనను చూడలేకపోయారు. ఎందుకంటే ఆ మహాత్ముడు గంధర్వాస్త్రంతో వారిని మోహింపజేశాడు.
తే తు రామసహస్రాణి రణే పశ్యన్తి రాక్షసాః। పునః పశ్యన్తి కాకుత్స్థమేకమేవ మహాహవే
అయితే రాక్షసులు యుద్ధంలో వేలాది రాములను చూస్తున్నారు, మళ్లీ ఆ మహాసంగ్రామంలో ఒక్క కౌశల్యపుత్రుడినే చూస్తున్నారు.
భ్రమన్తీం కాఞ్చనీం కోటిం కార్ముకస్య మహాత్మనః। అలాతచక్రప్రతిమాం దదృశుస్తే న రాఘవమ్
వారు బలమైన ధనుర్ధారి రాముని వద్ద తిరుగుతున్న బంగారు చక్రాన్ని, మెరుస్తున్న అగ్నిచక్రంలా చూశారు. కానీ రాఘవుడిని మాత్రం చూడలేకపోయారు.
శరీరనాభి సత్త్వార్చిః శరారం నేమికార్ముకమ్। జ్యాఘోషతలనిర్ఘోషం తేజోబుద్ధిగుణప్రభమ్
ఆ చక్రానికి శరీరం నాభిగా, ప్రాణశక్తి జ్వాలగా, బాణాలు అడ్డాలుగా, ధనుస్సు అంచుగా, జ్యా ధ్వని ప్రతిధ్వనిగా, తేజస్సు, బుద్ధి, శక్తులు మెరుపులా ప్రకాశించేవిగా ఉండేది.
దివ్యాస్త్రగుణపర్యన్తం నిఘ్నన్తం యుధి రాక్షసాన్। దదృశూ రామచక్రం తత్ కాలచక్రమివ ప్రజాః
దివ్యాస్త్రాల శక్తులతో ఆవరించబడిన ఆ రామచక్రం యుద్ధంలో రాక్షసులను సంహరిస్తూ, ప్రాణులకు కాలచక్రంలా కనిపించింది.
అనీకం దశసాహస్రం రథానాం వాతరంహసామ్। అష్టాదశ సహస్రాణి కుఞ్జరాణాం తరస్వినామ్
పది వేల వేగంగా పరిగెత్తే రథాలు, పదిహేను వేల బలమైన ఏనుగులు—
చతుర్దశ సహస్రాణి సారోహాణాం చ వాజినామ్। పూర్ణే శతసహస్రే ద్వే రాక్షసానాం పదాతినామ్
పద్నాలుగు వేల గుర్రపు దళాలు, రెండు లక్షల రాక్షసుల కాలుబలగాలు—
దివసస్యాష్టభాగేన శరైరగ్నిశిఖోపమైః। హతాన్యేకేన రామేణ రక్షసాం కామరూపిణామ్
ఒక పగలు ఎనిమిది భాగాల్లో ఒక భాగంలోనే, అగ్నిజ్వాలలా మండే బాణాలతో, రాముడు ఒక్కడే, కావలసిన రూపాలు ధరించే రాక్షసులను సంహరించాడు.
తే హతాశ్వా హతరథాః శాన్తా విమథితధ్వజాః। అభిపేతుః పురీం లఙ్కాం హతశేషా నిశాచరాః
వాళ్ల గుర్రాలు చనిపోయి, రథాలు ధ్వంసమై, జెండాలు విరిగిపడి, పందాలు చెదిరిపోయి, మిగిలిన నిశాచరులు లంక నగరానికి పారిపోయారు.
హతైర్గజపదాత్యశ్వైస్తద్ బభూవ రణాజిరమ్। ఆక్రీడభూమిః క్రుద్ధస్య రుద్రస్యేవ మహాత్మనః
ఏనుగులు, కాలాళ్లు, గుర్రాలు చనిపోయి, ఆ యుద్ధభూమి కోపంతో ఉన్న మహాత్ముడైన రుద్రుని ఆటస్థలంలా మారింది.
తతో దేవాః సగన్ధర్వాః సిద్ధాశ్చ పరమర్షయః। సాధు సాధ్వితి రామస్య తత్ కర్మ సమపూజయన్
అప్పుడు దేవతలు, గంధర్వులు, సిద్ధులు, మహర్షులు అందరూ రాముడు చేసిన కార్యాన్ని 'బాగుంది! బాగుంది!' అని ప్రశంసించారు.
అబ్రవీచ్చ తదా రామః సుగ్రీవం ప్రత్యనన్తరమ్। విభీషణం చ ధర్మాత్మా హనూమన్తం చ వానరమ్
ఆ సమయంలో ధర్మాత్ముడైన రాముడు వెంటనే సుగ్రీవుడు, విభీషణుడు, హనుమంతుడు అనే వానరుని పిలిచి మాట్లాడాడు.
జామ్బవన్తం హరిశ్రేష్ఠం మైన్దం ద్వివిదమేవ చ। ఏతదస్త్రబలం దివ్యం మమ వా త్ర్యమ్బకస్య వా
జాంబవంతుడు, మైందుడు, ద్వివిదుడు అనే వానరశ్రేష్ఠులకు కూడా, 'ఈ దివ్యాస్త్రబలం నా దేనో, లేక త్రయంబకునిదేనో,' అని రాముడు చెప్పాడు.
నిహత్య తాం రాక్షసరాజవాహినీం రామస్తదా శక్రసమో మహాత్మా। అస్త్రేషు శస్త్రేషు జితక్లమశ్చ సంస్తూయతే దేవగణైః ప్రహృష్టైః
రాముడు ఆ రాక్షసరాజు సైన్యాన్ని సంహరించి, ఇంద్రునికి సమానుడై, ఆయుధాల్లో అలసట లేకుండా, ఆనందంగా ఉన్న దేవతలందరి పొగడ్తలు అందుకున్నాడు.
thumb|చతుర్నవతితమః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే యుద్ధకాణ్డే చతుర్నవతితమః సర్గః ॥౬-
శ్రీమద్వాల్మీకి రామాయణంలో యుద్ధకాండలో తొంభై నాలుగవ సర్గను వినండి.
తాని నాగసహస్రాణి సారోహాణి చ వాజినామ్। రథానాం త్వగ్నివర్ణానాం సధ్వజానాం సహస్రశః
ఆయనుగ నాగసహస్రాలు, పైకెక్కిన గుర్రాల సమూహాలు, అగ్నిలా మెరిసే జెండాలతో ఉన్న రథాల వేల సంఖ్య అక్కడ కనిపించాయి.
రాక్షసానాం సహస్రాణి గదాపరిఘయోధినామ్। కాఞ్చనధ్వజచిత్రాణాం శూరాణాం కామరూపిణామ్
గదలు, పరఘాలు పట్టుకున్న వేలాది రాక్షసులు, బంగారు జెండాలతో అలంకరించబడి, వీరోచితులు, కావలసిన రూపాలు ధరించగలవారు అక్కడ ఉన్నారు.
నిహతాని శరైర్దీప్తైస్తప్తకాఞ్చనభూషణైః। రావణేన ప్రయుక్తాని రామేణాక్లిష్టకర్మణా
రావణుడు పంపిన ఆ సైన్యాన్ని, తాపమైన బంగారు అలంకారాలతో మెరిసే అగ్నిలాంటి బాణాలతో, అలసట తెలియని రాముడు సంహరించాడు.
దృష్ట్వా శ్రుత్వా చ సమ్భ్రాన్తా హతశేషా నిశాచరాః। రాక్షస్యశ్చ సమాగమ్య దీనాశ్చిన్తాపరిప్లుతాః
ఇది చూసి, విని, మిగిలిన నిశాచరులు భయంతో కలవరపడి, రాక్షసస్త్రీలతో కలిసి, దుఃఖంతో, ఆందోళనతో కూడి ఒకచోట చేరారు.
విధవా హతపుత్రాశ్చ క్రోశన్త్యో హతబాన్ధవాః। రాక్షస్యః సహ సంగమ్య దుఃఖార్తాః పర్యదేవయన్
భర్తలు, కుమారులు, బంధువులు చనిపోయిన రాక్షసస్త్రీలు, దుఃఖంతో కూడి, కలిసి, గొంతు పగిలేలా విలపించాయి.
కథం శూర్పణఖా వృద్ధా కరాలా నిర్ణతోదరీ। ఆససాద వనే రామం కందర్పసమరూపిణమ్
వృద్ధురాలు, భయంకరమైన ముఖం, లోపలి పొట్టతో ఉన్న శూర్పణఖా, మన్మథుడిలా ఉన్న రాముణ్ణి అడవిలో ఎలా కలిసిందో?
సుకుమారం మహాసత్త్వం సర్వభూతహితే రతమ్। తం దృష్ట్వా లోకవధ్యా సా హీనరూపా ప్రకామితా
సకల జీవులకు మేలు కోరే, మృదువైన, మహాశక్తివంతుడైన రాముణ్ణి చూసి, లోకానికి అపకీర్తి తెచ్చుకున్న, రూపం లేని, నిర్లజ్జురాలైన ఆమె ఏమైందో?
కథం సర్వగుణైర్హీనా గుణవన్తం మహౌజసమ్। సుముఖం దుర్ముఖీ రామం కామయామాస రాక్షసీ
అన్ని గుణాలు లేని, దుర్ముఖి అయిన రాక్షసస్త్రీ, అందమైన ముఖంతో ఉన్న, మహౌజస్వి, గుణవంతుడైన రాముణ్ణి ఎలా ఆకాంక్షించగలిగింది?
జనస్యాస్యాల్పభాగ్యత్వాద్ వలినీ శ్వేతమూర్ధజా। అకార్యమపహాస్యం చ సర్వలోకవిగర్హితమ్
తన దురదృష్టం వల్ల, ముడతలు పడ్డ చర్మంతో, తెల్లని జుట్టుతో, అందరూ నిందించే, హాస్యాస్పదమైన పనిని ఆమె చేసింది.
రాక్షసానాం వినాశాయ దూషణస్య ఖరస్య చ। చకారాప్రతిరూపా సా రాఘవస్య ప్రధర్షణమ్
రాక్షసులు, దూషణుడు, ఖరుడు నాశనం కావడానికి, తాను అర్హత లేని శూర్పణఖా రాఘవుని కోపాన్ని రేపింది.
తన్నిమిత్తమిదం వైరం రావణేన కృతం మహత్। వధాయ సీతా సాఽఽనీతా దశగ్రీవేణ రక్షసా
అందుకే రావణుడు ఈ గొప్ప శత్రుత్వాన్ని కలిగించాడు. పదిముఖాల రాక్షసుడు సీతను తీసుకెళ్లడమే ఆమెను చంపడానికి ప్రయత్నించినదే.
న చ సీతాం దశగ్రీవః ప్రాప్నోతి జనకాత్మజామ్। బద్ధం బలవతా వైరమక్షయం రాఘవేణ చ
కానీ పదిముఖాల రావణుడు జనకుని కుమార్తె అయిన సీతను పొందలేకపోయాడు. బలమైన, ఎప్పటికీ ముగియని శత్రుత్వం రాఘవునితో ఏర్పడింది.