ధ్వజవర్మరథానశ్వాన్ నానాప్రహరణాని చ। ఆప్లుత్యాప్లుత్య సమరే వానరేన్ద్రా బభఞ్జిరే
వానరాధిపతులు యుద్ధంలో ఎగిరిపడి, మళ్లీ మళ్లీ దూకుతూ, పతాకాలు, కవచాలు, రథాలు, గుర్రాలు, విభిన్న ఆయుధాలను ధ్వంసం చేశారు.
కేశాన్ కర్ణలలాటం చ నాసికాశ్చ ప్లవంగమాః। రక్షసాం దశనైస్తీక్ష్ణైర్నఖైశ్చాపి వ్యకర్తయన్
వానరులు తమ పదునైన పళ్లతో, గోళ్లతో రాక్షసుల జుట్టు, చెవులు, నుదురు, ముక్కును చీల్చి పడగొట్టారు.
ఏకైకం రాక్షసం సంఖ్యే శతం వానరపుంగవాః। అభ్యధావన్త ఫలినం వృక్షం శకునయో యథా
ఒక్కో రాక్షసునిపై యుద్ధంలో వంద మంది వానర వీరులు పండ్లతో నిండిన చెట్టును పక్షులు చేరినట్లు దూకారు.
తదా గదాభిర్గుర్వీభిః ప్రాసైః ఖడ్గైః పరశ్వధైః। నిర్జఘ్నుర్వానరాన్ ఘోరాన్ రాక్షసాః పర్వతోపమాః
అప్పుడు కొండల్లా ఉన్న రాక్షసులు, బరువైన గదలు, భయంకరమైన కత్తులు, కర్రలు, గొడ్డళ్లతో వానరులను గట్టిగా కొట్టారు.
రాక్షసైర్వధ్యమానానాం వానరాణాం మహాచమూః। శరణ్యం శరణం యాతా రామం దశరథాత్మజమ్
రాక్షసులు చంపుతుండగా, వానర సైన్యం రక్షకుడైన దశరథుని కుమారుడు రాముని ఆశ్రయంగా చేరింది.
తతో రామో మహాతేజా ధనురాదాయ వీర్యవాన్। ప్రవిశ్య రాక్షసం సైన్యం శరవర్షం వవర్ష చ
అప్పుడు మహాతేజస్సుతో ఉన్న రాముడు ధనుస్సు పట్టుకుని రాక్షస సైన్యంలోకి ప్రవేశించి బాణాల వర్షం కురిపించాడు.
ప్రవిష్టం తు తదా రామం మేఘాః సూర్యమివామ్బరే। నాధిజగ్ముర్మహాఘోరా నిర్దహన్తం శరాగ్నినా
రాముడు లోపలికి వెళ్లినప్పుడు, భయంకరమైన రాక్షసులు ఆయనను చేరలేకపోయారు. ఆకాశంలో ఎండను మేఘాలు చేరలేని విధంగా ఆయన బాణాగ్నితో కాలుస్తుండగా వారు దగ్గరకి రాలేకపోయారు.
కృతాన్యేవ సుఘోరాణి రామేణ రజనీచరాః। రణే రామస్య దదృశుః కర్మాణ్యసుకరాణి తే
రాత్రిపూట సంచరించే రాక్షసులు యుద్ధంలో రాముడు చేసిన భయంకరమైన, చేయడం కష్టమైన కార్యాలను చూశారు.
చాలయన్తం మహాసైన్యం విధమన్తం మహారథాన్। దదృశుస్తే న వై రామం వాతం వనగతం యథా
ఆయన గొప్ప సైన్యాన్ని కదిలిస్తూ, మహా యోధులను చెదరగొడుతుండగా, వారు రాముని చూడలేకపోయారు. అడవిలో గాలి కనిపించనట్టు ఆయన కనిపించలేదు.
ఛిన్నం భిన్నం శరైర్దగ్ధం ప్రభగ్నం శస్త్రపీడితమ్। బలం రామేణ దదృశుర్న రామం శీఘ్రకారిణమ్
వారు తమ సైన్యాన్ని బాణాలతో కోసినదాన్ని, పగిలినదాన్ని, కాల్చినదాన్ని, ఆయుధాలతో ధ్వంసమైనదాన్ని చూశారు. కానీ వేగంగా పనిచేసే రాముని మాత్రం చూడలేకపోయారు.
ప్రహరన్తం శరీరేషు న తే పశ్యన్తి రాఘవమ్। ఇన్ద్రియార్థేషు తిష్ఠన్తం భూతాత్మానమివ ప్రజాః
రాఘవుడు వారి శరీరాలపై దాడి చేస్తున్నా, వారు ఆయనను చూడలేకపోయారు. ప్రాణులు తమ ఇంద్రియాల్లో ఉన్న ఆత్మను చూడలేనట్టు.
ఏష హన్తి గజానీకమేష హన్తి మహారథాన్। ఏష హన్తి శరైస్తీక్ష్ణైః పదాతీన్ వాజిభిః సహ
ఇతడు ఏనుగుల దళాన్ని చంపుతున్నాడు, ఇతడు గొప్ప రథయోధులను సంహరిస్తున్నాడు, ఇతడు పదాతిని గుర్రాలతో పాటు పదునైన బాణాలతో చంపుతున్నాడు.
ఇతి తే రాక్షసాః సర్వే రామస్య సదృశాన్ రణే। అన్యోన్యం కుపితా జఘ్నుః సాదృశ్యాద్ రాఘవస్య తు
అలా యుద్ధంలో రాముని పోలికతో, కోపంతో ఉన్న రాక్షసులు ఒకరినొకరు రామునిగా పొరపడి కొట్టుకున్నారు.
న తే దదృశిరే రామం దహన్తమపి వాహినీమ్। మోహితాః పరమాస్త్రేణ గాన్ధర్వేణ మహాత్మనా
రాముడు సైన్యాన్ని కాల్చుతున్నా, రాక్షసులు ఆయనను చూడలేకపోయారు. ఎందుకంటే ఆ మహాత్ముడు గంధర్వాస్త్రంతో వారిని మోహింపజేశాడు.
తే తు రామసహస్రాణి రణే పశ్యన్తి రాక్షసాః। పునః పశ్యన్తి కాకుత్స్థమేకమేవ మహాహవే
అయితే రాక్షసులు యుద్ధంలో వేలాది రాములను చూస్తున్నారు, మళ్లీ ఆ మహాసంగ్రామంలో ఒక్క కౌశల్యపుత్రుడినే చూస్తున్నారు.
భ్రమన్తీం కాఞ్చనీం కోటిం కార్ముకస్య మహాత్మనః। అలాతచక్రప్రతిమాం దదృశుస్తే న రాఘవమ్
వారు బలమైన ధనుర్ధారి రాముని వద్ద తిరుగుతున్న బంగారు చక్రాన్ని, మెరుస్తున్న అగ్నిచక్రంలా చూశారు. కానీ రాఘవుడిని మాత్రం చూడలేకపోయారు.
శరీరనాభి సత్త్వార్చిః శరారం నేమికార్ముకమ్। జ్యాఘోషతలనిర్ఘోషం తేజోబుద్ధిగుణప్రభమ్
ఆ చక్రానికి శరీరం నాభిగా, ప్రాణశక్తి జ్వాలగా, బాణాలు అడ్డాలుగా, ధనుస్సు అంచుగా, జ్యా ధ్వని ప్రతిధ్వనిగా, తేజస్సు, బుద్ధి, శక్తులు మెరుపులా ప్రకాశించేవిగా ఉండేది.
దివ్యాస్త్రగుణపర్యన్తం నిఘ్నన్తం యుధి రాక్షసాన్। దదృశూ రామచక్రం తత్ కాలచక్రమివ ప్రజాః
దివ్యాస్త్రాల శక్తులతో ఆవరించబడిన ఆ రామచక్రం యుద్ధంలో రాక్షసులను సంహరిస్తూ, ప్రాణులకు కాలచక్రంలా కనిపించింది.
అనీకం దశసాహస్రం రథానాం వాతరంహసామ్। అష్టాదశ సహస్రాణి కుఞ్జరాణాం తరస్వినామ్
పది వేల వేగంగా పరిగెత్తే రథాలు, పదిహేను వేల బలమైన ఏనుగులు—
చతుర్దశ సహస్రాణి సారోహాణాం చ వాజినామ్। పూర్ణే శతసహస్రే ద్వే రాక్షసానాం పదాతినామ్
పద్నాలుగు వేల గుర్రపు దళాలు, రెండు లక్షల రాక్షసుల కాలుబలగాలు—
దివసస్యాష్టభాగేన శరైరగ్నిశిఖోపమైః। హతాన్యేకేన రామేణ రక్షసాం కామరూపిణామ్
ఒక పగలు ఎనిమిది భాగాల్లో ఒక భాగంలోనే, అగ్నిజ్వాలలా మండే బాణాలతో, రాముడు ఒక్కడే, కావలసిన రూపాలు ధరించే రాక్షసులను సంహరించాడు.
తే హతాశ్వా హతరథాః శాన్తా విమథితధ్వజాః। అభిపేతుః పురీం లఙ్కాం హతశేషా నిశాచరాః
వాళ్ల గుర్రాలు చనిపోయి, రథాలు ధ్వంసమై, జెండాలు విరిగిపడి, పందాలు చెదిరిపోయి, మిగిలిన నిశాచరులు లంక నగరానికి పారిపోయారు.
హతైర్గజపదాత్యశ్వైస్తద్ బభూవ రణాజిరమ్। ఆక్రీడభూమిః క్రుద్ధస్య రుద్రస్యేవ మహాత్మనః
ఏనుగులు, కాలాళ్లు, గుర్రాలు చనిపోయి, ఆ యుద్ధభూమి కోపంతో ఉన్న మహాత్ముడైన రుద్రుని ఆటస్థలంలా మారింది.
తతో దేవాః సగన్ధర్వాః సిద్ధాశ్చ పరమర్షయః। సాధు సాధ్వితి రామస్య తత్ కర్మ సమపూజయన్
అప్పుడు దేవతలు, గంధర్వులు, సిద్ధులు, మహర్షులు అందరూ రాముడు చేసిన కార్యాన్ని 'బాగుంది! బాగుంది!' అని ప్రశంసించారు.
అబ్రవీచ్చ తదా రామః సుగ్రీవం ప్రత్యనన్తరమ్। విభీషణం చ ధర్మాత్మా హనూమన్తం చ వానరమ్
ఆ సమయంలో ధర్మాత్ముడైన రాముడు వెంటనే సుగ్రీవుడు, విభీషణుడు, హనుమంతుడు అనే వానరుని పిలిచి మాట్లాడాడు.
జామ్బవన్తం హరిశ్రేష్ఠం మైన్దం ద్వివిదమేవ చ। ఏతదస్త్రబలం దివ్యం మమ వా త్ర్యమ్బకస్య వా
జాంబవంతుడు, మైందుడు, ద్వివిదుడు అనే వానరశ్రేష్ఠులకు కూడా, 'ఈ దివ్యాస్త్రబలం నా దేనో, లేక త్రయంబకునిదేనో,' అని రాముడు చెప్పాడు.
నిహత్య తాం రాక్షసరాజవాహినీం రామస్తదా శక్రసమో మహాత్మా। అస్త్రేషు శస్త్రేషు జితక్లమశ్చ సంస్తూయతే దేవగణైః ప్రహృష్టైః
రాముడు ఆ రాక్షసరాజు సైన్యాన్ని సంహరించి, ఇంద్రునికి సమానుడై, ఆయుధాల్లో అలసట లేకుండా, ఆనందంగా ఉన్న దేవతలందరి పొగడ్తలు అందుకున్నాడు.
thumb|చతుర్నవతితమః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే యుద్ధకాణ్డే చతుర్నవతితమః సర్గః ॥౬-
శ్రీమద్వాల్మీకి రామాయణంలో యుద్ధకాండలో తొంభై నాలుగవ సర్గను వినండి.
తాని నాగసహస్రాణి సారోహాణి చ వాజినామ్। రథానాం త్వగ్నివర్ణానాం సధ్వజానాం సహస్రశః
ఆయనుగ నాగసహస్రాలు, పైకెక్కిన గుర్రాల సమూహాలు, అగ్నిలా మెరిసే జెండాలతో ఉన్న రథాల వేల సంఖ్య అక్కడ కనిపించాయి.
రాక్షసానాం సహస్రాణి గదాపరిఘయోధినామ్। కాఞ్చనధ్వజచిత్రాణాం శూరాణాం కామరూపిణామ్
గదలు, పరఘాలు పట్టుకున్న వేలాది రాక్షసులు, బంగారు జెండాలతో అలంకరించబడి, వీరోచితులు, కావలసిన రూపాలు ధరించగలవారు అక్కడ ఉన్నారు.