మన్నిమిత్తమనార్యేణ సమరేఽద్య నిపాతితౌ। భైరవో హి మహాన్ నాదో రాక్షసానాం శ్రుతో మయా
నా వల్ల ఈ నీచుడు యుద్ధంలో వాళ్లిద్దరినీ చంపేశాడేమో. ఎందుకంటే రాక్షసుల నుంచి భయంకరమైన గొప్ప శబ్దం నేను విన్నాను.
బహూనామిహ హృష్టానాం తథా విక్రోశతాం ప్రియమ్। అహో ధిఙ్మన్నిమిత్తోఽయం వినాశో రాజపుత్రయోః
ఇక్కడ ఎంతో మంది ఆనందంతో అరుస్తూ ఉల్లాసంగా ఉన్నారు. అయ్యో, నా వల్లే ఆ రాజకుమారుల నాశనం జరిగింది.
అథవా పుత్రశోకేన అహత్వా రామలక్ష్మణౌ। విధమిష్యతి మాం రౌద్రో రాక్షసః పాపనిశ్చయః
లేదా తన కుమారుల మృతితో బాధపడి, రాముడు లక్ష్మణుణ్ణి చంపకుండానే, ఈ క్రూరమైన, పాపబుద్ధి రాక్షసుడు నన్ను చంపబోతున్నాడు.
హనూమతస్తు తద్ వాక్యం న కృతం క్షుద్రయా మయా। యద్యహం తస్య పృష్ఠేన తదాయాసమనిర్జితా
హనుమంతుడు చెప్పిన మాటను నేను, దురదృష్టవశాత్తు, పాటించలేదు. ఆయన వెనక ఎక్కి వచ్చుంటే, ఈ కష్టం నాకు రాకపోయేది.
నాద్యైవమనుశోచేయం భర్తురఙ్కగతా సతీ। మన్యే తు హృదయం తస్యాః కౌసల్యాయాః ఫలిష్యతి
ఇప్పుడు భర్త మడిలో కూర్చుని ఉండి, ఇలా ఏడవాల్సిన అవసరం ఉండేది కాదు. అయినా, కౌసల్యాదేవి హృదయం మాత్రం నిజంగా ఫలించబోతుంది.
ఏకపుత్రా యదా పుత్రం వినష్టం శ్రోష్యతే యుధి। సా హి జన్మ చ బాల్యం చ యౌవనం చ మహాత్మనః
ఒక్క కుమారుడున్న ఆమె, తన కుమారుడు యుద్ధంలో చనిపోయాడని విన్నప్పుడు, ఆ మహాత్ముడి జన్మ, బాల్యం, యవ్వనం అన్నీ ఏడుస్తూ గుర్తు చేసుకుంటుంది.
ధర్మకార్యాణి రూపం చ రుదతీ సంస్మరిష్యతి। నిరాశా నిహతే పుత్రే దత్త్వా శ్రాద్ధమచేతనా
ఆమె ఏడుస్తూ తన కుమారుని ధర్మకార్యాలు, రూపాన్ని గుర్తు చేసుకుంటుంది. కుమారుడు చనిపోవడంతో ఆశ కోల్పోయి, శ్రాద్ధం చేసి, చైతన్యం కోల్పోతుంది.
అగ్నిమావేక్ష్యతే నూనమపో వాపి ప్రవేక్ష్యతి। ధిగస్తు కుబ్జామసతీం మన్థరాం పాపనిశ్చయామ్
తప్పకుండా ఆమె అగ్నిలోకి దూకాలని, లేక నీటిలో మునగాలని చూస్తుంది. ఆ కుబ్జ, నమ్మకద్రోహి, పాపబుద్ధి మంతరను తిడతాను.
యన్నిమిత్తమిమం శోకం కౌసల్యా ప్రతిపత్స్యతే। ఇత్యేవం మైథిలీం దృష్ట్వా విలపన్తీం తపస్వినీమ్
ఎందుకో తెలుసా, కౌసల్యాదేవి ఈ దుఃఖాన్ని అనుభవించాల్సి వస్తోంది. ఇలా మైతిలీ, తపస్సుతో ఉన్న ఆమె, ఏడుస్తూ ఉండగా—
రోహిణీమివ చన్ద్రేణ బినా గ్రహవశం గతామ్। ఏతస్మిన్నన్తరే తస్య అమాత్యః శీలవాన్ శుచిః
చంద్రుడు లేని రోహిణిలా, గ్రహబాధకు లోనైనట్టుగా ఆమె కనిపించింది. ఆ సమయంలో అతని మంచి స్వభావమున్న, పవిత్రమైన మంత్రి—
సుపార్శ్వో నామ మేధావీ రావణం రక్షసాం వరమ్। నివార్యమాణః సచివైరిదం వచనమబ్రవీత్
సుపార్శ్వుడు అనే ధార్మికుడు, రాక్షసులలో శ్రేష్ఠుడైన రావణుడిని, మిగతా మంత్రులు ఆపుతున్నా, ఇలా అడిగాడు:
కథం నామ దశగ్రీవ సాక్షాద్వైశ్రవణానుజ। హన్తుమిచ్ఛసి వైదేహీం క్రోధాద్ ధర్మమపాస్య చ
'దశముఖుడా, వైశ్రవణుని తమ్ముడవు కదా! నీకు ధర్మం తెలిసి ఉండి, కోపంతో వైదేహిని చంపాలని ఎలా అనుకుంటున్నావు?'
వేదవిద్యావ్రతస్నాతః స్వకర్మనిరతస్తథా। స్త్రియః కస్మాద్ వధం వీర మన్యసే రాక్షసేశ్వర
'నీకు వేదాలు, వ్రతాలు తెలుసు, నీ కర్తవ్యాన్ని నీవు నిబద్ధతతో చేస్తావు. అయినా, రాక్షసాధిపతీ! ఒక స్త్రీని చంపాలని ఎందుకు అనుకుంటున్నావు?'
మైథిలీం రూపసమ్పన్నాం ప్రత్యవేక్షస్వ పార్థివ। తస్మిన్నేవ సహాస్మాభిరాహవే క్రోధముత్సృజ
'రూపవతి అయిన మైతిలిని చూడండి రాజా! మనమంతా మీతో కలిసి యుద్ధంలో ఎదుర్కుందాం. మీ కోపాన్ని వదిలేయండి.'
అభ్యుత్థానం త్వమద్యైవ కృష్ణపక్షచతుర్దశీ। కృత్వా నిర్యాహ్యమావాస్యాం విజయాయ బలైర్వృతః
ఈ రోజు, కృష్ణపక్షంలో పద్నాలుగవ తిథి నాడు, నీవు లేచి నిలబడి, అమావాస్య రోజున నీ సైన్యంతో చుట్టుముట్టి విజయానికి బయలుదేరు.
శూరో ధీమాన్ రథీ ఖడ్గీ రథప్రవరమాస్థితః। హత్వా దాశరథిం రామం భవాన్ ప్రాప్స్యతి మైథిలీమ్
ధైర్యవంతుడవు, బుద్ధిమంతుడవు, రథస్వారుడవు, ఖడ్గాన్ని పట్టుకుని, ఉత్తమ రథంపై కూర్చున్నావు. దశరథుని కుమారుడైన రాముడిని సంహరించి, నీవు మైతిలిని పొందగలవు.
స తద్ దురాత్మా సుహృదా నివేదితం వచః సుధర్మ్యం ప్రతిగృహ్య రావణః। గృహం జగామాథ తతశ్చ వీర్యవాన్ పునః సభాం చ ప్రయయౌ సుహృద్వృతః
ఆ దుష్టుడు అయిన రావణుడు, స్నేహితుడు చెప్పిన మంచి మాటలను అంగీకరించి, తన ఇంటికి వెళ్లి, మళ్లీ బలంతో నిండినవాడై స్నేహితులతో కూడి సభలోకి ప్రవేశించాడు.
thumb|త్రినవతితమః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే యుద్ధకాణ్డే త్రినవతితమః సర్గః ॥౬-
ఇప్పుడు తొంభై మూడవ సర్గను వినండి.
స ప్రవిశ్య సభాం రాజా దీనః పరమదుఃఖితః। నిషసాదాసనే ముఖ్యే సింహః క్రుద్ధ ఇవ శ్వసన్
రావణుడు విచారంతో, తీవ్రమైన దుఃఖంతో సభలోకి ప్రవేశించి, ముఖ్య ఆసనంపై కూర్చున్నాడు. ఆ సమయంలో అతడు కోపంతో ఊపిరాడుతూ సింహంలా కనిపించాడు.
అబ్రవీచ్చ స తాన్ సర్వాన్ బలముఖ్యాన్ మహాబలః। రావణః ప్రాఞ్జలిర్వాక్యం పుత్రవ్యసనకర్శితః
తన కుమారుడి విషాదంతో బాధపడుతూ, మహాబలశాలి అయిన రావణుడు, చేతులు జోడించి, అక్కడ ఉన్న అన్ని బలాధికారులకు ఇలా చెప్పాడు.
సర్వే భవన్తః సర్వేణ హస్త్యశ్వేన సమావృతాః। నిర్యాన్తు రథసఙ్ఘైశ్చ పాదాతైశ్చోపశోభితాః
మీ అందరూ, ఏనుగులు, గుర్రాలు, రథాలు, కాలాళ్లతో సర్వాంగ సన్నద్ధంగా బయలుదేరండి.
ఏకం రామం పరిక్షిప్య సమరే హన్తుమర్హథ। వర్షన్తః శరవర్షాణి ప్రావృట్కాల ఇవామ్బుదాః
రాముడిని యుద్ధంలో చుట్టుముట్టి, వర్షాకాలంలో మేఘాలు వాన కురిపించినట్టు, బాణవర్షాలతో అతన్ని సంహరించండి.
అథవాహం శరైస్తీక్ష్ణైర్భిన్నగాత్రం మహాహవే। భవద్భిః శ్వో నిహన్తాస్మి రామం లోకస్య పశ్యతః
లేకపోతే, మీరు నన్ను గాయపరిచినా, రేపు అందరి ముందు, ఈ మహాయుద్ధంలో నేను స్వయంగా రాముడిని బాణాలతో సంహరిస్తాను.
ఇత్యేతద్ వాక్యమాదాయ రాక్షసేన్ద్రస్య రాక్షసాః। నిర్యయుస్తే రథైః శీఘ్రైర్నానానీకైశ్చ సంయుతాః
రాక్షసాధిపతి చెప్పిన ఈ మాటలు విని, రాక్షసులు వివిధ విభాగాలతో కూడిన వేగవంతమైన రథాలలో బయలుదేరారు.
పరిఘాన్ పట్టిశాంశ్చైవ శరఖడ్గపరశ్వధాన్। శరీరాన్తకరాన్ సర్వే చిక్షిపుర్వానరాన్ ప్రతి
వారు అందరూ ఇనుప గొడ్డళ్లను, కత్తులను, బాణాలను, ఖడ్గాలను, పరశువులను — ప్రాణాంతక ఆయుధాలను — వానరులపై విసిరారు.
వానరాశ్చ ద్రుమాన్ శైలాన్ రాక్షసాన్ ప్రతి చిక్షిపుః। స సంగ్రామో మహాభీమః సూర్యస్యోదయనం ప్రతి
వానరులు కూడా చెట్లు, రాళ్లు తీసుకుని రాక్షసులపై విసిరారు. ఆ యుద్ధం సూర్యోదయం సమీపిస్తున్నప్పుడు భయంకరంగా మారింది.
రక్షసాం వానరాణాం చ తుములః సమపద్యత। తే గదాభిశ్చ చిత్రాభిః ప్రాసైః ఖడ్గైః పరశ్వధైః
రాక్షసులు, వానరులు పరస్పరం గదలు, కత్తులు, భిన్నమైన ఆయుధాలతో ఒకరిని ఒకరు ముద్దాడారు. ఆ యుద్ధం ఘోరంగా మారింది.
అన్యోన్యం సమరే జఘ్నుస్తదా వానరరాక్షసాః। ఏవం ప్రవృత్తే సంగ్రామే హ్యద్భుతం సుమహద్రజః
ఆ సమయంలో వానరులు, రాక్షసులు యుద్ధంలో పరస్పరం కొట్టుకున్నారు. యుద్ధం ఉధృతంగా సాగుతున్నప్పుడు, అద్భుతమైన గొప్ప ధూళి మేఘం లేచింది.
రక్షసాం వానరాణాం చ శాన్తం శోణితవిస్రవైః। మాతంగరథకూలాశ్చ శరమత్స్యా ధ్వజద్రుమాః
రాక్షసులు, వానరుల నుండి కారుతున్న రక్తం ఆ ధూళిని తగ్గించింది. ఏనుగులు, రథాలు చెల్లాచెదురుగా పడి ఉండగా, బాణాలు చేపల్లా, పతాకాలు చెట్లలా కనిపించాయి.
శరీరసంఘాటవహాః ప్రసస్రుః శోణితాపగాః। తతస్తే వానరాః సర్వే శోణితౌఘపరిప్లుతాః
శరీరాల గుట్టలతో కూడిన రక్త నదులు ప్రవహించాయి. ఆ రక్త ప్రవాహంలో వానరులు అంతా తడిసి పోయారు.