లోకపాలా హి చత్వారః క్రుద్ధేనానేన నిర్జితాః। బహవః శత్రవశ్చాన్యే సంయుగేష్వభిపాతితాః
లోకపాలులు నలుగురిని కూడా ఇతడు కోపంతో ఓడించాడు; యుద్ధాల్లో మరెందరో శత్రువులను కూడా ఇతడు సంహరించాడు.
త్రిషు లోకేషు రత్నాని భుఙ్క్తే ఆహృత్య రావణః। విక్రమే చ బలే చైవ నాస్త్యస్య సదృశో భువి
రావణుడు మూడు లోకాల రత్నాలను దోచుకుని అనుభవిస్తున్నాడు; పరాక్రమంలో, బలంలో ఇతడికి భూమిపై సమానుడు లేడు.
తేషాం సంజల్పమానానామశోకవనికాం గతామ్। అభిదుద్రావ వైదేహీం రావణః క్రోధమూర్చ్ఛితః
వారు ఇలా మాట్లాడుకుంటుండగా, కోపంతో మునిగిపోయిన రావణుడు, అశోకవనంలో ఉన్న వైదేహి వైపు పరుగెత్తాడు.
వార్యమాణః సుసంక్రుద్ధః సుహృద్భిర్హితబుద్ధిభిః। అభ్యధావత సంక్రుద్ధః ఖే గ్రహో రోహిణీమివ
స్నేహితులు ఎంత అడ్డుకున్నా, అతడు తీవ్రమైన కోపంతో, ఆకాశంలో గ్రహం రోహిణిని పట్టుకునేలా, ముందుకు దూసుకెళ్లాడు.
మైథిలీ రక్ష్యమాణా తు రాక్షసీభిరనిన్దితా। దదర్శ రాక్షసం క్రుద్ధం నిస్త్రింశవరధారిణమ్
నిందలేని మైథిలిని, రాక్షసి స్త్రీలు కాపాడుతుండగా, ఆమె ఆగ్రహంతో ఉన్న, మెరిసే ఖడ్గాన్ని పట్టుకున్న రాక్షసుడిని చూసింది.
తం నిశమ్య సనిస్త్రింశం వ్యథితా జనకాత్మజా। నివార్యమాణం బహుశః సుహృద్భిరనివర్తినమ్
ఖడ్గం శబ్దం విని, జనకుని కుమార్తె భయంతో వణికిపోయింది; స్నేహితులు ఎన్నిసార్లు అడ్డుకున్నా, అతడు వెనక్కి తిరగలేదు.
సీతా దుఃఖసమావిష్టా విలపన్తీదమబ్రవీత్। యథాయం మామభిక్రుద్ధః సమభిద్రవతి స్వయమ్
సీతా తీవ్రమైన దుఃఖంతో మునిగిపోయి, ఏడుస్తూ ఇలా చెప్పింది: 'ఈవాడు కోపంతో నన్ను ఎదురుగా పరుగెత్తుకుంటూ వస్తున్నాడు.'
వధిష్యతి సనాథాం మామనాథామివ దుర్మతిః। బహుశశ్చోదయామాస భర్తారం మామనువ్రతామ్
ఈ దుష్టుడు నాకు రక్షకుడు ఉన్నా, నేను ఒంటరివానినట్టు నన్ను చంపబోతున్నాడు. నేను భర్తకు ఎంతసార్లు చెప్పినా, ఆయన మాట వినలేదు.
భార్యా మమ భవస్వేతి ప్రత్యాఖ్యాతో ధ్రువం మయా। సోఽయం మామనుపస్థానే వ్యక్తం నైరాశ్యమాగతః
'నా భార్యవై ఉండి పో' అని చెప్పినప్పుడు నేను నిరాకరించానేమో. అందుకే ఇప్పుడు నా భర్త లేని సమయంలో ఈవాడు ఆశలు కోల్పోయాడు.
క్రోధమోహసమావిష్టో వ్యక్తం మాం హన్తుముద్యతః। అథవా తౌ నరవ్యాఘ్రౌ భ్రాతరౌ రామలక్ష్మణౌ
కోపంతో, మాయతో మునిగిపోయిన ఈవాడు నన్ను చంపాలని తలపెట్టాడు. లేకపోతే ఆ ఇద్దరు మానవ సింహులు, రాముడు లక్ష్మణుడు—
మన్నిమిత్తమనార్యేణ సమరేఽద్య నిపాతితౌ। భైరవో హి మహాన్ నాదో రాక్షసానాం శ్రుతో మయా
నా వల్ల ఈ నీచుడు యుద్ధంలో వాళ్లిద్దరినీ చంపేశాడేమో. ఎందుకంటే రాక్షసుల నుంచి భయంకరమైన గొప్ప శబ్దం నేను విన్నాను.
బహూనామిహ హృష్టానాం తథా విక్రోశతాం ప్రియమ్। అహో ధిఙ్మన్నిమిత్తోఽయం వినాశో రాజపుత్రయోః
ఇక్కడ ఎంతో మంది ఆనందంతో అరుస్తూ ఉల్లాసంగా ఉన్నారు. అయ్యో, నా వల్లే ఆ రాజకుమారుల నాశనం జరిగింది.
అథవా పుత్రశోకేన అహత్వా రామలక్ష్మణౌ। విధమిష్యతి మాం రౌద్రో రాక్షసః పాపనిశ్చయః
లేదా తన కుమారుల మృతితో బాధపడి, రాముడు లక్ష్మణుణ్ణి చంపకుండానే, ఈ క్రూరమైన, పాపబుద్ధి రాక్షసుడు నన్ను చంపబోతున్నాడు.
హనూమతస్తు తద్ వాక్యం న కృతం క్షుద్రయా మయా। యద్యహం తస్య పృష్ఠేన తదాయాసమనిర్జితా
హనుమంతుడు చెప్పిన మాటను నేను, దురదృష్టవశాత్తు, పాటించలేదు. ఆయన వెనక ఎక్కి వచ్చుంటే, ఈ కష్టం నాకు రాకపోయేది.
నాద్యైవమనుశోచేయం భర్తురఙ్కగతా సతీ। మన్యే తు హృదయం తస్యాః కౌసల్యాయాః ఫలిష్యతి
ఇప్పుడు భర్త మడిలో కూర్చుని ఉండి, ఇలా ఏడవాల్సిన అవసరం ఉండేది కాదు. అయినా, కౌసల్యాదేవి హృదయం మాత్రం నిజంగా ఫలించబోతుంది.
ఏకపుత్రా యదా పుత్రం వినష్టం శ్రోష్యతే యుధి। సా హి జన్మ చ బాల్యం చ యౌవనం చ మహాత్మనః
ఒక్క కుమారుడున్న ఆమె, తన కుమారుడు యుద్ధంలో చనిపోయాడని విన్నప్పుడు, ఆ మహాత్ముడి జన్మ, బాల్యం, యవ్వనం అన్నీ ఏడుస్తూ గుర్తు చేసుకుంటుంది.
ధర్మకార్యాణి రూపం చ రుదతీ సంస్మరిష్యతి। నిరాశా నిహతే పుత్రే దత్త్వా శ్రాద్ధమచేతనా
ఆమె ఏడుస్తూ తన కుమారుని ధర్మకార్యాలు, రూపాన్ని గుర్తు చేసుకుంటుంది. కుమారుడు చనిపోవడంతో ఆశ కోల్పోయి, శ్రాద్ధం చేసి, చైతన్యం కోల్పోతుంది.
అగ్నిమావేక్ష్యతే నూనమపో వాపి ప్రవేక్ష్యతి। ధిగస్తు కుబ్జామసతీం మన్థరాం పాపనిశ్చయామ్
తప్పకుండా ఆమె అగ్నిలోకి దూకాలని, లేక నీటిలో మునగాలని చూస్తుంది. ఆ కుబ్జ, నమ్మకద్రోహి, పాపబుద్ధి మంతరను తిడతాను.
యన్నిమిత్తమిమం శోకం కౌసల్యా ప్రతిపత్స్యతే। ఇత్యేవం మైథిలీం దృష్ట్వా విలపన్తీం తపస్వినీమ్
ఎందుకో తెలుసా, కౌసల్యాదేవి ఈ దుఃఖాన్ని అనుభవించాల్సి వస్తోంది. ఇలా మైతిలీ, తపస్సుతో ఉన్న ఆమె, ఏడుస్తూ ఉండగా—
రోహిణీమివ చన్ద్రేణ బినా గ్రహవశం గతామ్। ఏతస్మిన్నన్తరే తస్య అమాత్యః శీలవాన్ శుచిః
చంద్రుడు లేని రోహిణిలా, గ్రహబాధకు లోనైనట్టుగా ఆమె కనిపించింది. ఆ సమయంలో అతని మంచి స్వభావమున్న, పవిత్రమైన మంత్రి—
సుపార్శ్వో నామ మేధావీ రావణం రక్షసాం వరమ్। నివార్యమాణః సచివైరిదం వచనమబ్రవీత్
సుపార్శ్వుడు అనే ధార్మికుడు, రాక్షసులలో శ్రేష్ఠుడైన రావణుడిని, మిగతా మంత్రులు ఆపుతున్నా, ఇలా అడిగాడు:
కథం నామ దశగ్రీవ సాక్షాద్వైశ్రవణానుజ। హన్తుమిచ్ఛసి వైదేహీం క్రోధాద్ ధర్మమపాస్య చ
'దశముఖుడా, వైశ్రవణుని తమ్ముడవు కదా! నీకు ధర్మం తెలిసి ఉండి, కోపంతో వైదేహిని చంపాలని ఎలా అనుకుంటున్నావు?'
వేదవిద్యావ్రతస్నాతః స్వకర్మనిరతస్తథా। స్త్రియః కస్మాద్ వధం వీర మన్యసే రాక్షసేశ్వర
'నీకు వేదాలు, వ్రతాలు తెలుసు, నీ కర్తవ్యాన్ని నీవు నిబద్ధతతో చేస్తావు. అయినా, రాక్షసాధిపతీ! ఒక స్త్రీని చంపాలని ఎందుకు అనుకుంటున్నావు?'
మైథిలీం రూపసమ్పన్నాం ప్రత్యవేక్షస్వ పార్థివ। తస్మిన్నేవ సహాస్మాభిరాహవే క్రోధముత్సృజ
'రూపవతి అయిన మైతిలిని చూడండి రాజా! మనమంతా మీతో కలిసి యుద్ధంలో ఎదుర్కుందాం. మీ కోపాన్ని వదిలేయండి.'
అభ్యుత్థానం త్వమద్యైవ కృష్ణపక్షచతుర్దశీ। కృత్వా నిర్యాహ్యమావాస్యాం విజయాయ బలైర్వృతః
ఈ రోజు, కృష్ణపక్షంలో పద్నాలుగవ తిథి నాడు, నీవు లేచి నిలబడి, అమావాస్య రోజున నీ సైన్యంతో చుట్టుముట్టి విజయానికి బయలుదేరు.
శూరో ధీమాన్ రథీ ఖడ్గీ రథప్రవరమాస్థితః। హత్వా దాశరథిం రామం భవాన్ ప్రాప్స్యతి మైథిలీమ్
ధైర్యవంతుడవు, బుద్ధిమంతుడవు, రథస్వారుడవు, ఖడ్గాన్ని పట్టుకుని, ఉత్తమ రథంపై కూర్చున్నావు. దశరథుని కుమారుడైన రాముడిని సంహరించి, నీవు మైతిలిని పొందగలవు.
స తద్ దురాత్మా సుహృదా నివేదితం వచః సుధర్మ్యం ప్రతిగృహ్య రావణః। గృహం జగామాథ తతశ్చ వీర్యవాన్ పునః సభాం చ ప్రయయౌ సుహృద్వృతః
ఆ దుష్టుడు అయిన రావణుడు, స్నేహితుడు చెప్పిన మంచి మాటలను అంగీకరించి, తన ఇంటికి వెళ్లి, మళ్లీ బలంతో నిండినవాడై స్నేహితులతో కూడి సభలోకి ప్రవేశించాడు.
thumb|త్రినవతితమః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే యుద్ధకాణ్డే త్రినవతితమః సర్గః ॥౬-
ఇప్పుడు తొంభై మూడవ సర్గను వినండి.
స ప్రవిశ్య సభాం రాజా దీనః పరమదుఃఖితః। నిషసాదాసనే ముఖ్యే సింహః క్రుద్ధ ఇవ శ్వసన్
రావణుడు విచారంతో, తీవ్రమైన దుఃఖంతో సభలోకి ప్రవేశించి, ముఖ్య ఆసనంపై కూర్చున్నాడు. ఆ సమయంలో అతడు కోపంతో ఊపిరాడుతూ సింహంలా కనిపించాడు.
అబ్రవీచ్చ స తాన్ సర్వాన్ బలముఖ్యాన్ మహాబలః। రావణః ప్రాఞ్జలిర్వాక్యం పుత్రవ్యసనకర్శితః
తన కుమారుడి విషాదంతో బాధపడుతూ, మహాబలశాలి అయిన రావణుడు, చేతులు జోడించి, అక్కడ ఉన్న అన్ని బలాధికారులకు ఇలా చెప్పాడు.