విశల్యః క్రియతాం క్షిప్రం సౌమిత్రిః సవిభీషణః। ఋక్షవానరసైన్యానాం శూరాణాం ద్రుమయోధినామ్
సౌమిత్రి, విభీషణుడు, అలాగే చెట్లతో యుద్ధం చేసే రిక్ష, వానర సైన్యంలో ఉన్న వీరులందరినీ త్వరగా బాణాలు తొలగించి, ఆరోగ్యంగా చేయాలి.
యే చాప్యన్యేఽత్ర యుధ్యన్తి సశల్యా వ్రణినస్తథా। తేఽపి సర్వే ప్రయత్నేన క్రియన్తే సుఖినస్త్వయా
ఇక్కడ యుద్ధంలో గాయపడి, బాణాలతో బాధపడుతున్న ఇతరులందరినీ కూడా, నీవు శ్రద్ధతో ఆరోగ్యంగా చేయాలి.
ఏవముక్తః స రామేణ మహాత్మా హరియూథపః। లక్ష్మణాయ దదౌ నస్తః సుషేణః పరమౌషధమ్
రాముడు ఇలా అడిగిన వెంటనే, మహాత్ముడైన వానరసేనాధిపతి సుషేణుడు, అత్యుత్తమమైన ఔషధాన్ని లక్ష్మణునికి అందించాడు.
స తస్య గన్ధమాఘ్రాయ విశల్యః సమపద్యత। తదా నిర్వేదనశ్చైవ సంరూఢవ్రణ ఏవ చ
ఆ ఔషధపు వాసన పీల్చగానే అతడు బాణాల బాధ నుండి విముక్తుడై, నొప్పి పోయి, గాయాలు పూర్తిగా మానిపోయాయి.
విభీషణముఖానాం చ సుహృదాం రాఘవాజ్ఞయా। సర్వవానరముఖ్యానాం చికిత్సామకరోత్ తదా
ఆ సమయంలో రాఘవుని ఆజ్ఞతో, విభీషణుడు మరియు అతని మిత్రులతో పాటు అన్ని వానర ప్రధానులను సుషేణుడు చికిత్స చేశాడు.
తతః ప్రకృతిమాపన్నో హృతశల్యో గతక్లమః। సౌమిత్రిర్ముముదే తత్ర క్షణేన విగతజ్వరః
బాణాలు తొలగిపోయి, అలసట పోయి, సహజ స్థితికి వచ్చిన సౌమిత్రి అక్కడ క్షణాల్లో జ్వరం లేక ఆనందంగా ఉల్లాసించాడు.
తదైవ రామః ప్లవగాధిపస్తథా విభీషణశ్చర్క్షపతిశ్చ వీర్యవాన్। అవేక్ష్య సౌమిత్రిమరోగముత్థితం ముదా ససైన్యాః సుచిరం జహర్షిరే
అప్పుడు రాముడు, వానరాధిపతి, పరాక్రమశాలి విభీషణుడు, రిక్షరాజు, సౌమిత్రిని ఆరోగ్యంగా లేచి నిలబడినట్టు చూసి తమ సైన్యాలతో కలిసి చాలా కాలం ఆనందించారు.
అపూజయత్ కర్మ స లక్ష్మణస్య సుదుష్కరం దాశరథిర్మహాత్మా। బభూవ హృష్టో యుధి వానరేన్ద్రో నిశమ్య తం శక్రజితం నిపాతితమ్
దశరథుని మహాత్ముడైన కుమారుడు లక్ష్మణుడు చేసిన దుర్లభమైన కార్యాన్ని ఘనంగా సత్కరించాడు. వానరేంద్రుడు యుద్ధంలో ఇంద్రజిత్ పడిపోయాడని విని ఎంతో సంతోషించాడు.
thumb|ద్వినవతితమః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే యుద్ధకాణ్డే ద్వినవతితమః సర్గః ॥౬-
శ్రీమద్వాల్మీకి రామాయణంలో యుద్ధకాండలో తొంభై రెండవ సర్గను వినండి.
తతః పౌలస్త్యసచివాః శ్రుత్వా చేన్ద్రజితో వధమ్। ఆచచక్షురభిజ్ఞాయ దశగ్రీవాయ సత్వరాః
తర్వాత, ఇంద్రజిత్ మరణాన్ని తెలుసుకున్న పౌలస్త్యుల మంత్రులు, వెంటనే దశముఖుడికి ఆ వార్తను తెలియజేశారు.
యుద్ధే హతో మహారాజ లక్ష్మణేన తవాత్మజః। విభీషణసహాయేన మిషతాం నో మహాద్యుతిః
మహారాజా! నీ కుమారుడు, విభీషణుని సహాయంతో, లక్ష్మణునిచేత యుద్ధంలో మా కళ్లముందే హతుడయ్యాడు.
శూరః శూరేణ సంగమ్య సంయుగేష్వపరాజితః। లక్ష్మణేన హతః శూరః పుత్రస్తే విబుధేన్ద్రజిత్
పరాక్రమశాలి అయిన నీ కుమారుడు, యుద్ధంలో ఎవరికీ ఓడని వాడు, పరాక్రమవంతుడైన లక్ష్మణునితో పోరాడి అతని చేతిలో పడిపోయాడు, ఓ దేవతలను జయించినవాడా!
గతః స పరమాఁల్లోకాన్ శరైః సంతర్ప్య లక్ష్మణమ్। స తం ప్రతిభయం శ్రుత్వా వధం పుత్రస్య దారుణమ్
లక్ష్మణుడు బాణాలతో తృప్తిపరిచిన నీ కుమారుడు పరమ లోకాలకెళ్లాడు. కుమారుని భయంకరమైన మరణవార్త విని అతడు భయంతో నిండిపోయాడు.
ఘోరమిన్ద్రజితః సంఖ్యే కశ్మలం ప్రావిశన్మహత్। ఉపలభ్య చిరాత్ సంజ్ఞాం రాజా రాక్షసపుంగవః
ఇంద్రజిత్ ఘోరంగా యుద్ధంలో గాయపరచగా, రాక్షసరాజు మహాప్రమాదంలో పడ్డాడు. చాలా సేపటి తర్వాత అతడు మళ్లీ చైతన్యం పొందాడు.
పుత్రశోకాకులో దీనో విలలాపాకులేన్ద్రియః। హా రాక్షసచమూముఖ్య మమ వత్స మహాబల
కుమారుని మృతితో దుఃఖంతో మునిగిపోయి, ఇంద్రియాలు కలవరపడి, దయనీయంగా విలపిస్తూ — 'ఓ రాక్షస సేనాధిపతి, నా బిడ్డా, మహాబలుడా!' అని అరవసాగాడు.
జిత్వేన్ద్రం కథమద్య త్వం లక్ష్మణస్య వశం గతః। నను త్వమిషుభిః క్రుద్ధో భిన్ద్యాః కాలాన్తకావపి
ఇంద్రుని జయించిన నువ్వు ఈ రోజు లక్ష్మణుని చేతిలో ఎలా పడిపోయావు? కోపంతో నీవు కాలుడిని, యముడిని కూడా బాణాలతో ఛిద్రం చేసేవాడివే కదా!
మన్దరస్యాపి శృఙ్గాణి కిం పునర్లక్ష్మణం యుధి। అద్య వైవస్వతో రాజా భూయో బహుమతో మమ
మందర పర్వతపు శిఖరాలను కూడా నువ్వు ఛిద్రం చేయగలవు. యుద్ధంలో లక్ష్మణుని ఏమిటి? ఈ రోజు వైవస్వతుడు మళ్లీ నాకు గౌరవప్రదుడయ్యాడు.
యేనాద్య త్వం మహాబాహో సంయుక్తః కాలధర్మణా। ఏష పన్థాః సుయోధానాం సర్వామరగణేష్వపి। యః కృతే హన్యతే భర్తుః స పుమాన్ స్వర్గమృచ్ఛతి
ఓ మహాబాహువా! నిన్ను మరణ ధర్మంతో కలిపినవాడు ఎవరో, ఇదే ధీరులందరికీ మార్గం. అమరులలోనైనా, యజమాని కోసం పోరాడి మరణించినవాడు స్వర్గాన్ని పొందుతాడు.
అద్య దేవగణాః సర్వే లోకపాలా మహర్షయః। హతమిన్ద్రజితం శ్రుత్వా సుఖం స్వప్స్యన్తి నిర్భయాః
ఈ రోజు దేవతలు, లోకపాలకులు, మహర్షులు అందరూ — ఇంద్రజిత్ హతుడయ్యాడని విని భయములేక సుఖంగా నిద్రపోతారు.
అద్య లోకాస్త్రయః కృత్స్నా పృథివీ చ సకాననా। ఏకేనేన్ద్రజితా హీనా శూన్యేవ ప్రతిభాతి మే
ఈ రోజు మూడు లోకాలు మొత్తం, అరణ్యాలతో కూడిన భూమి కూడా, ఒక్క ఇంద్రజిత్ లేకపోవడంతో నాకు ఖాళీగా కనిపిస్తున్నాయి.
అద్య నైర్ఋతకన్యానాం శ్రోష్యామ్యన్తఃపురే రవమ్। కరేణుసఙ్ఘస్య యథా నినాదం గిరిగహ్వరే
ఈ రోజు లోపల ఉన్న అంతఃపురంలో నైరృతికన్యలు ఎలాగో, కొండ గుహలో ఏనుగుల గుంపు అరుపుల్లా వారి విలాపం వినిపిస్తుంది.
యౌవరాజ్యం చ లఙ్కాం చ రక్షాంసి చ పరంతప। మాతరం మాం చ భార్యాశ్చ క్వ గతోఽసి విహాయ నః
యువరాజ్యం, లంక, రాక్షసులు, నీ తల్లి, నేనూ, నీ భార్యలు — మమ్మల్ని వదిలేసి నువ్వు ఎక్కడికి వెళ్లిపోయావు?
మమ నామ త్వయా వీర గతస్య యమసాదనమ్। ప్రేతకార్యాణి కార్యాణి విపరీతే హి వర్తసే
ఓ వీరా! నువ్వు యమలోకానికి వెళ్లిపోయినందున, నీకు పితృకర్మలు చేయాల్సిన పరిస్థితి వచ్చింది. నిజంగా, నువ్వు విచిత్రమైన స్థితిలో ఉన్నావు.
స త్వం జీవతి సుగ్రీవే లక్ష్మణే చ సరాఘవే। మమ శల్యమనుద్ధృత్య క్వ గతోఽసి విహాయ నః
సుగ్రీవుడు, లక్ష్మణుడు, రాముడు ఇంకా బతికే ఉన్నప్పుడు, నా మనసులోని బాధను తీర్చకుండా మమ్మల్ని వదిలేసి నువ్వు ఎక్కడికి వెళ్లిపోయావు?
ఏవమాదివిలాపార్తం రావణం రాక్షసాధిపమ్। ఆవివేశ మహాన్ కోపః పుత్రవ్యసనసమ్భవః
ఇలా రాక్షసాధిపతి రావణుడు దుఃఖంతో విలపిస్తూ ఉండగా, తన కుమారుని మరణంతో పుట్టిన మహా కోపం అతనిలో ఉప్పొంగింది.
ప్రకృత్యా కోపనం హ్యేనం పుత్రస్య పునరాధయః। దీప్తం సందీపయామాసుర్ఘర్మేఽర్కమివ రశ్మయః
మూలంగా కోపముతో ఉండే అతనిలో, కుమారుని మరణం మరింత కోపాన్ని రాజేసింది. అది వేసవిలో ఎండను కిరణాలు మరింత వేడిగా చేసేలా అయింది.
లలాటే భ్రుకుటీభిశ్చ సంగతాభిర్వ్యరోచత। యుగాన్తే సహ నక్రైస్తు మహోర్మిభిరివోదధిః
భ్రుకుటులు లలాటంపై చేరి, అతడు యుగాంతంలో మహా అలలతో, మొసళ్ళతో ఉప్పొంగే సముద్రంలా ప్రకాశించాడు.
కోపాద్ విజృమ్భమాణస్య వక్త్రాద్ వ్యక్తమివ జ్వలన్। ఉత్పపాత సధూమాగ్నిర్వృత్రస్య వదనాదివ
కోపంతో ఉప్పొంగుతున్న అతని ముఖం నుండి, పొగతో కలిసిన అగ్ని వెలువడుతున్నట్లు కనిపించింది. అది వృత్రాసురుని నోటి నుండి వచ్చే అగ్నిలా ఉండింది.
స పుత్రవధసంతప్తః శూరః క్రోధవశం గతః। సమీక్ష్య రావణో బుద్ధ్యా వైదేహ్యా రోచయద్ వధమ్
కుమారుని మరణ బాధతో తపిస్తున్న ఆ వీరుడు, కోపానికి లోనై, రావణుడు తన మనసులో వచ్ఛించి, వైదేహిని చంపాలని నిర్ణయించుకున్నాడు.
తస్య ప్రకృత్యా రక్తే చ రక్తే క్రోధాగ్నినాపి చ। రావణస్య మహాఘోరే దీప్తే నేత్రే బభూవతుః
స్వభావంగా క్రూరుడైన రావణుడి కన్నులు కోపాగ్నితో ఎర్రబడిపోయి, భయంకరంగా మండిపడ్డాయి.