మూర్ధ్ని చైనముపాఘ్రాయ భూయః సంస్పృశ్య చ త్వరన్। ఉవాచ లక్ష్మణం వాక్యమాశ్వాస్య పురుషర్షభః
రాముడు, మానవులలో శ్రేష్ఠుడు, త్వరగా లక్ష్మణుని తల ముద్దాడి, మళ్లీ అతన్ని తాకి, ఓదార్చుతూ ఇలా అన్నాడు.
కృతం పరమకల్యాణం కర్మ దుష్కరకర్మణా। అద్య మన్యే హతే పుత్రే రావణం నిహతం యుధి
నీవు చాలా శుభమైన, కష్టమైన పనిని చేశావు. ఇప్పుడు శత్రువు కుమారుడు చనిపోవడంతో, యుద్ధంలో రావణుడు కూడా నశించినట్టే అనిపిస్తోంది.
అద్యాహం విజయీ శత్రౌ హతే తస్మిన్ దురాత్మని। రావణస్య నృశంసస్య దిష్ట్యా వీర త్వయా రణే
ఈ రోజు నేను శత్రువుపై విజయం సాధించాను. ఆ దుష్టుడైన రావణుని కుమారుడిని నీవు యుద్ధంలో సంహరించావు, వీరా! అదృష్టవశాత్తూ ఇది జరిగింది.
ఛిన్నో హి దక్షిణో బాహుః స హి తస్య వ్యపాశ్రయః। విభీషణహనూమద్భ్యాం కృతం కర్మ మహద్ రణే
అతని ప్రధాన బలం అయిన కుడి చేయి నరికబడింది. విభీషణుడు, హనుమంతుడు కలిసి యుద్ధంలో గొప్ప కార్యాన్ని చేశారు.
అహోరాత్రైస్త్రిభిర్వీరః కథంచిద్ వినిపాతితః। నిరమిత్రః కృతోఽస్మ్యద్య నిర్యాస్యతి హి రావణః
మూడు రాత్రిళ్ళు, పగళ్ళు పోరాడి, ఆ వీరుడు ఎట్టకేలకు పడిపోయాడు. ఇప్పుడు నాకు శత్రువులెవరూ లేరు; రావణుడు తప్పక నశిస్తాడు.
బలవ్యూహేన మహతా నిర్యాస్యతి హి రావణః। బలవ్యూహేన మహతా శ్రుత్వా పుత్రం నిపాతితమ్
తన కుమారుడు చనిపోయాడని విని, రావణుడు గొప్ప సైన్యంతో, పెద్ద యుద్ధవ్యూహంతో బయటికొస్తాడు.
తం పుత్రవధసంతప్తం నిర్యాన్తం రాక్షసాధిపమ్। బలేనావృత్య మహతా నిహనిష్యామి దుర్జయమ్
తన కుమారుని మరణంతో బాధపడుతూ, యుద్ధానికి వస్తున్న ఆ రాక్షసాధిపతిని, నేను గొప్ప సైన్యంతో చుట్టుముట్టి, దుర్జయుడైన అతన్ని సంహరిస్తాను.
త్వయా లక్ష్మణ నాథేన సీతా చ పృథివీ చ మే। న దుష్ప్రాపా హతే తస్మిన్ శక్రజేతరి చాహవే
లక్ష్మణా! నీవు నాకు రక్షకుడివిగా ఉన్నప్పుడు, రావణుడు చనిపోతే, సీతను గానీ, భూమిని గానీ పొందడం నాకు అసాధ్యం కాదు.
స తం భ్రాతరమాశ్వాస్య పరిష్వజ్య చ రాఘవః। రామః సుషేణం ముదితః సమాభాష్యేదమబ్రవీత్
ఆ తరువాత రాముడు తన సోదరుణ్ణి ఓదార్చి, ఆలింగనం చేసి, ఆనందంతో సుషేణుని ఇలా అన్నాడు.
విశల్యోఽయం మహాప్రాజ్ఞ సౌమిత్రిర్మిత్రవత్సలః। యథా భవతి సుస్వస్థస్తథా త్వం సముపాచర
ఈ సౌమిత్రి, మిత్రులకు ప్రియమైనవాడు, ఇప్పుడు బాణాలు తొలగించబడి ఉన్నాడు. అతను పూర్తిగా ఆరోగ్యంగా మారేలా నీవు చూసుకో.
విశల్యః క్రియతాం క్షిప్రం సౌమిత్రిః సవిభీషణః। ఋక్షవానరసైన్యానాం శూరాణాం ద్రుమయోధినామ్
సౌమిత్రి, విభీషణుడు, అలాగే చెట్లతో యుద్ధం చేసే రిక్ష, వానర సైన్యంలో ఉన్న వీరులందరినీ త్వరగా బాణాలు తొలగించి, ఆరోగ్యంగా చేయాలి.
యే చాప్యన్యేఽత్ర యుధ్యన్తి సశల్యా వ్రణినస్తథా। తేఽపి సర్వే ప్రయత్నేన క్రియన్తే సుఖినస్త్వయా
ఇక్కడ యుద్ధంలో గాయపడి, బాణాలతో బాధపడుతున్న ఇతరులందరినీ కూడా, నీవు శ్రద్ధతో ఆరోగ్యంగా చేయాలి.
ఏవముక్తః స రామేణ మహాత్మా హరియూథపః। లక్ష్మణాయ దదౌ నస్తః సుషేణః పరమౌషధమ్
రాముడు ఇలా అడిగిన వెంటనే, మహాత్ముడైన వానరసేనాధిపతి సుషేణుడు, అత్యుత్తమమైన ఔషధాన్ని లక్ష్మణునికి అందించాడు.
స తస్య గన్ధమాఘ్రాయ విశల్యః సమపద్యత। తదా నిర్వేదనశ్చైవ సంరూఢవ్రణ ఏవ చ
ఆ ఔషధపు వాసన పీల్చగానే అతడు బాణాల బాధ నుండి విముక్తుడై, నొప్పి పోయి, గాయాలు పూర్తిగా మానిపోయాయి.
విభీషణముఖానాం చ సుహృదాం రాఘవాజ్ఞయా। సర్వవానరముఖ్యానాం చికిత్సామకరోత్ తదా
ఆ సమయంలో రాఘవుని ఆజ్ఞతో, విభీషణుడు మరియు అతని మిత్రులతో పాటు అన్ని వానర ప్రధానులను సుషేణుడు చికిత్స చేశాడు.
తతః ప్రకృతిమాపన్నో హృతశల్యో గతక్లమః। సౌమిత్రిర్ముముదే తత్ర క్షణేన విగతజ్వరః
బాణాలు తొలగిపోయి, అలసట పోయి, సహజ స్థితికి వచ్చిన సౌమిత్రి అక్కడ క్షణాల్లో జ్వరం లేక ఆనందంగా ఉల్లాసించాడు.
తదైవ రామః ప్లవగాధిపస్తథా విభీషణశ్చర్క్షపతిశ్చ వీర్యవాన్। అవేక్ష్య సౌమిత్రిమరోగముత్థితం ముదా ససైన్యాః సుచిరం జహర్షిరే
అప్పుడు రాముడు, వానరాధిపతి, పరాక్రమశాలి విభీషణుడు, రిక్షరాజు, సౌమిత్రిని ఆరోగ్యంగా లేచి నిలబడినట్టు చూసి తమ సైన్యాలతో కలిసి చాలా కాలం ఆనందించారు.
అపూజయత్ కర్మ స లక్ష్మణస్య సుదుష్కరం దాశరథిర్మహాత్మా। బభూవ హృష్టో యుధి వానరేన్ద్రో నిశమ్య తం శక్రజితం నిపాతితమ్
దశరథుని మహాత్ముడైన కుమారుడు లక్ష్మణుడు చేసిన దుర్లభమైన కార్యాన్ని ఘనంగా సత్కరించాడు. వానరేంద్రుడు యుద్ధంలో ఇంద్రజిత్ పడిపోయాడని విని ఎంతో సంతోషించాడు.
thumb|ద్వినవతితమః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే యుద్ధకాణ్డే ద్వినవతితమః సర్గః ॥౬-
శ్రీమద్వాల్మీకి రామాయణంలో యుద్ధకాండలో తొంభై రెండవ సర్గను వినండి.
తతః పౌలస్త్యసచివాః శ్రుత్వా చేన్ద్రజితో వధమ్। ఆచచక్షురభిజ్ఞాయ దశగ్రీవాయ సత్వరాః
తర్వాత, ఇంద్రజిత్ మరణాన్ని తెలుసుకున్న పౌలస్త్యుల మంత్రులు, వెంటనే దశముఖుడికి ఆ వార్తను తెలియజేశారు.
యుద్ధే హతో మహారాజ లక్ష్మణేన తవాత్మజః। విభీషణసహాయేన మిషతాం నో మహాద్యుతిః
మహారాజా! నీ కుమారుడు, విభీషణుని సహాయంతో, లక్ష్మణునిచేత యుద్ధంలో మా కళ్లముందే హతుడయ్యాడు.
శూరః శూరేణ సంగమ్య సంయుగేష్వపరాజితః। లక్ష్మణేన హతః శూరః పుత్రస్తే విబుధేన్ద్రజిత్
పరాక్రమశాలి అయిన నీ కుమారుడు, యుద్ధంలో ఎవరికీ ఓడని వాడు, పరాక్రమవంతుడైన లక్ష్మణునితో పోరాడి అతని చేతిలో పడిపోయాడు, ఓ దేవతలను జయించినవాడా!
గతః స పరమాఁల్లోకాన్ శరైః సంతర్ప్య లక్ష్మణమ్। స తం ప్రతిభయం శ్రుత్వా వధం పుత్రస్య దారుణమ్
లక్ష్మణుడు బాణాలతో తృప్తిపరిచిన నీ కుమారుడు పరమ లోకాలకెళ్లాడు. కుమారుని భయంకరమైన మరణవార్త విని అతడు భయంతో నిండిపోయాడు.
ఘోరమిన్ద్రజితః సంఖ్యే కశ్మలం ప్రావిశన్మహత్। ఉపలభ్య చిరాత్ సంజ్ఞాం రాజా రాక్షసపుంగవః
ఇంద్రజిత్ ఘోరంగా యుద్ధంలో గాయపరచగా, రాక్షసరాజు మహాప్రమాదంలో పడ్డాడు. చాలా సేపటి తర్వాత అతడు మళ్లీ చైతన్యం పొందాడు.
పుత్రశోకాకులో దీనో విలలాపాకులేన్ద్రియః। హా రాక్షసచమూముఖ్య మమ వత్స మహాబల
కుమారుని మృతితో దుఃఖంతో మునిగిపోయి, ఇంద్రియాలు కలవరపడి, దయనీయంగా విలపిస్తూ — 'ఓ రాక్షస సేనాధిపతి, నా బిడ్డా, మహాబలుడా!' అని అరవసాగాడు.
జిత్వేన్ద్రం కథమద్య త్వం లక్ష్మణస్య వశం గతః। నను త్వమిషుభిః క్రుద్ధో భిన్ద్యాః కాలాన్తకావపి
ఇంద్రుని జయించిన నువ్వు ఈ రోజు లక్ష్మణుని చేతిలో ఎలా పడిపోయావు? కోపంతో నీవు కాలుడిని, యముడిని కూడా బాణాలతో ఛిద్రం చేసేవాడివే కదా!
మన్దరస్యాపి శృఙ్గాణి కిం పునర్లక్ష్మణం యుధి। అద్య వైవస్వతో రాజా భూయో బహుమతో మమ
మందర పర్వతపు శిఖరాలను కూడా నువ్వు ఛిద్రం చేయగలవు. యుద్ధంలో లక్ష్మణుని ఏమిటి? ఈ రోజు వైవస్వతుడు మళ్లీ నాకు గౌరవప్రదుడయ్యాడు.
యేనాద్య త్వం మహాబాహో సంయుక్తః కాలధర్మణా। ఏష పన్థాః సుయోధానాం సర్వామరగణేష్వపి। యః కృతే హన్యతే భర్తుః స పుమాన్ స్వర్గమృచ్ఛతి
ఓ మహాబాహువా! నిన్ను మరణ ధర్మంతో కలిపినవాడు ఎవరో, ఇదే ధీరులందరికీ మార్గం. అమరులలోనైనా, యజమాని కోసం పోరాడి మరణించినవాడు స్వర్గాన్ని పొందుతాడు.
అద్య దేవగణాః సర్వే లోకపాలా మహర్షయః। హతమిన్ద్రజితం శ్రుత్వా సుఖం స్వప్స్యన్తి నిర్భయాః
ఈ రోజు దేవతలు, లోకపాలకులు, మహర్షులు అందరూ — ఇంద్రజిత్ హతుడయ్యాడని విని భయములేక సుఖంగా నిద్రపోతారు.
అద్య లోకాస్త్రయః కృత్స్నా పృథివీ చ సకాననా। ఏకేనేన్ద్రజితా హీనా శూన్యేవ ప్రతిభాతి మే
ఈ రోజు మూడు లోకాలు మొత్తం, అరణ్యాలతో కూడిన భూమి కూడా, ఒక్క ఇంద్రజిత్ లేకపోవడంతో నాకు ఖాళీగా కనిపిస్తున్నాయి.