తమేవముక్త్వా దేవేశస్త్రిదివం పునరభ్యగాత్। విశ్వామిత్రో మహాతేజా భూయస్తేపే మహత్ తపః
అలా చెప్పి దేవేంద్రుడు తిరిగి స్వర్గానికి వెళ్ళిపోయాడు. విశ్వామిత్రుడు మరింత తపస్సు చేయడం ప్రారంభించాడు.
తతః కాలేన మహతా మేనకా పరమాప్సరాః। పుష్కరేషు నరశ్రేష్ఠ స్నాతుం సముపచక్రమే
తర్వాత, చాలా కాలం గడిచిన తర్వాత, అతి శ్రేష్ఠమైన అప్సరస అయిన మేనకా, నరశ్రేష్ఠుడా, పుష్కరంలో స్నానం చేయడానికి వచ్చింది.
తాం దదర్శ మహాతేజా మేనకాం కుశికాత్మజః। రూపేణాప్రతిమాం తత్ర విద్యుతం జలదే యథా
అపూర్వమైన తేజస్సుతో కూడిన కుశికుని కుమారుడు అక్కడ ఉన్న మేనకను చూశాడు. ఆమె అందం మేఘాలలో మెరిసే మెరుపువంటిదిగా కనిపించింది.
కన్దర్పదర్పవశగో మునిస్తామిదమబ్రవీత్। అప్సరః స్వాగతం తేఽస్తు వస చేహ మమాశ్రమే
కామదేవుని ప్రభావానికి లోనైపోయిన ఆ ముని ఆమెతో ఇలా అన్నాడు: 'అప్సరసే! నీకు స్వాగతం. నా ఆశ్రమంలో నివసించు.'
అనుగృహ్ణీష్వ భద్రం తే మదనేన విమోహితమ్। ఇత్యుక్తా సా వరారోహా తత్ర వాసమథాకరోత్
'నాకు దయచేయి, సుభద్రే! నేను మోహానికి లోనయ్యాను,' అని ముని అడిగినప్పుడు, ఆ సుందరాంగి అక్కడే ఉండటానికి అంగీకరించింది.
తపసో హి మహావిఘ్నో విశ్వామిత్రముపాగమత్। తస్యాం వసన్త్యాం వర్షాణి పఞ్చ పఞ్చ చ రాఘవ
ఆమె అక్కడ నివసిస్తున్నప్పుడు, రాఘవా! ఆ విశ్వామిత్రునికి తపస్సుకు గొప్ప ఆటంకం కలిగింది. ఐదు సంవత్సరాలు, మళ్ళీ ఐదు సంవత్సరాలు అలా గడిచిపోయాయి.
విశ్వామిత్రాశ్రమే సౌమ్యే సుఖేన వ్యతిచక్రముః। అథ కాలే గతే తస్మిన్ విశ్వామిత్రో మహామునిః
ఆ సంవత్సరాలు విశ్వామిత్రుని ప్రశాంతమైన ఆశ్రమంలో సుఖంగా గడిచిపోయాయి. ఆ కాలం ముగిసిన తరువాత, మహాముని అయిన విశ్వామిత్రుడు—
సవ్రీడ ఇవ సంవృత్తశ్చిన్తాశోకపరాయణః। బుద్ధిర్మునేః సముత్పన్నా సామర్షా రఘునన్దన
అతడు కొంత సిగ్గుతో, ఆందోళన మరియు దుఃఖంలో మునిగిపోయాడు. రఘునందన! ఆ మునికి కోపంతో కూడిన ఆలోచన కలిగింది.
సర్వం సురాణాం కర్మైతత్ తపోఽపహరణం మహత్। అహోరాత్రాపదేశేన గతాః సంవత్సరా దశ
'ఇది దేవతలంతా కలసి చేసిన పని. నా తపస్సును గొప్పగా దోచుకున్నారు. పది సంవత్సరాలు క్షణాల్లో గడిచిపోయాయి.'
కామమోహాభిభూతస్య విఘ్నోఽయం ప్రత్యుపస్థితః। స నిఃశ్వసన్ మునివరః పశ్చాత్తాపేన దుఃఖితః
'కామమోహానికి లోనై నేను ఈ ఆటంకాన్ని ఎదుర్కొన్నాను.' అని మునివరుడు ఆత్మగ్లానితో ఊపిరి పీల్చాడు.
భీతామప్సరసం దృష్ట్వా వేపన్తీం ప్రాఞ్జలిం స్థితామ్। మేనకాం మధురైర్వాక్యైర్విసృజ్య కుశికాత్మజః
భయంతో వణికుతూ చేతులు జోడించి నిలబడ్డ మేనకను చూసి, కుశికుని కుమారుడు మృదువైన మాటలతో ఆమెను పంపించాడు.
ఉత్తరం పర్వతం రామ విశ్వామిత్రో జగామ హ। స కృత్వా నైష్ఠికీం బుద్ధిం జేతుకామో మహాయశాః
రామా! విశ్వామిత్రుడు ఉత్తర పర్వతాన్ని చేరాడు. అతడు దృఢనిశ్చయంతో, తనను తాను జయించాలనే సంకల్పంతో అక్కడికి వెళ్లాడు.
కౌశికీతీరమాసాద్య తపస్తేపే దురాసదమ్। తస్య వర్షసహస్రాణి ఘోరం తప ఉపాసతః
కౌశికీ నది తీరానికి చేరి, సాధించడానికి చాలా కఠినమైన తపస్సు ఆచరించాడు. వేల సంవత్సరాలు అతడు భయంకరమైన తపస్సు చేశాడు.
ఉత్తరే పర్వతే రామ దేవతానామభూద్ భయమ్। ఆమన్త్రయన్ సమాగమ్య సర్వే సర్షిగణాః సురాః
రామా! ఉత్తర పర్వతంలో దేవతలకు భయం కలిగింది. అందరు దేవతలు, ఋషులతో కలిసి సమావేశమై పరస్పరం మాట్లాడుకున్నారు.
మహర్షిశబ్దం లభతాం సాధ్వయం కుశికాత్మజః। దేవతానాం వచః శ్రుత్వా సర్వలోకపితామహః
'కుశికుని కుమారుడు మహర్షి అనే పిలుపు పొందాలి,' అని దేవతలు అన్నారు. వారి మాటలు విని, సమస్త లోకాలకు పితామహుడు—
అబ్రవీన్మధురం వాక్యం విశ్వామిత్రం తపోధనమ్। మహర్షే స్వాగతం వత్స తపసోగ్రేణ తోషితః
తపస్సులో ధన్యుడైన విశ్వామిత్రునితో మధురంగా ఇలా అన్నాడు: 'మహర్షీ! స్వాగతం బిడ్డా! నీ ఘోర తపస్సుతో నేను సంతోషించాను.'
మహత్త్వమృషిముఖ్యత్వం దదామి తవ కౌశిక। బ్రహ్మణస్తు వచః శ్రుత్వా విశ్వామిత్రస్తపోధనః
'కౌశికా! నీకు గొప్పతనం, ఋషుల్లో ప్రథమ స్థానాన్ని ఇస్తున్నాను.' అని బ్రహ్మా అన్నాడు. బ్రహ్ముని మాటలు విని, తపస్సులో ధన్యుడైన విశ్వామిత్రుడు—
ప్రాఞ్జలిః ప్రణతో భూత్వా ప్రత్యువాచ పితామహమ్। బ్రహ్మర్షిశబ్దమతులం స్వార్జితైః కర్మభిః శుభైః
చేతులు జోడించి, తలవంచి, పితామహునితో ఇలా అన్నాడు: 'నా స్వంత పుణ్యకర్మలతో సంపాదించిన అసమానమైన బ్రహ్మర్షి అనే పేరు—'
యది మే భగవన్నాహ తతోఽహం విజితేన్ద్రియః। తమువాచ తతో బ్రహ్మా న తావత్ త్వం జితేన్ద్రియః
'భగవన్! మీరు నన్ను అలా పిలిస్తేనే నేను ఇంద్రియాలను జయించినవాడిని అవుతాను.' అప్పుడు బ్రహ్మా, 'ఇంకా నీవు ఇంద్రియాలను జయించలేదు,' అని అన్నాడు.
యతస్వ మునిశార్దూల ఇత్యుక్త్వా త్రిదివం గతః। విప్రస్థితేషు దేవేషు విశ్వామిత్రో మహామునిః
'మునిశార్దూలా! మరింత ప్రయత్నించు,' అని చెప్పి బ్రహ్మా స్వర్గానికి వెళ్లిపోయాడు. దేవతలు వెళ్లిన తర్వాత, మహాముని అయిన విశ్వామిత్రుడు—
ఊర్ధ్వబాహుర్నిరాలమ్బో వాయుభక్షస్తపశ్చరన్। ఘర్మే పఞ్చతపా భూత్వా వర్షాస్వాకాశసంశ్రయః
ఆయన చేతులు పైకి ఎత్తి, ఎటువంటి ఆధారమూ లేకుండా, గాలి మాత్రమే ఆహారంగా తీసుకుంటూ కఠినమైన తపస్సు చేసేవాడు. ఎండలో ఐదు అగ్నుల మధ్య నిలబడి, వర్షాకాలంలో ఆకాశం క్రిందే ఉండేవాడు.
శిశిరే సలిలేశాయీ రాత్ర్యహాని తపోధనః। ఏవం వర్షసహస్రం హి తపో ఘోరముపాగమత్
చలికాలంలో రాత్రింబవళ్ళు నీళ్లలోనే పడుకుని తపస్సు చేసేవాడు ఆ తపోధనుడు. ఇలా వెయ్యేళ్ళ పాటు భయంకరమైన తపస్సు చేశాడు.
తస్మిన్ సంతప్యమానే తు విశ్వామిత్రే మహామునౌ। సంతాపః సుమహానాసీత్ సురాణాం వాసవస్య చ
అలా మహర్షి విశ్వామిత్రుడు తపస్సులో తపించుకుంటుండగా, దేవతలకు, ఇంద్రుడికీ గొప్ప కలవరము కలిగింది.
రమ్భామప్సరసం శక్రః సర్వైః సహ మరుద్గణైః। ఉవాచాత్మహితం వాక్యమహితం కౌశికస్య చ
అప్పుడా ఇంద్రుడు, అన్ని మరుత్గణాలతో కలిసి, తనకు మేలు కలగాలని, కౌశికునికి హాని కలగాలని రంభ అనే అప్సరసిని ఉద్దేశించి మాటలు చెప్పాడు.
thumb|చతుఃషష్ఠితమః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే బాలకాణ్డే చతుఃషష్ఠితమః సర్గః ॥౧-
శ్రీమద్వాల్మీకిరామాయణంలో బాలకాండలో అరవై నాల్గవ సర్గను వినండి.
సురకార్యమిదం రమ్భే కర్తవ్యం సుమహత్ త్వయా। లోభనం కౌశికస్యేహ కామమోహసమన్వితమ్
రంభా! ఇది దేవతలకు చాలా ముఖ్యమైన పని. నువ్వు కౌశికుని ఇక్కడ ఆకర్షించి, అతని మనసులో కోరికలు, మోహం కలిగించాలి.
తథోక్తా సాప్సరా రామ సహస్రాక్షేణ ధీమతా। వ్రీడితా ప్రాఞ్జలిర్వాక్యం ప్రత్యువాచ సురేశ్వరమ్
అలా సహస్రాక్షుడు చెప్పగానే, ఆ అప్సరస రంభా సిగ్గుతో చేతులు జోడించి, దేవేంద్రుని సమక్షంలో ఇలా సమాధానం చెప్పింది.
అయం సురపతే ఘోరో విశ్వామిత్రో మహామునిః। క్రోధముత్స్రక్ష్యతే ఘోరం మయి దేవ న సంశయః
దేవేంద్రా! ఈ మహర్షి విశ్వామిత్రుడు చాలా భయంకరుడు. నేను ప్రయత్నిస్తే, నాకెదురుగా అతని కోపం భయంకరంగా ప్రబలుతుంది — నిస్సందేహంగా.
తతో హి మే భయం దేవ ప్రసాదం కర్తుుమర్హసి। ఏవముక్తస్తయా రామ సభయం భీతయా తదా
అందుకే దేవా! నాకు భయం వేస్తోంది. దయచేసి నన్ను కాపాడాలి. ఇలా భయంతో వణికుతూ ఆమె చెప్పినప్పుడు —
తామువాచ సహస్రాక్షో వేపమానాం కృతాఞ్జలిమ్। మా భైషీ రమ్భే భద్రం తే కురుష్వ మమ శాసనమ్
ఆమె వణికుతూ చేతులు జోడించి నిల్చుండగా, సహస్రాక్షుడు ఇలా అన్నాడు: "రంభా! భయపడకూ. నీకు మేలు కలగాలి. నా ఆజ్ఞను నెరవేర్చు."