తే హయా మథితా భగ్నా వ్యసవో ధరణీం గతాః। తే నిహత్య హయాంస్తస్య ప్రమథ్య చ మహారథమ్। పునరుత్పత్య వేగేన తస్థుర్లక్ష్మణపార్శ్వతః
ఆ గుర్రాలు నలిగిపోయి, విరిగిపోయి, ప్రాణాలు విడిచిపెట్టి నేలపై పడ్డాయి. గుర్రాలను చంపి, ఆ మహారథాన్ని ధ్వంసం చేసి, వెంటనే వేగంగా ఎగిరి లక్ష్మణుని పక్కన నిలిచారు.
స హతాశ్వాదవప్లుత్య రథాన్మథితసారథిః। శరవర్షేణ సౌమిత్రిమభ్యధావత రావణిః
ఆయన గుర్రాలు చనిపోవడం, రథసారథి నశించిపోవడంతో, రాక్షసుని కుమారుడు రథం నుంచి దూకి, బాణవర్షం కురిపిస్తూ సౌమిత్రిని దాడి చేశాడు.
తతో మహేన్ద్రప్రతిమః స లక్ష్మణః పదాతినం తం నిహతైర్హయోత్తమైః। సృజన్తమాజౌ నిశితాన్ శరోత్తమాన్ భృశం తదా బాణగణైర్వ్యదారయత్
అప్పుడు ఇంద్రుడికి సమానమైన లక్ష్మణుడు, ఉత్తమమైన గుర్రాలు చనిపోవడంతో, బలంగా బాణాల వర్షంతో, యుద్ధంలో బాణాలు వదులుతున్న ఆ పాదాటిని ఛిద్రం చేశాడు.
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయే ఆదికావ్యే యుద్ధకాణ్డే ఏకోననవతితమః సర్గః
ఇలా శ్రీమద్వాల్మీకి రామాయణంలో యుద్ధకాండలో తొంభై ఒకటి వ సర్గ ముగిసింది.
thumb|నవతితమః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే యుద్ధకాణ్డే నవతితమః సర్గః ॥౬-
శ్రీమద్వాల్మీకి రామాయణ యుద్ధకాండలో తొంభవ సర్గను వినండి.
స హతాశ్వో మహాతేజా భూమౌ తిష్ఠన్ నిశాచరః। ఇన్ద్రజిత్ పరమక్రుద్ధః సమ్ప్రజజ్వాల తేజసా
ఆయన గుర్రాలు చనిపోవడంతో, భూమిపై నిలబడి, మహా తేజస్సుతో కూడిన రాత్రివేళ సంచరించే ఇంద్రజిత్, పరాక్రమంతో మండిపడ్డాడు.
తౌ ధన్వినౌ జిఘాంసన్తావన్యోన్యమిషుభిర్భృశమ్। విజయేనాభినిష్క్రాన్తౌ వనే గజవృషావివ
ఆ ఇద్దరు విలువేత్తలు ఒకరిని ఒకరు చంపాలని తపించి, బలంగా బాణాలతో యుద్ధం చేస్తూ, అరణ్యంలో రెండు ఏనుగుల వలె విజయానికి ముందుకు వచ్చారు.
నిబర్హయన్తశ్చాన్యోన్యం తే రాక్షసవనౌకసః। భర్తారం న జహుర్యుద్ధే సమ్పతన్తస్తతస్తతః
ఆ రాక్షస అరణ్యవాసులు ఒకరినొకరు అడ్డుకుంటూ, యుద్ధంలో తమ అధిపతిని వదలకుండా, మళ్లీ మళ్లీ దూసుకొచ్చారు.
తతస్తాన్ రాక్షసాన్ సర్వాన్ హర్షయన్ రావణాత్మజః। స్తున్వానో హర్షమాణశ్చ ఇదం వచనమబ్రవీత్
అప్పుడు రావణుని కుమారుడు, అందరు రాక్షసులను సంతోషపెట్టుతూ, వారిని పొగిడుతూ, ఆనందంగా ఇలా అన్నాడు.
తమసా బహులేనేమాః సంసక్తాః సర్వతో దిశః। నేహ విజ్ఞాయతే స్వో వా పరో వా రాక్షసోత్తమాః
ఈ దిక్కులన్నీ గాఢమైన చీకటిలో మునిగిపోయాయి. ఇక్కడ మనవాడా, శత్రువా అని ఎవ్వరినీ గుర్తించలేము, ఓ ఉత్తమ రాక్షసులారా!
ధృష్టం భవన్తో యుధ్యన్తు హరీణాం మోహనాయ వై। అహం తు రథమాస్థాయ ఆగమిష్యామి సంయుగే
మీరు ధైర్యంగా యుద్ధం చేయండి, వానరులను మోహింపజేయండి. నేను రథంపైకి ఎక్కి యుద్ధానికి వస్తాను.
తథా భవన్తః కుర్వన్తు యథేమే హి వనౌకసః। న యుధ్యేయుర్మహాత్మానః ప్రవిష్టే నగరం మయి
మీరు అలా చేయండి, ఎందుకంటే ఈ అరణ్యవాసి మహాత్ములు నేను నగరంలోకి వెళితే యుద్ధం చేయరు.
ఇత్యుక్త్వా రావణసుతో వఞ్చయిత్వా వనౌకసః। ప్రవివేశ పురీం లఙ్కాం రథహేతోరమిత్రహా
అని చెప్పి, రావణుని కుమారుడు అరణ్యవాసులను మోసం చేసి, శత్రువులను సంహరించేవాడు, రథం కోసం లంక నగరంలోకి ప్రవేశించాడు.
స రథం భూషయిత్వాథ రుచిరం హేమభూషితమ్। ప్రాసాసిశరసంయుక్తం యుక్తం పరమవాజిభిః
తర్వాత, అందంగా బంగారు అలంకరణలతో, కత్తులు బాణాలతో కూడిన, ఉత్తమమైన గుర్రాలతో జోడించిన రథాన్ని అలంకరించాడు.
అధిష్ఠితం హయజ్ఞేన సూతేనాప్తోపదేశినా। ఆరురోహ మహాతేజా రావణిః సమితింజయః
అశ్వమెధ యాగంలో నిపుణుడైన సారథి నడిపిస్తున్న రథాన్ని, యుద్ధంలో విజయం సాధించిన మహాతేజస్వి రావణి ఎక్కాడు.
స రాక్షసగణైర్ముఖ్యైర్వృతో మన్దోదరీసుతః। నిర్యయౌ నగరాద్ వీరః కృతాన్తబలచోదితః
మందోదరి కుమారుడు, రాక్షసుల ప్రధానులతో చుట్టుముట్టబడి, ధైర్యవంతుడిగా, విధి బలంతో ప్రేరేపితుడై నగరంనుండి బయలుదేరాడు.
సోఽభినిష్క్రమ్య నగరాదిన్ద్రజిత్ పరమౌజసా। అభ్యయాజ్జవనైరశ్వైర్లక్ష్మణం సవిభీషణమ్
అత్యంత శక్తిశాలి అయిన ఇంద్రజిత్, నగరాన్ని విడిచి, వేగంగా పరుగెత్తే గుర్రాలతో లక్ష్మణుడు, విభీషణుడి వద్దకు వచ్చాడు.
తతో రథస్థమాలోక్య సౌమిత్రీ రావణాత్మజమ్। వానరాశ్చ మహావీర్యా రాక్షసశ్చ విభీషణః
ఆ సమయంలో రథంపై నిలబడి ఉన్న రావణుని కుమారుణ్ణి చూసి, సౌమిత్రి, మహావీరులైన వానరులు, రాక్షసుడు విభీషణుడు ఆశ్చర్యపోయారు.
విస్మయం పరమం జగ్ముర్లాఘవాత్ తస్య ధీమతః। రావణిశ్చాపి సంక్రుద్ధో రణే వానరయూథపాన్
ఆ ధీరుడు చూపిన అపూర్వ వేగాన్ని చూసి అందరూ గొప్ప ఆశ్చర్యానికి లోనయ్యారు. యుద్ధంలో కోపంతో రావణి వానర సేనాధిపతులపై దాడి చేశాడు.
పాతయామాస బాణౌఘైః శతశోఽథ సహస్రశః। స మణ్డలీకృతధనూ రావణిః సమితింజయః
రావణి, యుద్ధంలో విజయం సాధించినవాడు, తన విల్లు తిప్పుతూ వందలాది, వేలాది బాణాలతో వానర నాయకులను కూల్చేశాడు.
హరీనభ్యహనత్ క్రుద్ధః పరం లాఘవమాస్థితః। తే వధ్యమానా హరయో నారాచైర్భీమవిక్రమాః
అతడు కోపంతో, అత్యంత వేగంతో వానరులను గాయపరిచాడు. ఆ భయంకరమైన వీరులు అతని పదునైన బాణాలతో చనిపోతుండగా—
సౌమిత్రిం శరణం ప్రాప్తాః ప్రజాపతిమివ ప్రజాః। తతః సమరకోపేన జ్వలితో రఘునన్దనః। చిచ్ఛేద కార్ముకం తస్య దర్శయన్ పాణిలాఘవమ్
వారు సౌమిత్రిని ఆశ్రయించారు, ప్రజలు బ్రహ్మను ఆశ్రయించినట్లుగా. అప్పుడు రఘునందనుడు యుద్ధకోపంతో మండిపడి, తన చేతి నైపుణ్యాన్ని చూపిస్తూ అతని విల్లును కోసేశాడు.
సోఽన్యత్కార్ముకమాదాయ సజ్యం చక్రే త్వరన్నివ। తదప్యస్య త్రిభిర్బాణైర్లక్ష్మణో నిరకృన్తత
అప్పుడు అతడు మరో విల్లు తీసుకుని త్వరగా సిద్ధం చేసుకున్నాడు. కానీ లక్ష్మణుడు మూడు బాణాలతో దానిని కూడా కోసేశాడు.
అథైనం ఛిన్నధన్వానమాశీవిషవిషోపమైః। వివ్యాధోరసి సౌమిత్రీ రావణిం పఞ్చభిః శరైః
ఆ తర్వాత, సౌమిత్రి తన విల్లు కోసివేయబడిన రావణిని, పాము విషంలా పదునైన ఐదు బాణాలతో ఛాతీలో గాయపరిచాడు.
తే తస్య కాయం నిర్భిద్య మహాకార్ముకనిఃసృతాః। నిపేతుర్ధరణీం బాణా రక్తా ఇవ మహోరగాః
ఆ మహా విల్లుతో వదిలిన బాణాలు అతని శరీరాన్ని దాటి, ఎర్రని మహా పాముల్లా భూమిపై పడిపోయాయి.
స చ్ఛిన్నధన్వా రుధిరం వమన్ వక్త్రేణ రావణిః। జగ్రాహ కార్ముకశ్రేష్ఠం దృఢజ్యం బలవత్తరమ్
విల్లు విరిగిపోయి, నోటి ద్వారా రక్తం కారుస్తున్న రావణి, బలమైన దృఢమైన జ్యతో కూడిన అద్భుతమైన విల్లును పట్టుకున్నాడు.
స లక్ష్మణం సముద్దిశ్య పరం లాఘవమాస్థితః। వవర్ష శరవర్షాణి వర్షాణీవ పురందరః
అతడు లక్ష్మణుడిని లక్ష్యంగా చేసుకుని, అత్యంత వేగాన్ని ప్రదర్శిస్తూ, ఇంద్రుడు వర్షం కురిపించినట్లుగా బాణ వర్షాన్ని కురిపించాడు.
ముక్తమిన్ద్రజితా తత్తు శరవర్షమరిందమః। ఆవారయదసమ్భ్రాన్తో లక్ష్మణః సుదురాసదమ్
ఇంద్రజిత్ వదిలిన ఆ బాణ వర్షాన్ని, లక్ష్మణుడు ఏమాత్రం తడబాటు లేకుండా, దుర్గముడైనవాడిగా అడ్డుకున్నాడు.
సందర్శయామాస తదా రావణిం రఘునన్దనః। అసమ్భ్రాన్తో మహాతేజాస్తదద్భుతమివాభవత్
అప్పుడు రఘునందనుడు, ఏమాత్రం తడబాటు లేకుండా, మహాతేజస్విగా, రావణి ఎదుట తన శౌర్యాన్ని చూపించాడు. అది అద్భుతంగా అనిపించింది.
తతస్తాన్ రాక్షసాన్ సర్వాంస్త్రిభిరేకైకమాహవే। అవిధ్యత్ పరమక్రుద్ధః శీఘ్రాస్త్రం సమ్ప్రదర్శయన్। రాక్షసేన్ద్రసుతం చాపి బాణౌఘైః సమతాడయత్
తర్వాత, పరమ కోపంతో ఉన్న లక్ష్మణుడు, యుద్ధంలో ప్రతి రాక్షసుని ముగ్గురు బాణాలతో గాయపరిచాడు. తన బాణ నైపుణ్యాన్ని వేగంగా చూపిస్తూ, రాక్షసేంద్రుని కుమారుణ్ణి బాణ వర్షాలతో మళ్లీ మళ్లీ గాయపరిచాడు.