అదృశ్యత తయోస్తత్ర యుధ్యతోః పాణిలాఘవాత్। చాపవేగప్రయుక్తైశ్చ బాణజాలైః సమన్తతః
ఆ ఇద్దరూ యుద్ధం చేస్తున్నప్పుడు, వారి చేతుల వేగం, విల్లుల నుంచి చుట్టూ వర్షంలా పడుతున్న బాణాల వల్ల ఏమీ స్పష్టంగా కనిపించలేదు.
అన్తరిక్షేఽభిసమ్పన్నే న రూపాణి చకాశిరే। లక్ష్మణో రావణిం ప్రాప్య రావణిశ్చాపి లక్ష్మణమ్
ఆకాశంలో యుద్ధం జరుగుతున్నప్పుడు వారి రూపాలు కనబడలేదు; లక్ష్మణుడు రావణిని చేరాడు, రావణి కూడా లక్ష్మణుని చేరాడు.
అవ్యవస్థా భవత్యుగ్రా తాభ్యామన్యోన్యవిగ్రహే। తాభ్యాముభాభ్యాం తరసా ప్రసృష్టైర్విశిఖైః శితైః
వారి ఇద్దరి పోరులో భయంకరమైన గందరగోళం ఏర్పడింది; ఇద్దరూ వేగంగా వదిలిన పదునైన బాణాలతో కలకలం మరింత పెరిగింది.
నిరన్తరమివాకాశం బభూవ తమసా వృతమ్। తైః పతద్భిశ్చ బహుభిస్తయోః శరశతైః శితైః
వారి ఇద్దరి నుంచి వందలాది పదునైన బాణాలు పడిపోతుండటంతో ఆకాశం అంతా చీకటితో కప్పబడినట్లైంది.
దిశశ్చ ప్రదిశశ్చైవ బభూవుః శరసంకులాః। తమసా పిహితం సర్వమాసీత్ ప్రతిభయం మహత్
అన్ని దిశలు, ప్రదేశాలు బాణాలతో నిండిపోయాయి; చుట్టూ అంతా చీకటి కమ్మేసి, గొప్ప భయం అలమికింది.
అస్తం గతే సహస్రాంశౌ సంవృతే తమసా చ వై। రుధిరౌఘా మహానద్యః ప్రావర్తన్త సహస్రశః
వెయ్యి కిరణాల సూర్యుడు అస్తమించిన తర్వాత చీకటి వ్యాపించగా, వేలాది రక్తనదులు ప్రవహించసాగాయి.
క్రవ్యాదా దారుణా వాగ్భిశ్చిక్షిపుర్భీమనిఃస్వనాన్। న తదానీం వవౌ వాయుర్న చ జజ్వాల పావకః
భయంకరమైన మృగాలు భయపెట్టే అరుపులతో గర్జించాయి; ఆ సమయంలో గాలి వీయలేదు, అగ్ని కూడా మండలేదు.
స్వస్త్యస్తు లోకేభ్య ఇతి జజల్పుస్తే మహర్షయః। సమ్పేతుశ్చాత్ర సంతప్తా గన్ధర్వాః సహ చారణైః
మహర్షులు 'లోకాలందరికీ మంగళం కలగాలి' అని ముర్మురించగా, బాధపడుతున్న గంధర్వులు, చారణులు అక్కడ చేరారు.
అథ రాక్షససింహస్య కృష్ణాన్ కనకభూషణాన్। శరైశ్చతుర్భిః సౌమిత్రిర్వివ్యాధ చతురో హయాన్
ఆ రాక్షససింహుడి నలుపు రంగు, బంగారు అలంకరణలతో ఉన్న నలుగురు గుర్రాలను సౌమిత్రి నాలుగు బాణాలతో గాయపరిచాడు.
తతోఽపరేణ భల్లేన పీతేన నిశితేన చ। సమ్పూర్ణాయతముక్తేన సుపత్రేణ సువర్చసా
తర్వాత, మరో పసుపు రంగు, పదునైన, బాగా లాగి వదిలిన, మంచి రెక్కలతో మెరిసే మరో బాణాన్ని వదిలాడు.
మహేన్ద్రాశనికల్పేన సూతస్య విచరిష్యతః। స తేన బాణాశనినా తలశబ్దానునాదినా
ఇంద్రుని వజ్రాయుధంలా, రథసారధి తిరుగుతూ ఉండగా, ఆ బాణం వజ్రంలా గట్టిగా మోగుతూ దూసుకెళ్లింది.
లాఘవాద్ రాఘవః శ్రీమాన్ శిరః కాయాదపాహరత్। స యన్తరి మహాతేజా హతే మన్దోదరీసుతః
రాఘవుడు తన చాతుర్యంతో, మహిమతో ఆ సారధి తలని శరీరం నుంచి వేరు చేశాడు. ఆ మహాతేజస్వి, మందోదరి కుమారుడు అక్కడే పడిపోయాడు.
స్వయం సారథ్యమకరోత్ పునశ్చ ధనురస్పృశత్। తదద్భుతమభూత్ తత్ర సారథ్యం పశ్యతాం యుధి
ఆ తర్వాత అతడు తానే రథాన్ని నడిపి, మళ్లీ తన విల్లు తాకాడు. యుద్ధం చూస్తున్నవారికి అతని రథసారధ్యం ఆశ్చర్యంగా కనిపించింది.
హయేషు వ్యగ్రహస్తం తం వివ్యాధ నిశితైః శరైః। ధనుష్యథ పునర్వ్యగ్రం హయేషు ముముచే శరాన్
అతడు గుర్రాలను పట్టుకుంటూ ఉండగా, సౌమిత్రి పదునైన బాణాలతో అతడిని గాయపరిచాడు. తర్వాత అతడు మళ్లీ విల్లు పట్టుకున్నప్పుడు గుర్రాలపై బాణాలు వదిలాడు.
ఛిద్రేషు తేషు బాణౌఘైర్విచరన్తమభీతవత్। అర్దయామాస సమరే సౌమిత్రిః శీఘ్రకృత్తమః
చిన్న చిన్న ఖాళీల్లో అతడు నిర్భయంగా తిరుగుతుండగా, సౌమిత్రి యుద్ధంలో బాణవర్షంతో అతడిని ఇబ్బంది పెట్టాడు.
నిహతం సారథిం దృష్ట్వా సమరే రావణాత్మజః। ప్రజహౌ సమరోద్ధర్షం విషణ్ణః స బభూవ హ
యుద్ధంలో తన సారధి చనిపోయినదాన్ని చూసి, రావణుని కుమారుడు యుద్ధానికి ఉత్సాహం కోల్పోయి, మిగిలినవాడు నిరాశతో నిలిచిపోయాడు.
విషణ్ణవదనం దృష్ట్వా రాక్షసం హరియూథపాః। తతః పరమసంహృష్టా లక్ష్మణం చాభ్యపూజయన్
ఆ రాక్షసుని ముఖం ముదురు పడినట్టు చూసి, వానర సేనాధిపతులు ఎంతో ఆనందంతో లక్ష్మణుని గౌరవించారు.
తతః ప్రమాథీ రభసః శరభో గన్ధమాదనః। అమృష్యమాణాశ్చత్వారశ్చక్రుర్వేగం హరీశ్వరాః
అప్పుడే ప్రమాథి, రభస, శరభ, గంధమాదనుడు — ఈ నలుగురు వానరాధిపతులు, ఆగ్రహంతో తాళలేక, వేగంగా ముందుకు దూసుకొచ్చారు.
తే చాస్య హయముఖ్యేషు తూర్ణముత్పత్య వానరాః। చతుర్షు సుమహావీర్యా నిపేతుర్భీమవిక్రమాః
వారు నలుగురు మహా బలవంతులు, భయంకరమైన వీరులు, వెంటనే ముందున్న నలుగు గుర్రాల మీదకి ఎగిరి, వారిపై పడిపోయారు.
తేషామధిష్ఠితానాం తైర్వానరైః పర్వతోపమైః। ముఖేభ్యో రుధిరం వ్యక్తం హయానాం సమవర్తత
ఆ కొండలా ఉన్న వానరులు గుర్రాల మీద కూర్చున్నప్పుడు, ఆ గుర్రాల నోళ్ల నుంచి రక్తం స్పష్టంగా కారింది.
తే హయా మథితా భగ్నా వ్యసవో ధరణీం గతాః। తే నిహత్య హయాంస్తస్య ప్రమథ్య చ మహారథమ్। పునరుత్పత్య వేగేన తస్థుర్లక్ష్మణపార్శ్వతః
ఆ గుర్రాలు నలిగిపోయి, విరిగిపోయి, ప్రాణాలు విడిచిపెట్టి నేలపై పడ్డాయి. గుర్రాలను చంపి, ఆ మహారథాన్ని ధ్వంసం చేసి, వెంటనే వేగంగా ఎగిరి లక్ష్మణుని పక్కన నిలిచారు.
స హతాశ్వాదవప్లుత్య రథాన్మథితసారథిః। శరవర్షేణ సౌమిత్రిమభ్యధావత రావణిః
ఆయన గుర్రాలు చనిపోవడం, రథసారథి నశించిపోవడంతో, రాక్షసుని కుమారుడు రథం నుంచి దూకి, బాణవర్షం కురిపిస్తూ సౌమిత్రిని దాడి చేశాడు.
తతో మహేన్ద్రప్రతిమః స లక్ష్మణః పదాతినం తం నిహతైర్హయోత్తమైః। సృజన్తమాజౌ నిశితాన్ శరోత్తమాన్ భృశం తదా బాణగణైర్వ్యదారయత్
అప్పుడు ఇంద్రుడికి సమానమైన లక్ష్మణుడు, ఉత్తమమైన గుర్రాలు చనిపోవడంతో, బలంగా బాణాల వర్షంతో, యుద్ధంలో బాణాలు వదులుతున్న ఆ పాదాటిని ఛిద్రం చేశాడు.
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయే ఆదికావ్యే యుద్ధకాణ్డే ఏకోననవతితమః సర్గః
ఇలా శ్రీమద్వాల్మీకి రామాయణంలో యుద్ధకాండలో తొంభై ఒకటి వ సర్గ ముగిసింది.
thumb|నవతితమః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే యుద్ధకాణ్డే నవతితమః సర్గః ॥౬-
శ్రీమద్వాల్మీకి రామాయణ యుద్ధకాండలో తొంభవ సర్గను వినండి.
స హతాశ్వో మహాతేజా భూమౌ తిష్ఠన్ నిశాచరః। ఇన్ద్రజిత్ పరమక్రుద్ధః సమ్ప్రజజ్వాల తేజసా
ఆయన గుర్రాలు చనిపోవడంతో, భూమిపై నిలబడి, మహా తేజస్సుతో కూడిన రాత్రివేళ సంచరించే ఇంద్రజిత్, పరాక్రమంతో మండిపడ్డాడు.
తౌ ధన్వినౌ జిఘాంసన్తావన్యోన్యమిషుభిర్భృశమ్। విజయేనాభినిష్క్రాన్తౌ వనే గజవృషావివ
ఆ ఇద్దరు విలువేత్తలు ఒకరిని ఒకరు చంపాలని తపించి, బలంగా బాణాలతో యుద్ధం చేస్తూ, అరణ్యంలో రెండు ఏనుగుల వలె విజయానికి ముందుకు వచ్చారు.
నిబర్హయన్తశ్చాన్యోన్యం తే రాక్షసవనౌకసః। భర్తారం న జహుర్యుద్ధే సమ్పతన్తస్తతస్తతః
ఆ రాక్షస అరణ్యవాసులు ఒకరినొకరు అడ్డుకుంటూ, యుద్ధంలో తమ అధిపతిని వదలకుండా, మళ్లీ మళ్లీ దూసుకొచ్చారు.
తతస్తాన్ రాక్షసాన్ సర్వాన్ హర్షయన్ రావణాత్మజః। స్తున్వానో హర్షమాణశ్చ ఇదం వచనమబ్రవీత్
అప్పుడు రావణుని కుమారుడు, అందరు రాక్షసులను సంతోషపెట్టుతూ, వారిని పొగిడుతూ, ఆనందంగా ఇలా అన్నాడు.
తమసా బహులేనేమాః సంసక్తాః సర్వతో దిశః। నేహ విజ్ఞాయతే స్వో వా పరో వా రాక్షసోత్తమాః
ఈ దిక్కులన్నీ గాఢమైన చీకటిలో మునిగిపోయాయి. ఇక్కడ మనవాడా, శత్రువా అని ఎవ్వరినీ గుర్తించలేము, ఓ ఉత్తమ రాక్షసులారా!