వివర్ణవదనం దృష్ట్వా రాక్షసం రావణాత్మజమ్। సౌమిత్రిం యుద్ధసంయుక్తం ప్రత్యువాచ విభీషణః
రావణుని కుమారుడైన రాక్షసుడు ముఖం రంగు కోల్పోయినదాన్ని చూసి, యుద్ధంలో నిమగ్నమైన సౌమిత్రిని విభీషణుడు ఇలా అన్నాడు.
నిమిత్తాన్యుపపశ్యామి యాన్యస్మిన్ రావణాత్మజే। త్వర తేన మహాబాహో భగ్న ఏష న సంశయః
ఈ రావణుని కుమారుని విషయంలో నాకు కొన్ని అపశకునాలు కనబడుతున్నాయి. మహాబాహువా! త్వరగా పో, ఇతడు ఓడిపోయాడు, అందులో సందేహం లేదు.
తతః సంధాయ సౌమిత్రిః శరానాశీవిషోపమాన్। ముమోచ విశిఖాంస్తస్మిన్ సర్పానివ విషోల్బణాన్
అప్పుడు సౌమిత్రి, విషంతో నిండిన పాముల్లాంటి బాణాలను విల్లు మీద పెట్టి, వాటిని అతనిపై పాములు ఎలా దూకుతాయో అలా వదిలాడు.
శక్రాశనిసమస్పర్శైర్లక్ష్మణేనాహతః శరైః। ముహూర్తమభవన్మూఢః సర్వసంక్షుభితేన్ద్రియః
ఇంద్రుడి వజ్రాయుధానికి సమానమైన స్పర్శ కలిగిన లక్ష్మణుని బాణాలతో కొట్టబడి, అతడు కొంతసేపు మూర్ఛించిపోయి, అన్ని ఇంద్రియాలు కలవరపోయాయి.
ఉపలభ్య ముహూర్తేన సంజ్ఞాం ప్రత్యాగతేన్ద్రియః। దదర్శావస్థితం వీరమాజౌ దశరథాత్మజమ్। సోఽభిచక్రామ సౌమిత్రిం రోషాత్ సంరక్తలోచనః
కొంతసేపటికి జ్ఞానం తిరిగి వచ్చి, తన ఇంద్రియాలు స్థిరపడి, యుద్ధరంగంలో నిలబడి ఉన్న దశరథుని కుమారుడిని చూశాడు. వెంటనే కోపంతో కళ్లెర్రబెట్టి సౌమిత్రిపై దూకాడు.
అబ్రవీచ్చైనమాసాద్య పునః స పరుషం వచః। కిం న స్మరసి తద్ యుద్ధే ప్రథమే మత్పరాక్రమమ్। నిబద్ధస్త్వం సహ భ్రాత్రా యదా యుధి విచేష్టసే
వెంటనే అతని దగ్గరకు వెళ్లి, మళ్లీ కఠినంగా ఇలా అన్నాడు: 'ఆ మొదటి యుద్ధంలో నా పరాక్రమాన్ని గుర్తు చేసుకోలేవా? నువ్వు నీ అన్నతో కలిసి బంధించబడి యుద్ధంలో పడిపోయినప్పుడు.'
యువాం ఖలు మహాయుద్ధే వజ్రాశనిసమైః శరైః। శాయితౌ ప్రథమం భూమౌ విసంజ్ఞౌ సపురఃసరౌ
'ఆ మహాయుద్ధంలో, వజ్రం, మెరుపులాంటి బాణాలతో ముందుగా నేనే నిన్ను, నీ అన్నను, మీ ముందుండే యోధులను భూమిపై పడగొట్టి, మూర్ఛింపజేశాను.'
స్మృతిర్వా నాస్తి తే మన్యే వ్యక్తం వా యమసాదనమ్। గన్తుమిచ్ఛసి యన్మాం త్వమాధర్షయితుమిచ్ఛసి
'నీకేమైనా జ్ఞాపకం పోయిందేమో లేక నువ్వు స్పష్టంగా యమలోకానికి వెళ్లాలని కోరుకుంటున్నావేమో, అందుకే నన్ను రెచ్చగొట్టాలని చూస్తున్నావు.'
యది తే ప్రథమే యుద్ధే న దృష్టో మత్పరాక్రమః। అద్య త్వాం దర్శయిష్యామి తిష్ఠేదానీం వ్యవస్థితః
'మొదటి యుద్ధంలో నా పరాక్రమం నీకు కనబడకపోతే, ఇప్పుడు నేను నీకు చూపిస్తాను. ఇప్పుడే స్థిరంగా నిలబడు.'
ఇత్యుక్త్వా సప్తభిర్బాణైరభివివ్యాధ లక్ష్మణమ్। దశభిస్తు హనూమన్తం తీక్ష్ణధారైః శరోత్తమైః
ఇలా చెప్పి, ఏడుసార్లు బాణాలతో లక్ష్మణుడిని, పదిసార్లు పదునైన ఉత్తమ బాణాలతో హనుమంతుడిని గాయపరిచాడు.
తతః శరశతేనైవ సుప్రయుక్తేన వీర్యవాన్। క్రోధాద్ ద్విగుణసంరబ్ధో నిర్బిభేద విభీషణమ్
అనంతరం, కోపంతో రెట్టింపు ఉత్సాహంతో, శతబాణాలతో విభీషణుడిని గాయపరిచాడు.
తద్ దృష్ట్వేన్ద్రజితా కర్మ కృతం రామానుజస్తదా। అచిన్తయిత్వా ప్రహసన్నైతత్ కించిదితి బ్రువన్
ఇంద్రజిత్ చేసిన ఆ కార్యాన్ని రాముని తమ్ముడు చూసి, దానిని పట్టించుకోకుండా నవ్వుతూ ఇలా అన్నాడు.
ముమోచ చ శరాన్ ఘోరాన్ సంగృహ్య నరపుంగవః। అభీతవదనః క్రుద్ధో రావణిం లక్ష్మణో యుధి
ఆ మనుషులలో శ్రేష్ఠుడైన లక్ష్మణుడు, భయంలేని ముఖంతో, కోపంతో రావణుని కుమారునిపై భయంకరమైన బాణాలను యుద్ధంలో వదిలాడు.
నైవం రణగతాః శూరాః ప్రహరన్తి నిశాచర। లఘవశ్చాల్పవీర్యాశ్చ శరా హీమే సుఖాస్తవ
యుద్ధరంగంలోకి వచ్చిన వీరులు ఇలా దాడి చేయరు, నిశాచరా! నీ బాణాలు తేలికగా, బలహీనంగా ఉన్నాయి. ఇవి నాకు సులభంగా ఎదుర్కోవచ్చు.
నైవం శూరాస్తు యుధ్యన్తే సమరే యుద్ధకాఙ్క్షిణః। ఇత్యేవం తం బ్రువన్ ధన్వీ శరైరభివవర్ష హ
నిజమైన వీరులు యుద్ధానికి ఇష్టపడి నీవు చేస్తున్నట్టు యుద్ధం చేయరు అని అతడిని పలుకుతూ, ఆ ధనుర్ధారి తనపై బాణాల వర్షం కురిపించాడు.
తస్య బాణైః సువిధ్వస్తం కవచం కాఞ్చనం మహత్। వ్యశీర్యత రథోపస్థే తారాజాలమివామ్బరాత్
ఆ బాణాలతో అతని గొప్ప బంగారు కవచం పూర్తిగా విరిగిపడి, రథపు నేలపై ఆకాశంలో నక్షత్రాల వలె చిందరపాటుగా పడిపోయింది.
విధూతవర్మా నారాచైర్బభూవ స కృతవ్రణః। ఇన్ద్రజిత్ సమరే వీరః ప్రత్యూషే భానుమానివ
కవచాన్ని వదిలేసి, బాణాలతో గాయపడి, వీరుడు ఇంద్రజిత్ యుద్ధంలో ఉదయపు సూర్యుడిలా వెలిగిపోతూ నిలిచాడు.
తతః శరసహస్రేణ సంక్రుద్ధో రావణాత్మజః। బిభేద సమరే వీరో లక్ష్మణం భీమవిక్రమః
అప్పుడతడు కోపంతో రావణుని కుమారుడు, భయంకరమైన పరాక్రమంతో లక్ష్మణుడిని యుద్ధంలో వెయ్యి బాణాలతో గాయపరిచాడు.
వ్యశీర్యత మహద్దివ్యం కవచం లక్ష్మణస్య తు। కృతప్రతికృతాన్యోన్యం బభూవతురరిందమౌ
లక్ష్మణుని గొప్ప దివ్య కవచం విరిగిపోయింది. ఇద్దరూ పరస్పరం గాయాలు చేసుకుంటూ, శత్రువులను జయించే వీరులుగా నిలిచారు.
అభీక్ష్ణం నిఃశ్వసన్తౌ తౌ యుధ్యేతాం తుములం యుధి। శరసంకృత్తసర్వాఙ్గౌ సర్వతో రుధిరోక్షితౌ
ఇద్దరూ గట్టిగా ఊపిరాడుతూ, బాణాలతో శరీరమంతా కోసిపోగా, రక్తంతో కప్పబడి, యుద్ధంలో భయంకరంగా పోరాడారు.
సుదీర్ఘకాలం తౌ వీరావన్యోన్యం నిశితైః శరైః। తతక్షతుర్మహాత్మానౌ రణకర్మవిశారదౌ। బభూవతుశ్చాత్మజయే యత్తౌ భీమపరాక్రమౌ
చాలా కాలం పాటు ఆ ఇద్దరు మహాత్ములు, యుద్ధ నైపుణ్యంలో నిపుణులు, ఒకరినొకరు పదునైన బాణాలతో కొడుతూ, విజయానికి శ్రమించారు.
తౌ శరౌఘైస్తథాకీర్ణౌ నికృత్తకవచధ్వజౌ। సృజన్తౌ రుధిరం చోష్ణం జలం ప్రస్రవణావివ
బాణాల వర్షంతో కప్పబడి, కవచాలు, ధ్వజాలు కోసిపోవగా, ఇద్దరూ వేడిగా రక్తాన్ని ప్రవహింపజేస్తూ రెండు ఊటల్లా కనిపించారు.
శరవర్షం తతో ఘోరం ముఞ్చతోర్భీమనిఃస్వనమ్। సాసారయోరివాకాశే నీలయోః కాలమేఘయోః
అప్పుడు వారు భయంకరమైన శబ్దంతో బాణవర్షాన్ని వదిలిపెడుతూ, ఆకాశంలో రెండు నల్ల మేఘాలు వర్షం కురిపించునట్లు కనిపించారు.
తయోరథ మహాన్ కాలో వ్యతీయాద్ యుధ్యమానయోః। న చ తౌ యుద్ధవైముఖ్యం క్లమం చాప్యుపజగ్మతుః
ఆ ఇద్దరూ యుద్ధం చేస్తూ, గొప్ప సమయం గడిచినా, ఎవరూ వెనక్కి తగిలారు గాని, అలసటకు లోనయ్యారు గాని కాలేదు.
అస్త్రాణ్యస్త్రవిదాం శ్రేష్ఠౌ దర్శయన్తౌ పునః పునః। శరానుచ్చావచాకారానన్తరిక్షే బబన్ధతుః
ఆయుధ విద్యలో అగ్రగణ్యులైన ఇద్దరూ, తరచూ తమ అస్త్రాలను ప్రదర్శిస్తూ, ఆకాశంలో అనేక రూపాల బాణాలను అల్లుకున్నారు.
వ్యపేతదోషమస్యన్తౌ లఘు చిత్రం చ సుష్ఠు చ। ఉభౌ తు తుములం ఘోరం చక్రతుర్నరరాక్షసౌ
దోషములు లేకుండా, తేలికగా చలించుతూ, ఆ మనిషి, రాక్షసుడు ఇద్దరూ, భయంకరంగా, గొప్ప నైపుణ్యంతో అద్భుతమైన యుద్ధాన్ని ప్రదర్శించారు.
తయోః పృథక్ పృథగ్ భీమః శుశ్రువే తలనిస్వనః। స కమ్పం జనయామాస నిర్ఘాత ఇవ దారుణః
వారి నుండి వేరుగా వేరుగా భయంకరమైన తాళి శబ్దం వినిపించింది. అది ఉక్కిరిబిక్కిరి చేసే మేఘగర్జనలాంటిది.
తయోః స భ్రాజతే శబ్దస్తథా సమరమత్తయోః। సుఘోరయోర్నిష్టనతోర్గగనే మేఘయోరివ
ఆ ఇద్దరూ యుద్ధ మత్తులో పరస్పరం గర్జిస్తూ, వారి శబ్దం ఆకాశంలో రెండు భయంకరమైన మేఘాల మోగుదలలా ప్రతిధ్వనించింది.
సువర్ణపుంఖైర్నారాచైర్బలవన్తౌ కృతవ్రణౌ। ప్రసుస్రువాతే రుధిరం కీర్తిమన్తౌ జయే ధృతౌ
బంగారు పుంఖాలతో ఉన్న బాణాల వల్ల గాయపడి, విజయానికి పట్టుదలతో ఉన్న ఆ ఇద్దరు మహావీరులు రక్తాన్ని ప్రవహింపజేశారు.
తే గాత్రయోర్నిపతితా రుక్మపుంఖాః శరా యుధి। అసృగ్దిగ్ధా వినిష్పేతుర్వివిశుర్ధరణీతలమ్
ఆ బంగారు పుంఖాల బాణాలు యుద్ధంలో వారి శరీరాలపై పడిపడి, రక్తంతో తడిసి, భూమిలోకి చొరబడిపోయాయి.