న రమే దారుణేనాహం న చాధర్మేణ వై రమే। భ్రాత్రా విషమశీలోఽపి కథం భ్రాతా నిరస్యతే
నాకు క్రూరతలో ఆనందం లేదు, అధర్మంలో కూడా లేదు. నా అన్నయ్య స్వభావం వేరైనా, అన్నయ్యను ఎలా వదిలేయగలం?
ధర్మాత్ ప్రచ్యుతశీలం హి పురుషం పాపనిశ్చయమ్। త్యక్త్వా సుఖమవాప్నోతి హస్తాదాశీవిషం యథా
ధర్మాన్ని వదిలి, పాపంలో మునిగిపోయిన మనిషిని వదిలేస్తే సుఖం కలుగుతుంది — చేతిలో ఉన్న విషపాము వదిలేసినట్టు.
పరస్వహరణే యుక్తం పరదారాభిమర్శకమ్। త్యాజ్యమాహుర్దురాత్మానం వేశ్మ ప్రజ్వలితం యథా
ఇతరుల సంపదను దోచే వాడు, ఇతరుల భార్యలను ఆశించే వాడు, ఇలాంటి దుష్టుడిని మండుతున్న ఇల్లు వదిలినట్టు వదిలేయాలని చెబుతారు.
పరస్వానాం చ హరణం పరదారాభిమర్శనమ్। సుహృదామతిశఙ్కా చ త్రయో దోషాః క్షయావహాః
ఇతరుల దానాన్ని దోచడం, పరస్త్రీపై కన్నేయడం, స్నేహితులపై అనుమానం — ఈ మూడు దోషాలు నాశనానికి దారి తీస్తాయి.
మహర్షీణాం వధో ఘోరః సర్వదేవైశ్చ విగ్రహః। అభిమానశ్చ రోషశ్చ వైరిత్వం ప్రతికూలతా
మహర్షులను హత్య చేయడం, దేవతలందరితో శత్రుత్వం, గర్వం, కోపం, శత్రుత్వ భావం, విరోధత — ఇవన్నీ ఘోరమైన దోషాలు.
ఏతే దోషా మమ భ్రాతుర్జీవితైశ్వర్యనాశనాః। గుణాన్ ప్రచ్ఛాదయామాసుః పర్వతానివ తోయదాః
ఈ దోషాల వల్ల నా అన్నయ్య జీవితం, ఐశ్వర్యం నాశమయ్యాయి. ఇవి అతని మంచి లక్షణాలను మేఘాలు కొండలను కప్పినట్టు దాచేశాయి.
దోషైరేతైః పరిత్యక్తో మయా భ్రాతా పితా తవ। నేయమస్తి పురీ లఙ్కా న చ త్వం న చ తే పితా
ఈ దోషాల వల్లనే నేను నీ తండ్రైన అన్నయ్యను వదిలేశాను. ఇప్పుడు ఈ లంకా నగరం, నువ్వు, నీ తండ్రి — ఇవేవీ మిగిలిపోలేదు.
అతిమానశ్చ బాలశ్చ దుర్వినీతశ్చ రాక్షస। బద్ధస్త్వం కాలపాశేన బ్రూహి మాం యద్ యదిచ్ఛసి
నీకు అధికమైన గర్వం, బాలిష్టత, మంచి అలవాట్లు లేవు రాక్షసా! కాలపాశంలో బంధించబడి ఉన్నావు, నాకేమైనా చెప్పాలనుకుంటే చెప్పు.
అద్యేహ వ్యసనం ప్రాప్తం యన్మాం పరుషముక్తవాన్। ప్రవేష్టుం న త్వయా శక్యం న్యగ్రోధం రాక్షసాధమ
ఈరోజు నీవు దుఃఖాన్ని పొందావు, ఎందుకంటే నన్ను కఠినంగా మాట్లాడావు. నీవు ఇక న్యగ్రోధ వృక్షంలోకి ప్రవేశించలేవు, రాక్షసాధమా!
ధర్షయిత్వా చ కాకుత్స్థం న శక్యం జీవితుం త్వయా। యుధ్యస్వ నరదేవేన లక్ష్మణేన రణే సహ। హతస్త్వం దేవతాకార్యం కరిష్యసి యమక్షయమ్
కాకుత్థ్సను అవమానపరిచిన తర్వాత నీవు బ్రతకలేవు. యుద్ధంలో లక్ష్మణుడితో పోరాడు. నీవు చనిపోయిన తర్వాత దేవతల పని నెరవేరుతుంది, నీవు యమలోకానికి చేరుకుంటావు.
నిదర్శయస్వాత్మబలం సముద్యతం కురుష్వ సర్వాయుధసాయకవ్యయమ్। న లక్ష్మణస్యైత్య హి బాణగోచరం త్వమద్య జీవన్ సబలో గమిష్యసి
నీ బలాన్ని పూర్తిగా ప్రదర్శించు. నీ వద్ద ఉన్న ఆయుధాలు, బాణాలు అన్నీ వినియోగించు. ఎందుకంటే ఈ రోజు నువ్వు లక్ష్మణుని బాణాల పరిధిలోకి వచ్చాక, నీ సైన్యంతో కలిసి బతికి బయటపడలేవు.
thumb|అష్టాశీతితమః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే యుద్ధకాణ్డే అష్టాశీతితమః సర్గః ॥౬-
ఇప్పుడు వాల్మీకి రామాయణంలోని యుద్ధకాండలో ఎనభై ఎనిమిదవ సర్గను వినండి.
విభీషణవచః శ్రుత్వా రావణిః క్రోధమూర్చ్ఛితః। అబ్రవీత్ పరుషం వాక్యం క్రోధేనాభ్యుత్పపాత చ
విభీషణుని మాటలు విని, రావణుని కుమారుడు కోపంతో మునిగిపోయి, కఠినంగా మాట్లాడి, ఆగ్రహంతో పైకి లేచాడు.
ఉద్యతాయుధనిస్త్రింశో రథే సుసమలంకృతే। కాలాశ్వయుక్తే మహతి స్థితః కాలాన్తకోపమః
కత్తి చేత పట్టుకుని, అద్భుతంగా అలంకరించబడిన రథంలో, మృత్యువుతో సమానమైన గుర్రాలు జోడించబడిన గొప్ప రథంలో నిలబడి, కాలాంతకుడిలా కనిపించాడు.
మహాప్రమాణముద్యమ్య విపులం వేగవద్ దృఢమ్। ధనుర్భీమబలో భీమం శరాంశ్చామిత్రనాశనాన్
బలవంతుడైన అతడు, వేగంగా, గట్టిగా ఉన్న గొప్ప విల్లు ఎత్తి, శత్రువులను సంహరించేందుకు భయంకరమైన బాణాలను తీసుకున్నాడు.
తం దదర్శ మహేష్వాసో రథస్థః సమలంకృతః। అలంకృతమమిత్రఘ్నో రావణస్యాత్మజో బలీ
రథంలో నిలబడి, అలంకరించబడిన గొప్ప విల్లు ధారకుడు, శత్రువులను సంహరించే రావణుని బలవంతుడైన కుమారుడిని చూశాడు.
హనూమత్పృష్ఠమారూఢముదయస్థరవిప్రభమ్। ఉవాచైనం సుసంరబ్ధః సౌమిత్రిం సవిభీషణమ్
హనుమంతుని వెనుక కూర్చుని, ఉదయస్తరవి ప్రకాశంలా మెరిసిపోతూ, ఆగ్రహంతో సౌమిత్రిని, విభీషణునితో కలిసి ఉద్దేశించి మాట్లాడాడు.
తాంశ్చ వానరశార్దూలాన్ పశ్యధ్వం మే పరాక్రమమ్। అద్య మత్కార్ముకోత్సృష్టం శరవర్షం దురాసదమ్
వానరులలో శ్రేష్ఠులైన మీరు చూడండి, ఈ రోజు నా ధైర్యాన్ని. నా విల్లు నుండి విడిచే బాణవర్షాన్ని ఎదుర్కోవడం ఎవరికీ సాధ్యం కాదు.
ముక్తవర్షమివాకాశే ధారయిష్యథ సంయుగే। అద్య వో మామకా బాణా మహాకార్ముకనిఃసృతాః। విధమిష్యన్తి గాత్రాణి తూలరాశిమివానలః
యుద్ధంలో ఆకాశంలో వర్షాన్ని మోయగలిగినట్లే, ఈ రోజు నా గొప్ప విల్లు నుండి వచ్చిన బాణాలు మీ శరీరాలను నిప్పు పత్తిపూదిని కాల్చినట్లు తాకుతాయి.
తీక్ష్ణసాయకనిర్భిన్నాన్ శూలశక్త్యృష్టితోమరైః। అద్య వో గమయిష్యామి సర్వానేవ యమక్షయమ్
ఈ రోజు నేను మీ అందరినీ పదునైన బాణాలు, శూలాలు, శక్తులు, తోమరాలతో గాయపరిచి, యమలోకానికి పంపిస్తాను.
సృజతః శరవర్షాణి క్షిప్రహస్తస్య సంయుగే। జీమూతస్యేవ నదతః కః స్థాస్యతి మమాగ్రతః
యుద్ధంలో వేగంగా చేతులు కదిలిస్తూ బాణవర్షం కురిపిస్తున్నప్పుడు, గర్జించే మేఘానికి ఎదురు నిలబడినట్లు, నా ఎదుట ఎవరు నిలబడగలరు?
రాత్రియుద్ధే తదా పూర్వం వజ్రాశనిసమైః శరైః। శాయితౌ తౌ మయా భూయో విసంజ్ఞౌ సపురఃసరౌ
అప్పటి రాత్రి యుద్ధంలో, వజ్రం, మెరుపులాంటి బాణాలతో, ఆ ఇద్దరు నాయకులను వారి అనుచరులతో కలిసి నేను అపస్మార స్థితిలో పడగొట్టాను.
స్మృతిర్న తేఽస్తి వా మన్యే వ్యక్తం యాతో యమక్షయమ్। ఆశీవిషసమం క్రుద్ధం యన్మాం యోద్ధుముపస్థితః
నీకు జ్ఞాపకం లేదు అనిపిస్తోంది. నువ్వు యమలోకానికి వెళ్లినట్టే. ఎందుకంటే విషసర్పంలా కోపంతో ఉన్న నన్ను యుద్ధానికి ఎదుర్కొనడానికి వచ్చావు.
తచ్ఛ్రుత్వా రాక్షసేన్ద్రస్య గర్జితం రాఘవస్తదా। అభీతవదనః క్రుద్ధో రావణిం వాక్యమబ్రవీత్
రాక్షసుల రాజు గర్జన విని, రాఘవుడు భయములేని ముఖంతో, కోపంతో రావణుని కుమారునితో ఇలా అన్నాడు.
ఉక్తశ్చ దుర్గమః పారః కార్యాణాం రాక్షస త్వయా। కార్యాణాం కర్మణా పారం యో గచ్ఛతి స బుద్ధిమాన్
రాక్షసా! నీవు పనుల చివరదిశకు చేరడం చాలా కష్టమని అన్నావు. కానీ పనులను కార్యంతో పూర్తిచేసేవాడే నిజంగా తెలివైనవాడు.
స త్వమర్థస్య హీనార్థో దురవాపస్య కేనచిత్। వాచా వ్యాహృత్య జానీషే కృతార్థోఽస్మీతి దుర్మతే
నీవు నిజమైన సంపద లేక, సాధించలేని దానిని సాధించినట్టు మాటలతో ఊహించుకుంటున్నావు, ఓ మూర్ఖుడా!
అన్తర్ధానగతేనాజౌ యత్త్వయా చరితస్తదా। తస్కరాచరితో మార్గో నైష వీరనిషేవితః
యుద్ధంలో కనిపించకుండా పోయిన నీ ప్రవర్తన దొంగల మార్గం, అది వీరులు అనుసరించే మార్గం కాదు.
యథా బాణపథం ప్రాప్య స్థితోఽస్మి తవ రాక్షస। దర్శయస్వాద్య తత్తేజో వాచా త్వం కిం వికత్థసే
రాక్షసా! ఇప్పుడు నేను నీ బాణాల పరిధిలో నిలబడి ఉన్నాను. ఈ రోజు నీ శౌర్యాన్ని చూపించు. మాటలతో ఎందుకు గొప్పగా చెప్పుకుంటున్నావు?
ఏవముక్తో ధనుర్భీమం పరామృశ్య మహాబలః। ససర్జ నిశితాన్ బాణానిన్ద్రజిత్ సమితింజయః
ఇలా అనగానే, మహాబలుడు ఇంద్రజిత్ భయంకరమైన తన విల్లు గట్టిగా పట్టుకుని, యుద్ధంలో విజయం సాధించినవాడిగా, పదునైన బాణాలను వదిలాడు.
తేన సృష్టా మహావేగాః శరాః సర్పవిషోపమాః। సమ్ప్రాప్య లక్ష్మణం పేతుః శ్వసన్త ఇవ పన్నగాః
ఆ బాణాలు, పాముల విషం లాంటి వేగంతో ప్రయాణించి, లక్ష్మణుని వద్దకు చేరి, శ్వాసిస్తున్న పాముల్లా అతని మీద పడ్డాయి.