అర్థేభ్యోఽథ ప్రవృద్ధేభ్యః సంవృత్తేభ్యస్తతస్తతః। క్రియాః సర్వాః ప్రవర్తన్తే పర్వతేభ్య ఇవాపగాః
ధనం పెరిగిపోతూ పోతే, అన్ని కార్యాలు దాని నుంచే పుట్టుకొస్తాయి. పర్వతాల నుంచి నదులు ప్రవహించునట్లు.
అర్థేన హి విముక్తస్య పురుషస్యాల్పచేతసః। విచ్ఛిద్యన్తే క్రియాః సర్వా గ్రీష్మే కుసరితో యథా
ధనం లేని, తెలివితక్కువ మనిషికి, అన్ని కార్యాలు వేసవి కాలంలో వాడిపోయే వాగుల్లా ఆగిపోతాయి.
సోఽయమర్థం పరిత్యజ్య సుఖకామః సుఖైధితః। పాపమాచరతే కర్తుం తదా దోషః ప్రవర్తతే
ఈ విధంగా, ధనాన్ని వదిలేసి, సుఖాన్ని కోరే వాడు, సుఖం కోసం పాపాన్ని చేస్తాడు. అప్పుడు తప్పు పుడుతుంది.
యస్యార్థాస్తస్య మిత్రాణి యస్యార్థాస్తస్య బాన్ధవాః। యస్యార్థాః స పుమాఁల్లోకే యస్యార్థాః స చ పణ్డితః
ఎవరికైతే ధనం ఉంటే, అతనికి స్నేహితులు ఉంటారు; అతనికి బంధువులు ఉంటారు; లోకంలో అతనే పురుషుడు; అతనే పండితుడు కూడా.
యస్యార్థాః స చ విక్రాన్తో యస్యార్థాః స చ బుద్ధిమాన్। యస్యార్థాః స మహాభాగో యస్యార్థాః స గుణాధికః
ఎవరికైతే ధనం ఉంటే, అతను శక్తివంతుడు; అతను తెలివైనవాడు; అతను మహాభాగ్యవంతుడు; అతనిలోనే ఎక్కువ గుణాలు ఉంటాయి.
అర్థస్యైతే పరిత్యాగే దోషాః ప్రవ్యాహృతా మయా। రాజ్యముత్సృజతా ధీర యేన బుద్ధిస్త్వయా కృతా
ధనాన్ని వదిలితే వచ్చే దోషాలను నేను వివరించాను. ధైర్యవంతుడా, ఈ విధంగా ఆలోచించి నీవు రాజ్యాన్ని వదిలావు.
యస్యార్థా ధర్మకామార్థాస్తస్య సర్వం ప్రదక్షిణమ్। అధనేనార్థకామేన నార్థః శక్యో విచిన్వతా
ఎవరి ధనం ధర్మం, కామం, అర్థం కోసం ఉపయోగిస్తారో, అతనికి అన్నీ అనుకూలంగా ఉంటాయి. ధనం లేని వాడు ఎంత వెతికినా ఫలితం ఉండదు.
హర్షః కామశ్చ దర్పశ్చ ధర్మః క్రోధః శమో దమః। అర్థాదేతాని సర్వాణి ప్రవర్తన్తే నరాధిప
ఆనందం, కోరిక, గర్వం, ధర్మం, కోపం, శాంతి, నియమం—ఇవి అన్నీ ధనం వల్లే పుట్టుకొస్తాయి, నరాధిపా.
యేషాం నశ్యత్యయం లోకశ్చరతాం ధర్మచారిణామ్। తేఽర్థాస్త్వయి న దృశ్యన్తే దుర్దినేషు యథా గ్రహాః
ధర్మమార్గంలో నడిచేవారికి ఈ ధనం నశిస్తే, అది నీవులో కనబడదు—మబ్బు ఉన్న రోజుల్లో నక్షత్రాలు కనబడని విధంగా.
త్వయి ప్రవ్రజితే వీర గురోశ్చ వచనే స్థితే। రక్షసాపహృతా భార్యా ప్రాణౌః ప్రియతరా తవ
వీరా, నీవు గురువు మాట విని వనవాసానికి వెళ్లినప్పుడు, నీకు ప్రాణాలకన్నా ప్రియమైన భార్యను రాక్షసుడు అపహరించాడు.
తదద్య విపులం వీర దుఃఖమిన్ద్రజితా కృతమ్। కర్మణా వ్యపనేష్యామి తస్మాదుత్తిష్ఠ రాఘవ
కాబట్టి, వీరా, ఇంద్రజిత్ చేసిన ఈ గొప్ప దుఃఖాన్ని నేను నేడు నా చేతులతో తొలగిస్తాను. అందుకే లేచి నిలబడు, రాఘవా.
ఉత్తిష్ఠ నరశార్దూల దీర్ఘబాహో ధృతవ్రత। కిమాత్మానం మహాత్మానమాత్మానం నావబుధ్యసే
నరశార్దూలా, దీర్ఘబాహువా, వ్రతంలో స్థిరుడా, లేచి నిలబడు! మహాత్ముడవైన నీవు నీ స్వరూపాన్ని గుర్తించకపోవడేమిటి?
అయమనఘ తవోదితః ప్రియార్థం జనకసుతానిధనం నిరీక్ష్య రుష్టః। సరథగజహయాం సరాక్షసేన్ద్రాం భృశమిషుభిర్వినిపాతయామి లఙ్కామ్
నిర్దోషుడా, నీ కోసం, జనకుని కుమార్తె మరణాన్ని చూసి కోపంతో, రథాలు, ఏనుగులు, కుదీరాలు, రాక్షసాధిపతులతో కూడిన లంకను బాణవర్షంతో నేలకొరుగుదును.
thumb|చతురశీతితమః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే యుద్ధకాణ్డే చతురశీతితమః సర్గః ॥౬-
శ్రీమద్వాల్మీకి రామాయణంలో యుద్ధకాండలో ఎనభై నాలుగవ సర్గను వినండి.
రామమాశ్వాసమానే తు లక్ష్మణే భ్రాతృవత్సలే। నిక్షిప్య గుల్మాన్ స్వస్థానే తత్రాగచ్ఛద్ విభీషణః
తమ్ముడు లక్ష్మణుడు అన్నయ్య రాముని ఓదార్చుతుండగా, విభీషణుడు తన సైన్యాన్ని సరిగ్గా కాపలాగా పెట్టి అక్కడికి వచ్చాడు.
నానాప్రహరణైర్వీరైశ్చతుర్భిరభిసంవృతః। నీలాఞ్జనచయాకారైర్మాతంగైరివ యూథపైః
విభీషణుడితో పాటు నాలుగు ధైర్యవంతులైన యోధులు, ఎన్నో ఆయుధాలతో, నీలిమను మబ్బుల్లా కనిపించే ఏనుగుల నాయకుల్లా ఉన్నారు.
సోఽభిగమ్య మహాత్మానం రాఘవం శోకలాలసమ్। వానరాంశ్చాపి దదృశే బాష్పపర్యాకులేక్షణాన్
అతడు గొప్ప మనసున్న రాఘవుని దగ్గరకు వచ్చి, దుఃఖంలో మునిగిపోయిన వానరులను కూడా కన్నీళ్లతో ఉన్నట్టు చూశాడు.
రాఘవం చ మహాత్మానమిక్ష్వాకుకులనన్దనమ్। దదర్శ మోహమాపన్నం లక్ష్మణస్యాఙ్కమాశ్రితమ్
ఇక్ష్వాకు వంశానికి ఆనందంగా ఉన్న గొప్ప మనసున్న రాఘవుడు, మోహంలో పడి, లక్ష్మణుని మోకాలిపై ఆనుకుని ఉన్నాడు అని విభీషణుడు చూశాడు.
వ్రీడితం శోకసంతప్తం దృష్ట్వా రామం విభీషణః। అన్తర్దుఃఖేన దీనాత్మా కిమేతదితి సోఽబ్రవీత్
రాముడు సిగ్గుతో, దుఃఖంతో బాధపడుతూ ఉండటం చూసి, విభీషణుడు తన హృదయంలో దుఃఖంతో, 'ఇది ఏమిటి?' అని అడిగాడు.
విభీషణముఖం దృష్ట్వా సుగ్రీవం తాంశ్చ వానరాన్। లక్ష్మణోవాచ మన్దార్థమిదం బాష్పపరిప్లుతః
విభీషణుడి ముఖాన్ని, సుగ్రీవుని, వానరులను చూసి, లక్ష్మణుడు కన్నీళ్లతో గొంతు కట్టుకుని, కష్టం మీద ఇలా అన్నాడు.
హతా ఇన్ద్రజితా సీతా ఇతి శ్రుత్వైవ రాఘవః। హనూమద్వచనాత్ సౌమ్య తతో మోహముపాశ్రితః
హనుమంతుడు 'సీతను ఇంద్రజిత్ చంపేశాడు' అని చెప్పిన వెంటనే, రాఘవుడు ఆ వార్త విని మూర్చిపోయాడు.
కథయన్తం తు సౌమిత్రిం సంనివార్య విభీషణః। పుష్కలార్థమిదం వాక్యం విసంజ్ఞం రామమబ్రవీత్
సౌమిత్రి మాట్లాడుతుండగా, విభీషణుడు అతన్ని ఆపి, అజ్ఞానంలో ఉన్న రామునికి ముఖ్యమైన మాటలు చెప్పాడు.
మనుజేన్ద్రార్తరూపేణ యదుక్తస్త్వం హనూమతా। తదయుక్తమహం మన్యే సాగరస్యేవ శోషణమ్
హనుమంతుడు బాధతో చెప్పిన మాటలు నాకు సరైనవి అనిపించడం లేదు; అది సముద్రాన్ని ఎండబెట్టడంలా అసాధ్యం.
అభిప్రాయం తు జానామి రావణస్య దురాత్మనః। సీతాం ప్రతి మహాబాహో న చ ఘాతం కరిష్యతి
రావణుడు సీత గురించి ఏమనుకుంటున్నాడో నాకు తెలుసు, ఓ పరాక్రమశాలి! అతడు ఆమెను చంపడు.
యాచ్యమానః సుబహుశో మయా హితచికీర్షుణా। వైదేహీముత్సృజస్వేతి న చ తత్ కృతవాన్ వచః
నీకు మేలు కావాలని ఎన్నోసార్లు నేను అతడిని 'వైదేహిని విడిచిపెట్టు' అని అడిగినా, అతడు నా మాట వినలేదు.
నైవ సామ్నా న దానేన న భేదేన కుతో యుధా। సా ద్రష్టుమపి శక్యేత నైవ చాన్యేన కేనచిత్
సామం, దానం, భేదం, యుద్ధం — ఏ మార్గంలోనూ, ఎవరూ ఆమెను కనుగొనలేరు.
వానరాన్ మోహయిత్వా తు ప్రతియాతః స రాక్షసః। మాయామయీం మహాబాహో తాం విద్ధి జనకాత్మజామ్
ఆ రాక్షసుడు వానరులను మాయలో పడేసి వెళ్లిపోయాడు; జనకుని కుమార్తెను మాయతో చూపించాడు అని తెలుసుకో.
చైత్యం నికుమ్భిలామద్య ప్రాప్య హోమం కరిష్యతి। హుతవానుపయాతో హి దేవైరపి సవాసవైః
ఈరోజు నికుంభిలా వద్ద ఉన్న చైత్యానికి వెళ్లి, అతడు హోమం చేస్తాడు; దేవతలు, ఇంద్రుడు కూడా హవి ఇచ్చినట్టు అతడు వస్తాడు.
దురాధర్షో భవత్యేష సంగ్రామే రావణాత్మజః। తేన మోహయతా నూనమేషా మాయా ప్రయోజితా
రావణుని కుమారుడు యుద్ధంలో ఎదురించలేనివాడవుతాడు; అతడు మాయతో మోసగించడమే ఈ మాయకు కారణం.
విఘ్నమన్విచ్ఛతా తత్ర వానరాణాం పరాక్రమే। ససైన్యాస్తత్ర గచ్ఛామో యావత్తన్న సమాప్యతే
వానరుల పరాక్రమాన్ని అడ్డుకోవాలని ప్రయత్నిస్తున్నాడు; మనం సైన్యంతో అక్కడికి వెళ్లి, అది పూర్తవకముందే ఆపుదాం.