ఆసిఞ్చన్ సలిలైశ్చైనం పద్మోత్పలసుగన్ధిభిః। ప్రదహన్తమసంహార్యం సహసాగ్నిమివోత్థితమ్
వారు కమలం, నీలోత్పల పువ్వుల సువాసన కలిగిన నీటితో రాముని మీద చల్లారు, ఆకస్మాత్తుగా ఎగిసిపడుతున్న ఆగలేని అగ్నిని ఆర్పే ప్రయత్నం చేసినట్టు.
తం లక్ష్మణోఽథ బాహుభ్యాం పరిష్వజ్య సుదుఃఖితః। ఉవాచ రామమస్వస్థం వాక్యం హేత్వర్థసంయుతమ్
అప్పుడు లక్ష్మణుడు తీవ్రమైన దుఃఖంతో తన చేతులతో రాముని ఆలింగనం చేసి, బాధతో ఉన్న అన్నయ్యను బుద్ధి, ప్రయోజనంతో కూడిన మాటలతో ఉద్దేశించి పలికాడు.
శుభే వర్త్మని తిష్ఠన్తం త్వామార్య విజితేన్ద్రియమ్। అనర్థేభ్యో న శక్నోతి త్రాతుం ధర్మో నిరర్థకః
అయ్యా! నీవు శుభమార్గంలో నిలిచి, ఇంద్రియాలను జయించినవాడివైనా, దురదృష్టాల నుండి రక్షించడంలో ధర్మం శక్తిలేనిదిగా మారింది.
భూతానాం స్థావరాణాం చ జఙ్గమానాం చ దర్శనమ్। యథాస్తి న తథా ధర్మస్తేన నాస్తీతి మే మతిః
స్థావర, జంగమ ప్రాణుల ఉనికిలా ధర్మం కూడా స్పష్టంగా కనిపిస్తోంది. అయినా, ఇదే కారణంగా ధర్మం లేదనిపిస్తోంది.
యథైవ స్థావరం వ్యక్తం జఙ్గమం చ తథావిధమ్। నాయమర్థస్తథా యుక్తస్త్వద్విధో న విపద్యతే
ఎలా స్థావరమూ, జంగమమూ స్పష్టంగా కనిపిస్తాయో, అలాగే ఈ న్యాయం కూడా వర్తించాలి. కానీ, నీలాంటి వాడికి అపాయం కలగడం తగదు కదా.
యద్యధర్మో భవేద్ భూతో రావణో నరకం వ్రజేత్। భవాంశ్చ ధర్మసంయుక్తో నైవ వ్యసనమాప్నుయాత్
రావణుడు అధర్మపరుడు కనుక నరకానికి పోవాలి. నీవు ధర్మాన్ని అనుసరిస్తున్నావు కనుక నీకు కష్టాలు రాకూడదు.
తస్య చ వ్యసనాభావాద్ వ్యసనం చాగతే త్వయి। ధర్మో భవత్యధర్మశ్చ పరస్పరవిరోధినౌ
అతనికి కష్టాలు లేవు, నీకు మాత్రం కష్టాలు వచ్చాయి. అందువల్ల ధర్మం, అధర్మం పరస్పరం వ్యతిరేకంగా ఉండి, మారిపోయినట్టయ్యాయి.
ధర్మేణోపలభేద్ ధర్మమధర్మం చాప్యధర్మతః। యద్యధర్మేణ యుజ్యేయుర్యేష్వధర్మః ప్రతిష్ఠితః
ధర్మాన్ని ధర్మంతోనే, అధర్మాన్ని అధర్మంతోనే పొందాలి. ఎవరు అధర్మంగా ప్రవర్తిస్తారో, వారిలో అధర్మమే స్థిరపడుతుంది.
న ధర్మేణ వియుజ్యేరన్నాధర్మరుచయో జనాః। ధర్మేణాచరతాం తేషాం తథా ధర్మఫలం భవేత్
అధర్మాన్ని ఇష్టపడే వారు ధర్మంతో వేరుపడరు. ధర్మాన్ని అనుసరించే వారికి ధర్మఫలం కలుగుతుంది.
యస్మాదర్థా వివర్ధన్తే యేష్వధర్మః ప్రతిష్ఠితః। క్లిశ్యన్తే ధర్మశీలాశ్చ తస్మాదేతౌ నిరర్థకౌ
ఎక్కడ అధర్మమే ఆధారం అయి, ధర్మశీలులు బాధపడతారో, అలాంటి పనులన్నీ వ్యర్థమే.
వధ్యన్తే పాపకర్మాణో యద్యధర్మేణ రాఘవ। వధకర్మహతోఽధర్మః స హతః కం వధిష్యతి
రాఘవా! పాపకార్యాలు చేసే వారిని అధర్మంతో సంహరిస్తే, ఆ సంహారంతో అధర్మం నశిస్తే, అది ఇంకెవరిని హింసించగలదు?
అథవా విహితేనాయం హన్యతే హన్తి చాపరమ్। విధిః స లిప్యతే తేన న స పాపేన కర్మణా
లేదా, నియమించిన విధానప్రకారం ఎవరో హతమైతే, మరొకరిని హతమయ్యేలా చేస్తే, ఆ విధి ఆ క్రియతో కలుషితమవుతుంది. కాని, ఆ వ్యక్తికి పాపం అంటదు.
అదృష్టప్రతికారేణ అవ్యక్తేనాసతా సతా। కథం శక్యం పరం ప్రాప్తుం ధర్మేణారివికర్షణ
అరినాశకా! ప్రతిఫలం కనిపించని, తెలియని, లేకపోయినప్పుడు, ధర్మంతో ఎట్లా పరమాన్ని పొందగలం?
యది సత్ స్యాత్ సతాం ముఖ్య నాసత్ స్యాత్ తవ కించన। త్వయా యదీదృశం ప్రాప్తం తస్మాత్ తన్నోపపద్యతే
ధర్మం నిజంగా సత్పురుషులకు ప్రధానమైతే, అసత్యం నీకు ఏమాత్రం ఉండకూడదు. అయితే, నీకు ఇలాంటి దుఃఖం రావడం తగదు.
అథవా దుర్బలః క్లీబో బలం ధర్మోఽనువర్తతే। దుర్బలో హృతమర్యాదో న సేవ్య ఇతి మే మతిః
లేదా, బలహీనులు, శక్తిలేనివారు ధర్మాన్ని అనుసరిస్తే, వారు మర్యాదను విడిచిపెట్టి ఉంటే, అలాంటి వారిని సేవించకూడదని నా అభిప్రాయం.
బలస్య యది చేద్ ధర్మో గుణభూతః పరాక్రమైః। ధర్మముత్సృజ్య వర్తస్వ యథా ధర్మే తథా బలే
బలవంతులకు ధర్మం గుణంగా ఉంటే, ధర్మాన్ని విడిచిపెట్టి, ధర్మాన్ని అనుసరించినట్టు బలాన్ని అనుసరించు.
అథ చేత్ సత్యవచనం ధర్మః కిల పరంతప। అనృతం త్వయ్యకరణే కిం న బద్ధస్త్వయా వినా
ధర్మం అంటే నిజాయితీనే అన్నా, శత్రువులకు భయంకరుడా, అబద్ధం చేయని నీవు లేకుండా ఎందుకు బంధించబడడం లేదు చెప్పు.
యది ధర్మో భవేద్ భూత అధర్మో వా పరంతప। న స్మ హత్వా మునిం వజ్రీ కుర్యాదిజ్యాం శతక్రతుః
ధర్మమో, అధర్మమో నిజంగా ఉంటే, శత్రువులకు భయంకరుడా, వజ్రాయుధాన్ని ధరించిన ఇంద్రుడు మునిని హతమయ్యే వాడు కాడు.
అధర్మసంశ్రితో ధర్మో వినాశయతి రాఘవ। సర్వమేతద్ యథాకామం కాకుత్స్థ కురుతే నరః
ధర్మం అధర్మంతో కలిసిపోతే, రాఘవా, అది నాశనాన్ని తెస్తుంది. కకుత్థ్స వంశజా, మనిషి తన ఇష్టానుసారం ఏదైనా చేస్తాడు.
మమ చేదం మతం తాత ధర్మోఽయమితి రాఘవ। ధర్మమూలం త్వయా ఛిన్నం రాజ్యముత్సృజతా తదా
ఇది నా అభిప్రాయం, ప్రియమైనవాడా. ఇది ధర్మమే అయితే, రాఘవా, నీవు రాజ్యాన్ని వదిలినప్పుడు, ధర్మానికి మూలాన్ని నీవే కోసేశావు.
అర్థేభ్యోఽథ ప్రవృద్ధేభ్యః సంవృత్తేభ్యస్తతస్తతః। క్రియాః సర్వాః ప్రవర్తన్తే పర్వతేభ్య ఇవాపగాః
ధనం పెరిగిపోతూ పోతే, అన్ని కార్యాలు దాని నుంచే పుట్టుకొస్తాయి. పర్వతాల నుంచి నదులు ప్రవహించునట్లు.
అర్థేన హి విముక్తస్య పురుషస్యాల్పచేతసః। విచ్ఛిద్యన్తే క్రియాః సర్వా గ్రీష్మే కుసరితో యథా
ధనం లేని, తెలివితక్కువ మనిషికి, అన్ని కార్యాలు వేసవి కాలంలో వాడిపోయే వాగుల్లా ఆగిపోతాయి.
సోఽయమర్థం పరిత్యజ్య సుఖకామః సుఖైధితః। పాపమాచరతే కర్తుం తదా దోషః ప్రవర్తతే
ఈ విధంగా, ధనాన్ని వదిలేసి, సుఖాన్ని కోరే వాడు, సుఖం కోసం పాపాన్ని చేస్తాడు. అప్పుడు తప్పు పుడుతుంది.
యస్యార్థాస్తస్య మిత్రాణి యస్యార్థాస్తస్య బాన్ధవాః। యస్యార్థాః స పుమాఁల్లోకే యస్యార్థాః స చ పణ్డితః
ఎవరికైతే ధనం ఉంటే, అతనికి స్నేహితులు ఉంటారు; అతనికి బంధువులు ఉంటారు; లోకంలో అతనే పురుషుడు; అతనే పండితుడు కూడా.
యస్యార్థాః స చ విక్రాన్తో యస్యార్థాః స చ బుద్ధిమాన్। యస్యార్థాః స మహాభాగో యస్యార్థాః స గుణాధికః
ఎవరికైతే ధనం ఉంటే, అతను శక్తివంతుడు; అతను తెలివైనవాడు; అతను మహాభాగ్యవంతుడు; అతనిలోనే ఎక్కువ గుణాలు ఉంటాయి.
అర్థస్యైతే పరిత్యాగే దోషాః ప్రవ్యాహృతా మయా। రాజ్యముత్సృజతా ధీర యేన బుద్ధిస్త్వయా కృతా
ధనాన్ని వదిలితే వచ్చే దోషాలను నేను వివరించాను. ధైర్యవంతుడా, ఈ విధంగా ఆలోచించి నీవు రాజ్యాన్ని వదిలావు.
యస్యార్థా ధర్మకామార్థాస్తస్య సర్వం ప్రదక్షిణమ్। అధనేనార్థకామేన నార్థః శక్యో విచిన్వతా
ఎవరి ధనం ధర్మం, కామం, అర్థం కోసం ఉపయోగిస్తారో, అతనికి అన్నీ అనుకూలంగా ఉంటాయి. ధనం లేని వాడు ఎంత వెతికినా ఫలితం ఉండదు.
హర్షః కామశ్చ దర్పశ్చ ధర్మః క్రోధః శమో దమః। అర్థాదేతాని సర్వాణి ప్రవర్తన్తే నరాధిప
ఆనందం, కోరిక, గర్వం, ధర్మం, కోపం, శాంతి, నియమం—ఇవి అన్నీ ధనం వల్లే పుట్టుకొస్తాయి, నరాధిపా.
యేషాం నశ్యత్యయం లోకశ్చరతాం ధర్మచారిణామ్। తేఽర్థాస్త్వయి న దృశ్యన్తే దుర్దినేషు యథా గ్రహాః
ధర్మమార్గంలో నడిచేవారికి ఈ ధనం నశిస్తే, అది నీవులో కనబడదు—మబ్బు ఉన్న రోజుల్లో నక్షత్రాలు కనబడని విధంగా.
త్వయి ప్రవ్రజితే వీర గురోశ్చ వచనే స్థితే। రక్షసాపహృతా భార్యా ప్రాణౌః ప్రియతరా తవ
వీరా, నీవు గురువు మాట విని వనవాసానికి వెళ్లినప్పుడు, నీకు ప్రాణాలకన్నా ప్రియమైన భార్యను రాక్షసుడు అపహరించాడు.