హనూమాన్ సంనివర్తధ్వం న నః సాధ్యమిదం బలమ్। త్యక్త్వా ప్రాణాన్ విచేష్టన్తో రామప్రియచికీర్షవః
హనుమంతుడు ఇలా అన్నాడు: "మనం వెనక్కి తిరుగుదాం. ఈ శత్రుసైన్యాన్ని మనం ఓడించలేం. రామునికి ఇష్టమైన పని కోసం ప్రాణాలు కూడా త్యాగం చేసినా, మన బలంతో వీరిని జయించటం సాధ్యం కాదు."
యన్నిమిత్తం హి యుధ్యామో హతా సా జనకాత్మజా। ఇమమర్థం హి విజ్ఞాప్య రామం సుగ్రీవమేవ చ
"మనం యుద్ధం చేస్తున్న సీత, జనకుని కుమార్తె, ఇప్పుడు హతమయ్యింది. ఈ విషయం రామునికీ, సుగ్రీవునికీ తెలియజేద్దాం."
తౌ యత్ ప్రతివిధాస్యేతే తత్ కరిష్యామహే వయమ్। ఇత్యుక్త్వా వానరశ్రేష్ఠో వారయన్ సర్వవానరాన్
"వారు ఏ నిర్ణయం తీసుకున్నా, మనం అదే చేయాలి." అని చెప్పి, వానరులలో శ్రేష్ఠుడైన హనుమంతుడు అందరినీ ఆపాడు.
శనైః శనైరసంత్రస్తః సబలః సంన్యవర్తత। తతః ప్రేక్ష్య హనూమన్తం వ్రజన్తం యత్ర రాఘవః
అతడు తన సైన్యంతో కలసి, భయపడకుండా నెమ్మదిగా వెనక్కి వెళ్లాడు. ఆ తరువాత హనుమంతుడు రాఘవుడు ఉన్న చోటికి వెళ్ళిపోతున్నాడని చూశాడు.
స హోతుకామో దుష్టాత్మా గతశ్చైత్యం నికుమ్భిలామ్। నికుమ్భిలామధిష్ఠాయ పావకం జుహవేన్ద్రజిత్
బలిపూజ చేయాలనే కోరికతో, దుష్టహృదయుడైన ఇంద్రజిత్ నికుంభిలా ఆలయానికి వెళ్లాడు. అక్కడ నికుంభిలాను ఆశ్రయించి, అగ్నికి హోమం చేయడం ప్రారంభించాడు.
యజ్ఞభూమ్యాం తతో గత్వా పావకస్తేన రక్షసా। హూయమానః ప్రజజ్వాల హోమశోణితభుక్ తదా
తర్వాత, ఆ రాక్షసుడు యజ్ఞభూమికి వెళ్లి, హోమంలో రక్తాన్ని పోసి అర్పించగా, అగ్ని ప్రబలంగా మండింది.
సార్చిఃపినద్ధో దదృశే హోమశోణితతర్పితః। సంధ్యాగత ఇవాదిత్యః సుతీవ్రోఽగ్నిః సముత్థితః
అగ్ని జ్వాలలతో చుట్టుముట్టబడి, హోమరక్తంతో తృప్తిచెందినట్లు, సాయంకాలంలో సూర్యుడు ఎలా ప్రకాశిస్తాడో, అలా భయంకరమైన అగ్ని వెలుగునిచ్చింది.
అథేన్ద్రజిద్ రాక్షసభూతయే తు జుహావ హవ్యం విధినా విధానవిత్। దృష్ట్వా వ్యతిష్ఠన్త చ రాక్షసాస్తే మహాసమూహేషు నయానయజ్ఞాః
తర్వాత, ఇంద్రజిత్ రాక్షససేన కోసం, నియమానుసారం హోమం చేశాడు. ఇది చూసి, మహాసమూహాల్లో ఉన్న రాక్షసులు, యుద్ధవిధానాలు, యజ్ఞవిధులు తెలిసినవారు, అక్కడ నిలబడ్డారు.
thumb|త్ర్యశీతితమః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే యుద్ధకాణ్డే త్ర్యశీతితమః సర్గః ॥౬-
శ్రీమద్వాల్మీకి రామాయణంలో యుద్ధకాండలో ఎనభైమూడవ సర్గను వినండి.
రాఘవశ్చాపి విపులం తం రాక్షసవనౌకసామ్। శ్రుత్వా సంగ్రామనిర్ఘోషం జామ్బవన్తమువాచ హ
రాక్షసుల సైన్యాల నుంచి వచ్చిన గొప్ప యుద్ధధ్వని విని, రాఘవుడు జాంబవంతునితో మాట్లాడాడు.
సౌమ్య నూనం హనుమతా కృతం కర్మ సుదుష్కరమ్। శ్రూయతే చ యథా భీమః సుమహానాయుధస్వనః
"సౌమ్యా! హనుమంతుడు తప్పక చాలా కష్టమైన పని చేశాడు. ఎందుకంటే, భయంకరమైన ఆయుధాల శబ్దం ఎంత గట్టిగా వినిపిస్తుందో చూడు."
తద్ గచ్ఛ కురు సాహాయ్యం స్వబలేనాభిసంవృతః। క్షిప్రమృక్షపతే తస్య కపిశ్రేష్ఠస్య యుధ్యతః
"కాబట్టి, నీవు నీ సైన్యంతో కలిసి వెళ్ళి, ఆ కపిశ్రేష్ఠుడు యుద్ధం చేస్తున్న చోట త్వరగా సహాయం చేయి."
ఋక్షరాజస్తథేత్యుక్త్వా స్వేనానీకేన సంవృతః। ఆగచ్ఛత్ పశ్చిమం ద్వారం హనూమాన్ యత్ర వానరః
ఋక్షరాజు "అలాగు" అని చెప్పి, తన సైన్యంతో కలిసి, హనుమంతుడు ఉన్న పడమర గేటు వద్దకు చేరాడు.
అథాయాన్తం హనూమన్తం దదర్శర్క్షపతిస్తదా। వానరైః కృతసంగ్రామైః శ్వసద్భిరభిసంవృతమ్
ఆ సమయంలో, హనుమంతుడు దగ్గరకు వస్తుండగా, యుద్ధం చేసిన వానరులు ఊపిరి పీలుస్తూ చుట్టుముట్టిన దృశ్యాన్ని ఋక్షపతి చూశాడు.
దృష్ట్వా పథి హనూమాంశ్చ తదృక్షబలముద్యతమ్। నీలమేఘనిభం భీమం సంనివార్య న్యవర్తత
హనుమంతుడు దారిలో, నీలిమేఘంలా విస్తరించి, భయంకరంగా ఉన్న ఆ ఋక్షసైన్యాన్ని చూసి, వారిని ఆపి వెనక్కి మళ్లించాడు.
స తేన సహ సైన్యేన సంనికర్షం మహాయశాః। శీఘ్రమాగమ్య రామాయ దుఃఖితో వాక్యమబ్రవీత్
అతడు ఆ సైన్యంతో కలిసి త్వరగా వచ్చి, రాముని వద్దకు చేరి, బాధతో ఇలా అన్నాడు.
సమరే యుధ్యమానానామస్మాకం ప్రేక్షతాం చ సః। జఘాన రుదతీం సీతామిన్ద్రజిద్ రావణాత్మజః
మేము యుద్ధంలో పోరాడుతూ చూస్తుండగా, రావణుని కుమారుడు ఇంద్రజిత్, ఏడుస్తున్న సీతను హతమేశాడు.
ఉద్భ్రాన్తచిత్తస్తాం దృష్ట్వా విషణ్ణోఽహమరిందమ। తదహం భవతో వృత్తం విజ్ఞాపయితుమాగతః
ఆమెను చూసి నా మనస్సు కలవరపోయింది. ఓ శత్రువులను జయించేవాడా! నేను విచారంతో, జరిగినదాన్ని నీకు తెలియజేయడానికి వచ్చాను.
తస్య తద్ వచనం శ్రుత్వా రాఘవః శోకమూర్చ్ఛితః। నిపపాత తదా భూమౌ ఛిన్నమూల ఇవ ద్రుమః
ఆ మాటలు విని రాఘవుడు తీవ్రమైన దుఃఖంతో మూర్చిపోయి, వేర్లు కోసిన చెట్టు లాగా నేలపై పడిపోయాడు.
తం భూమౌ దేవసంకాశం పతితం దృశ్య రాఘవమ్। అభిపేతుః సముత్పత్య సర్వతః కపిసత్తమాః
దేవతలకు సమానమైన రాఘవుడు భూమిపై పడిపోయిన దృశ్యం చూసి, అగ్రగణ్యులైన వానరులు అన్ని వైపుల నుండి పరుగెత్తుకుంటూ వచ్చి ఆయన చుట్టూ చేరారు.
ఆసిఞ్చన్ సలిలైశ్చైనం పద్మోత్పలసుగన్ధిభిః। ప్రదహన్తమసంహార్యం సహసాగ్నిమివోత్థితమ్
వారు కమలం, నీలోత్పల పువ్వుల సువాసన కలిగిన నీటితో రాముని మీద చల్లారు, ఆకస్మాత్తుగా ఎగిసిపడుతున్న ఆగలేని అగ్నిని ఆర్పే ప్రయత్నం చేసినట్టు.
తం లక్ష్మణోఽథ బాహుభ్యాం పరిష్వజ్య సుదుఃఖితః। ఉవాచ రామమస్వస్థం వాక్యం హేత్వర్థసంయుతమ్
అప్పుడు లక్ష్మణుడు తీవ్రమైన దుఃఖంతో తన చేతులతో రాముని ఆలింగనం చేసి, బాధతో ఉన్న అన్నయ్యను బుద్ధి, ప్రయోజనంతో కూడిన మాటలతో ఉద్దేశించి పలికాడు.
శుభే వర్త్మని తిష్ఠన్తం త్వామార్య విజితేన్ద్రియమ్। అనర్థేభ్యో న శక్నోతి త్రాతుం ధర్మో నిరర్థకః
అయ్యా! నీవు శుభమార్గంలో నిలిచి, ఇంద్రియాలను జయించినవాడివైనా, దురదృష్టాల నుండి రక్షించడంలో ధర్మం శక్తిలేనిదిగా మారింది.
భూతానాం స్థావరాణాం చ జఙ్గమానాం చ దర్శనమ్। యథాస్తి న తథా ధర్మస్తేన నాస్తీతి మే మతిః
స్థావర, జంగమ ప్రాణుల ఉనికిలా ధర్మం కూడా స్పష్టంగా కనిపిస్తోంది. అయినా, ఇదే కారణంగా ధర్మం లేదనిపిస్తోంది.
యథైవ స్థావరం వ్యక్తం జఙ్గమం చ తథావిధమ్। నాయమర్థస్తథా యుక్తస్త్వద్విధో న విపద్యతే
ఎలా స్థావరమూ, జంగమమూ స్పష్టంగా కనిపిస్తాయో, అలాగే ఈ న్యాయం కూడా వర్తించాలి. కానీ, నీలాంటి వాడికి అపాయం కలగడం తగదు కదా.
యద్యధర్మో భవేద్ భూతో రావణో నరకం వ్రజేత్। భవాంశ్చ ధర్మసంయుక్తో నైవ వ్యసనమాప్నుయాత్
రావణుడు అధర్మపరుడు కనుక నరకానికి పోవాలి. నీవు ధర్మాన్ని అనుసరిస్తున్నావు కనుక నీకు కష్టాలు రాకూడదు.
తస్య చ వ్యసనాభావాద్ వ్యసనం చాగతే త్వయి। ధర్మో భవత్యధర్మశ్చ పరస్పరవిరోధినౌ
అతనికి కష్టాలు లేవు, నీకు మాత్రం కష్టాలు వచ్చాయి. అందువల్ల ధర్మం, అధర్మం పరస్పరం వ్యతిరేకంగా ఉండి, మారిపోయినట్టయ్యాయి.
ధర్మేణోపలభేద్ ధర్మమధర్మం చాప్యధర్మతః। యద్యధర్మేణ యుజ్యేయుర్యేష్వధర్మః ప్రతిష్ఠితః
ధర్మాన్ని ధర్మంతోనే, అధర్మాన్ని అధర్మంతోనే పొందాలి. ఎవరు అధర్మంగా ప్రవర్తిస్తారో, వారిలో అధర్మమే స్థిరపడుతుంది.
న ధర్మేణ వియుజ్యేరన్నాధర్మరుచయో జనాః। ధర్మేణాచరతాం తేషాం తథా ధర్మఫలం భవేత్
అధర్మాన్ని ఇష్టపడే వారు ధర్మంతో వేరుపడరు. ధర్మాన్ని అనుసరించే వారికి ధర్మఫలం కలుగుతుంది.
యస్మాదర్థా వివర్ధన్తే యేష్వధర్మః ప్రతిష్ఠితః। క్లిశ్యన్తే ధర్మశీలాశ్చ తస్మాదేతౌ నిరర్థకౌ
ఎక్కడ అధర్మమే ఆధారం అయి, ధర్మశీలులు బాధపడతారో, అలాంటి పనులన్నీ వ్యర్థమే.