తమిన్ద్రకేతుప్రతిమం వృక్షం మన్దరసంనిభమ్। సముత్సృజత వేగేన మిషతాం సర్వరక్షసామ్
ఇంద్రుని ధ్వజంలా, మందరపర్వతంలా ఉన్న ఆ వృక్షాన్ని, కుంభుడు చూస్తుండగానే, అన్ని రాక్షసుల ముందే అంగదుడు వేగంగా విసిరేశాడు.
స చిచ్ఛేద శితైర్బాణైః సప్తభిః కాయభేదనైః। అఙ్గదో వివ్యథేఽభీక్ష్ణం స పపాత ముమోహ చ
కుంభుడు ఏడు పదునైన, శరీరాన్ని ఛేదించే బాణాలతో ఆ వృక్షాన్ని నరికేశాడు. అంగదుడు మళ్ళీ మళ్ళీ గాయపడి, నేలపై పడిపోయి, స్పృహ కోల్పోయాడు.
అఙ్గదం పతితం దృష్ట్వా సీదన్తమివ సాగరే। దురాసదం హరిశ్రేష్ఠా రాఘవాయ న్యవేదయన్
అంగదుడు సముద్రంలో మునిగిపోతున్నట్టు పడిపోవడం చూసి, ఎదుర్కొనలేని వానరశ్రేష్ఠులు రాఘవునికి ఈ విషయాన్ని తెలియజేశారు.
రామస్తు వ్యథితం శ్రుత్వా వాలిపుత్రం మహాహవే। వ్యాదిదేశ హరిశ్రేష్ఠాఞ్జామ్బవత్ప్రముఖాంస్తతః
వాలి కుమారుడు గొప్ప యుద్ధంలో గాయపడ్డాడని రాముడు విన్నప్పుడు, జాంబవంతుడు మొదలైన వానరశ్రేష్ఠులకు ఆదేశాలు ఇచ్చాడు.
తే తు వానరశార్దూలాః శ్రుత్వా రామస్య శాసనమ్। అభిపేతుః సుసంక్రుద్ధాః కుమ్భముద్యతకార్ముకమ్
రాముని ఆజ్ఞ విని, ఆ పులిలాంటి వానరులు, కోపంతో నిండినవారు, విల్లు ఎత్తుకుని ఉన్న కుంభుడిపైన దూకారు.
తతో ద్రుమశిలాహస్తాః కోపసంరక్తలోచనాః। రిరక్షిషన్తోఽభ్యపతన్నఙ్గదం వానరర్షభాః
అప్పుడు చెట్లు, రాళ్లు చేతుల్లో పట్టుకుని, కోపంతో కళ్ళు ఎర్రగా మారిన వానరశ్రేష్ఠులు అంగదుని రక్షించేందుకు పరుగెత్తారు.
జామ్బవాంశ్చ సుషేణశ్చ వేగదర్శీ చ వానరః। కుమ్భకర్ణాత్మజం వీరం క్రుద్ధాః సమభిదుద్రువుః
జాంబవంతుడు, సుషేణుడు, వేగదర్శి అనే వానరుడు—ఈ ముగ్గురు కోపంతో కుంభకర్ణుని వీర కుమారుడిపైన దూసుకెళ్లారు.
సమీక్ష్యాపతతస్తాంస్తు వానరేన్ద్రాన్ మహాబలాన్। ఆవవార శరౌఘేణ నగేనేవ జలాశయమ్
ఆ మహాబలశాలి వానరాధిపతులు దూసుకొస్తున్నారని గమనించిన కుంభుడు, పర్వతం సరస్సును ఆపినట్టు, బాణాల వర్షంతో వారిని అడ్డుకున్నాడు.
తస్య బాణపథం ప్రాప్య న శేకురపి వీక్షితుమ్। వానరేన్ద్రా మహాత్మానో వేలామివ మహోదధిః
కుంభుడి బాణాల దారిలోకి ప్రవేశించిన వానరశ్రేష్ఠులు, మహోత్తములు, సముద్రం తన ఒడ్డిని దాటి పోకూడదన్నట్టు, చూడటానికి కూడా వీలు కాలేదు.
తాంస్తు దృష్ట్వా హరిగణాన్ శరవృష్టిభిరర్దితాన్। అఙ్గదం పృష్ఠతః కృత్వా భ్రాతృజం ప్లవగేశ్వరః
ఆ వానరగణాలు బాణవర్షాలతో బాధపడుతున్నట్టు చూసి, వానరాధిపతి అంగదుని—తన అన్నయ్య కుమారుడిని—తన వెనుక ఉంచాడు.
అభిదుద్రావ సుగ్రీవః కుమ్భకర్ణాత్మజం రణే। శైలసానుచరం నాగం వేగవానివ కేసరీ
సుగ్రీవుడు యుద్ధంలో కుంభకర్ణుని కుమారుడిపైన పర్వతపు దారుల్లో తిరిగే ఏనుగుపైన వేగంగా దూసుకెళ్లే సింహంలా పరుగెత్తాడు.
ఉత్పాట్య చ మహావృక్షానశ్వకర్ణాదికాన్ బహూన్। అన్యాంశ్చ వివిధాన్ వృక్షాంశ్చిక్షేప స మహాకపిః
ఆ మహాకపిని, అశ్వకర్ణం మొదలైన ఎన్నో పెద్ద చెట్లను పీకి, ఇంకా ఇతర రకాల చెట్లను కూడా గట్టిగా విసిరేశాడు.
తాం ఛాదయన్తీమాకాశం వృక్షవృష్టిం దురాసదామ్। కుమ్భకర్ణాత్మజః శ్రీమాంశ్చిచ్ఛేద స్వశరైః శితైః
ఆ చెట్ల వర్షం ఆకాశాన్ని కప్పేసింది, ఎదుర్కొనలేనిది. దాన్ని కుంభకర్ణుని కుమారుడు, కీర్తిశాలి, తన పదునైన బాణాలతో నరికేశాడు.
అభిలక్ష్యేణ తీవ్రేణ కుమ్భేన నిశితైః శరైః। ఆచితాస్తే ద్రుమా రేజుర్యథా ఘోరాః శతఘ్నయః। ద్రుమవర్షం తు తద్ భిన్నం దృష్ట్వా కుమ్భేన వీర్యవాన్
కుంభుడు గట్టిగా, స్పష్టంగా లక్ష్యాన్ని చూసి, పదునైన బాణాలతో ఆ చెట్లను కొట్టి, అవి భయంకరమైన యంత్రాలు లాగా కంపించాయి. ఆ చెట్ల వర్షాన్ని కుంభుడు నాశనం చేసినట్టు చూసి, ఆ ధైర్యవంతుడు—
వానరాధిపతిః శ్రీమాన్ మహాసత్త్వో న వివ్యథే। స విధ్యమానః సహసా సహమానస్తు తాఞ్ఛరాన్
వానరుల అధిపతి అయిన శ్రీమంతుడు, మహోన్నతమైన మనస్సు కలవాడు, ఆకస్మాత్తుగా బాణాలు తగిలినా కదలకుండా, వాటిని సహించగలిగాడు.
కుమ్భస్య ధనురాక్షిప్య బభఞ్జేన్ద్రధనుఃప్రభమ్। అవప్లుత్య తతః శీఘ్రం కృత్వా కర్మ సుదుష్కరమ్
కుంభుని విల్లు, ఇంద్రుని విల్లు లా ప్రకాశిస్తూ ఉండగా, దాన్ని లాగి, విరిగేసాడు. వెంటనే వేగంగా ఎగిరి, చేయడం కష్టమైన కార్యాన్ని సాధించాడు.
అబ్రవీత్ కుపితః కుమ్భం భగ్నశృఙ్గమివ ద్విపమ్। నికుమ్భాగ్రజ వీర్యం తే బాణవేగం తదద్భుతమ్
కోపంతో, కుంభుని చూచి, కొమ్ము విరిగిన ఏనుగును చూసినట్టు ఇలా అన్నాడు: 'నికుంభుని అన్నయ్యా! నీ బలమూ, నీ బాణాల వేగమూ నిజంగా ఆశ్చర్యకరం.'
సంనతిశ్చ ప్రభావశ్చ తవ వా రావణస్య వా। ప్రహ్లాదబలివృత్రఘ్నకుబేరవరుణోపమ
నీ గౌరవమూ, శక్తీ, అది నీదైనా లేక రావణునిదైనా, ప్రహ్లాదుడు, బలిచక్రవర్తి, వృత్రాసురుని సంహారకుడు, కుబేరుడు, వరుణుడు లాంటి వారిది.
ఏకస్త్వమనుజాతోఽసి పితరం బలవత్తరమ్। త్వామేవైకం మహాబాహుం శూలహస్తమరిందమమ్
నీవొక్కడే తండ్రికన్నా బలవంతుడిగా పుట్టావు. నీవే గొప్ప భుజశక్తి కలవాడవు, చేతిలో శూలం పట్టుకుని శత్రువులను నశింపజేసేవాడవు.
త్రిదశా నాతివర్తన్తే జితేన్ద్రియమివాధయః। విక్రమస్వ మహాబుద్ధే కర్మాణి మమ పశ్య చ
యావత్ దేవతలు నిన్ను మించలేవు, ఎలా అంటే, ఇంద్రియాలను జయించుకున్నవాడిని బాధలు మించలేని విధంగా. మహాబుద్ధి కలవాడా! నీ ధైర్యంతో కార్యాలు చేయి, నా కార్యాలను చూడు.
వరదానాత్ పితృవ్యస్తే సహతే దేవదానవాన్। కుమ్భకర్ణస్తు వీర్యేణ సహతే చ సురాసురాన్
నీ మామ ఇచ్చిన వరంతో నువ్వు దేవతలు, దానవులను ఎదుర్కొంటున్నావు. కుంభకర్ణుడు కూడా తన బలంతో దేవాసురులను తట్టుకోగలడు.
మహావిమర్దం సమరే మయా సహ తవాద్భుతమ్। అద్య భూతాని పశ్యన్తు శక్రశమ్బరయోరివ
ఈ రోజు యుద్ధంలో మన ఇద్దరి మధ్య జరిగే అద్భుతమైన గొప్ప పోరాటాన్ని, శక్రుడు-శంబరుల మధ్య జరిగినట్టు, సమస్త ప్రాణులు చూడాలి.
కృతమప్రతిమం కర్మ దర్శితం చాస్త్రకౌశలమ్। పతితా హరివీరాశ్చ త్వయైతే భీమవిక్రమాః
నీవు అసమానమైన కార్యాన్ని సాధించావు, ఆయుధ నైపుణ్యాన్ని చూపించావు. నీ చేతిలో భయంకరమైన పరాక్రమం గల ఈ వానర వీరులు పడిపోయారు.
ఉపాలమ్భభయాచ్చైవ నాసి వీర మయా హతః। కృతకర్మపరిశ్రాన్తో విశ్రాన్తః పశ్య మే బలమ్
ఓ వీరా! నిన్ను నేను అపహాస్యం భయంతో చంపలేదు. నీవు నీ కార్యాన్ని పూర్తి చేసి అలసిపోయావు. విశ్రాంతిగా ఉండి, నా బలాన్ని చూడు.
తేన సుగ్రీవవాక్యేన సావమానేన మానితః। అగ్నేరాజ్యహుతస్యేవ తేజస్తస్యాభ్యవర్ధత
సుగ్రీవుని మాటల వల్ల, కొంత తక్కువగా చూసినప్పటికీ, గౌరవం పొందిన అతని తేజస్సు, అగ్నికి నెయ్యి పోసినట్టు మరింత పెరిగింది.
తతః కుమ్భస్తు సుగ్రీవం బాహుభ్యాం జగృహే తదా। గజావివాతీతమదౌ నిఃశ్వసన్తౌ ముహుర్ముహుః
అప్పుడు కుంభుడు తన చేతులతో సుగ్రీవుని పట్టుకున్నాడు. ఇద్దరూ పరాక్రమంతో ఊపిరాడక ఎడతెగకుండా ఊపిరి పీల్చుకుంటూ, మత్తులో ఉన్న ఏనుగుల్లా ఉన్నారు.
అన్యోన్యగాత్రగ్రథితౌ ఘర్షన్తావితరేతరమ్। సధూమాం ముఖతో జ్వాలాం విసృజన్తౌ పరిశ్రమాత్
వారిద్దరూ ఒకరినొకరు గట్టిగా పట్టుకుని, శరీరాలు గట్టిగా రుద్దుకుంటూ, అలసటతో నోటి నుంచి పొగతో కూడిన అగ్ని జ్వాలలు వెలువరిస్తున్నారు.
తయోః పాదాభిఘాతాచ్చ నిమగ్నా చాభవన్మహీ। వ్యాఘూర్ణితతరఙ్గశ్చ చుక్షుభే వరుణాలయః
వారి పాదాల ముద్దులతో భూమి లోపలికి ఒరిగిపోయింది. వరుణుని నివాసమైన సముద్రం, అలలు బలంగా తిప్పబడుతూ, కలకలమైంది.
తతః కుమ్భం సముత్క్షిప్య సుగ్రీవో లవణామ్భసి। పాతయామాస వేగేన దర్శయన్నుదధేస్తలమ్
తర్వాత సుగ్రీవుడు కుంభుని పైకి ఎత్తి, వేగంగా ఉప్పు నీటిలో పడవేశాడు. ఆవిధంగా సముద్రపు అడుగును చూపించాడు.
తతః కుమ్భనిపాతేన జలరాశిః సముత్థితః। విన్ధ్యమన్దరసంకాశో విససర్ప సమన్తతః
ఆ కుంభుని పడిపోవడంతో, వింధ్యమండర పర్వతాల్లా ఉన్న నీటి రాశి పైకి వచ్చి, అన్ని దిశలకూ వ్యాపించింది.