దక్షిణాం దిశమాస్థాయ ఋషిమధ్యే మహాయశాః। సృష్ట్వా నక్షత్రవంశం చ క్రోధేన కలుషీకృతః
దక్షిణ దిశ వైపు తిరిగి, మహా కీర్తి కలిగిన ఋషి, ఇతర ఋషులతో కూడి, కోపంతో మనస్సు మబ్బయ్యి, నక్షత్ర వంశాన్ని సృష్టించాడు.
అన్యమిన్ద్రం కరిష్యామి లోకో వా స్యాదనిన్ద్రకః। దైవతాన్యపి స క్రోధాత్ స్రష్టుం సముపచక్రమే
ఆ కోపంతో, "ఇంకొక ఇంద్రుణ్ని సృష్టిస్తాను, లేదా ఈ లోకం ఇంద్రుడు లేకుండా ఉండాలి," అని చెప్పి, కొత్త దేవతలను కూడా సృష్టించడానికి ప్రారంభించాడు.
తతః పరమసమ్భ్రాన్తాః సర్షిసఙ్ఘాః సురాసురాః। విశ్వామిత్రం మహాత్మానమూచుః సానునయం వచః
అప్పుడే, మహా భయంతో, అన్ని ఋషులు, దేవతలు, అసురులు కలిసి, మహాత్ముడైన విశ్వామిత్రుని వినయంగా పలకరించి, శాంతిపూర్వకంగా మాటాడారు.
అయం రాజా మహాభాగ గురుశాపపరిక్షతః। సశరీరో దివం యాతుం నార్హత్యేవ తపోధన
"ఈ రాజు, మహాభాగుడా, గురువు శాపంతో బాధపడుతున్నాడు. తపస్సు సంపద కలిగినవాడా, ఇతడు శరీరంతో స్వర్గానికి వెళ్లటానికి అర్హుడు కాదు."
తేషాం తద్ వచనం శ్రుత్వా దేవానాం మునిపుంగవః। అబ్రవీత్ సుమహద్ వాక్యం కౌశికః సర్వదేవతాః
దేవతల మాటలు విని, ఋషుల్లో శ్రేష్ఠుడైన కౌశికుడు, అందరు దేవతలను ఉద్దేశించి గొప్ప మాటలతో పలికాడు.
సశరీరస్య భద్రం వస్త్రిశఙ్కోరస్య భూపతేః। ఆరోహణం ప్రతిజ్ఞాతం నానృతం కర్తుముత్సహే
"త్రిశంకు మహారాజు శరీరంతో స్వర్గానికి ఎక్కించడమని నేను వాగ్దానం చేశాను. నేను అసత్యం చేయలేను."
స్వర్గోఽస్తు సశరీరస్య త్రిశఙ్కోరస్య శాశ్వతః। నక్షత్రాణి చ సర్వాణి మామకాని ధ్రువాణ్యథ
"త్రిశంకువుకు శరీరంతో శాశ్వతమైన స్వర్గం కలగాలి. ఇవన్నీ నా నక్షత్రాలు ఎప్పటికీ స్థిరంగా ఉండాలి."
యావల్లోకా ధరిష్యన్తి తిష్ఠన్త్వేతాని సర్వశః। యత్ కృతాని సురాః సర్వే తదనుజ్ఞాతుమర్హథ
"ఈ లోకాలు ఉన్నంతవరకు ఇవన్నీ అలాగే ఉండాలి. దేవతలు చేసినది మీరు అనుమతించాలి."
ఏవముక్తాః సురాః సర్వే ప్రత్యూచుర్మునిపుంగవమ్। ఏవం భవతు భద్రం తే తిష్ఠన్త్వేతాని సర్వశః
అలా విశ్వామిత్రుడు చెప్పగానే, అన్ని దేవతలు, "అలా జరగాలి. ఇవన్నీ అలాగే ఉండాలి. నీకు శుభం కలగాలి," అని సమాధానమిచ్చారు.
గగనే తాన్యనేకాని వైశ్వానరపథాద్ బహిః। నక్షత్రాణి మునిశ్రేష్ఠ తేషు జ్యోతిఃషు జాజ్వలన్
ఆకాశంలో, అగ్ని మార్గానికి బయటగా, ఆ అనేక నక్షత్రాలు ప్రకాశిస్తూ వెలిగాయి, ఋషుల్లో శ్రేష్ఠుడా.
అవాక్శిరాస్త్రిశఙ్కుశ్చ తిష్ఠత్వమరసంనిభః। అనుయాస్యన్తి చైతాని జ్యోతీంషి నృపసత్తమమ్
త్రిశంకు తలక్రిందుగా అమరుడిలా నిలవాలి. ఈ జ్యోతులు రాజుల్లో శ్రేష్ఠుడైన అతనిని అనుసరిస్తాయి.
కృతార్థం కీర్తిమన్తం చ స్వర్గలోకగతం యథా। విశ్వామిత్రస్తు ధర్మాత్మా సర్వదేవైరభిష్టుతః
అలా తన కార్యాన్ని నెరవేర్చుకొని, కీర్తిని సంపాదించి, స్వర్గాన్ని పొందిన ధర్మాత్ముడైన విశ్వామిత్రుని అన్ని దేవతలు స్తుతించారు.
ఋషిమధ్యే మహాతేజా బాఢమిత్యేవ దేవతాః। తతో దేవా మహాత్మానో ఋషయశ్చ తపోధనాః। జగ్ముర్యథాగతం సర్వే యజ్ఞస్యాన్తే నరోత్తమ
ఋషుల మధ్యలో, మహాత్ములు, తపస్సు సంపన్నులు ఉన్నప్పుడు, దేవతలు "అలా జరగాలి" అని అన్నారు. యజ్ఞం ముగిసిన తరువాత, మహాత్ములైన అన్ని దేవతలు, ఋషులు వచ్చిన దారిలో తిరిగి వెళ్లిపోయారు.
thumb|ఏకషష్ఠితమః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే బాలకాణ్డే ఏకషష్ఠితమః సర్గః ॥౧-
శ్రీమద్వాల్మీకి రామాయణంలో బాలకాండలో ఒకవైశష్ట్యమవ సర్గను వినండి.
విశ్వామిత్రో మహాతేజాః ప్రస్థితాన్ వీక్ష్య తానృషీన్। అబ్రవీన్నరశార్దూల సర్వాంస్తాన్ వనవాసినః
మహా తేజస్సు కలిగిన విశ్వామిత్రుడు, బయలుదేరిన ఋషులను చూసి, అరణ్యంలో నివసించే వారందరినీ ఉద్దేశించి, నరశార్దూలా, ఇలా అన్నాడు.
మహావిఘ్నః ప్రవృత్తోఽయం దక్షిణామాస్థితో దిశమ్। దిశమన్యాం ప్రపత్స్యామస్తత్ర తప్స్యామహే తపః
"దక్షిణ దిశలో పెద్ద ఆటంకం ఏర్పడింది. మనం ఇంకొక దిశకు వెళ్లి అక్కడ తపస్సు చేయుదాం."
పశ్చిమాయాం విశాలాయాం పుష్కరేషు మహాత్మనః। సుఖం తపశ్చరిష్యామః సుఖం తద్ధి తపోవనమ్
"పశ్చిమ వైపు విస్తారమైన పుష్కర ప్రాంతంలో మనం సుఖంగా తపస్సు చేయగలం. ఆ తపోవనం తపస్సుకు చాలా అనుకూలంగా ఉంటుంది."
ఏవముక్త్వా మహాతేజాః పుష్కరేషు మహామునిః। తప ఉగ్రం దురాధర్షం తేపే మూలఫలాశనః
అలా చెప్పి, మహా తేజస్సు కలిగిన మహర్షి, పుష్కరంలో కఠినమైన, ఎవ్వరూ అడ్డుకోలేని తపస్సు చేసి, మూలికలు, పండ్లు మాత్రమే భోజనం చేసేవాడు.
ఏతస్మిన్నేవ కాలే తు అయోధ్యాధిపతిర్మహాన్। అమ్బరీష ఇతి ఖ్యాతో యష్టుం సముపచక్రమే
అదే సమయంలో, అయోధ్యను పాలించే గొప్ప రాజు అంబరీషుడు, యజ్ఞం చేయడానికి ఏర్పాట్లు చేయడం ప్రారంభించాడు.
తస్య వై యజమానస్య పశుమిన్ద్రో జహార హ। ప్రణష్టే తు పశౌ విప్రో రాజానమిదమబ్రవీత్
ఆ యజ్ఞానికి కావలసిన పశువును ఇంద్రుడు తీసుకుపోయాడు. పశువు పోయిన తర్వాత, పురోహితుడు రాజును ఇలా అన్నాడు.
పశురభ్యాహృతో రాజన్ ప్రణష్టస్తవ దుర్నయాత్। అరక్షితారం రాజానం ఘ్నన్తి దోషా నరేశ్వర
రాజా! యజ్ఞానికి తెచ్చిన పశువు నీ నిర్లక్ష్యంతో పోయింది. పాలించని రాజును తప్పులు నాశనం చేస్తాయి, నరేశ్వరా!
ప్రాయశ్చిత్తం మహద్ధ్యేతన్నరం వా పురుషర్షభ। ఆనయస్వ పశుం శీఘ్రం యావత్ కర్మ ప్రవర్తతే
పురుషశ్రేష్ఠా! ఇది పెద్ద ప్రాయశ్చిత్తం. యజ్ఞ కార్యం మొదలయ్యేలోపు వెంటనే పశువును తీసుకురా.
ఉపాధ్యాయవచః శ్రుత్వా స రాజా పురుషర్షభః। అన్వియేష మహాబుద్ధిః పశుం గోభిః సహస్రశః
ఉపాధ్యాయుని మాటలు విని, ఆ మహాబుద్ధి రాజు వేలాది గోవుల మధ్య పశువును వెతికాడు.
దేశాఞ్జనపదాంస్తాంస్తాన్ నగరాణి వనాని చ। ఆశ్రమాణి చ పుణ్యాని మార్గమాణో మహీపతిః
ఆ రాజు అనేక ప్రాంతాలు, పట్టణాలు, అడవులు, పవిత్రమైన ఆశ్రమాలు అన్నీ వెదికాడు.
స పుత్రసహితం తాత సభార్యం రఘునన్దన। భృగుతుంగే సమాసీనమృచీకం సందదర్శ హ
రఘునందన! తన కుమారుడితో, భార్యతో కలిసి, ఆ రాజు భృగుపర్వతంపై కూర్చున్న ఋచీకుని చూశాడు.
తమువాచ మహాతేజాః ప్రణమ్యాభిప్రసాద్య చ। మహర్షిం తపసా దీప్తం రాజర్షిరమితప్రభః
అపారమైన తేజస్సుతో ఉన్న ఆ రాజర్షి, మహర్షిని నమస్కరించి, అతని అనుగ్రహాన్ని పొందిన తరువాత ఇలా అడిగాడు.
పృష్ట్వా సర్వత్ర కుశలమృచీకం తమిదం వచః। గవాం శతసహస్రేణ విక్రీణీషే సుతం యది
ప్రతి చోటా ఋచీకుని క్షేమం అడిగి, ఆయనతో ఇలా అన్నాడు: మీరు అంగీకరిస్తే, లక్ష గోవులు ఇస్తాను, మీ కుమారుణ్ణి అమ్మండి.
పశోరర్థే మహాభాగ కృతకృత్యోఽస్మి భార్గవ। సర్వే పరిగతా దేశా యజ్ఞియం న లభే పశుమ్
భార్గవా! యజ్ఞానికి కావలసిన పశువు కోసం నా వంతు కర్తవ్యాన్ని చేశాను. అన్ని ప్రాంతాలు వెతికాను, కానీ యజ్ఞానికి తగిన పశువు దొరకలేదు.
దాతుమర్హసి మూల్యేన సుతమేకమితో మమ। ఏవముక్తో మహాతేజా ఋచీకస్త్వబ్రవీద్ వచః
మీ కుమారులలో ఒకరిని ధరకిచ్చి నాకు ఇవ్వాలి. అలా అడిగినప్పుడు, మహాతేజస్సుతో ఉన్న ఋచీకుడు ఇలా అన్నాడు.
నాహం జ్యేష్ఠం నరశ్రేష్ఠ విక్రీణీయాం కథంచన। ఋచీకస్య వచః శ్రుత్వా తేషాం మాతా మహాత్మనామ్
నరశ్రేష్ఠా! నేను ఎప్పుడూ నా పెద్ద కుమారుణ్ణి అమ్మను. ఋచీకుని మాటలు విని, ఆ మహాత్ముల తల్లి—