విభీషణవచస్తావత్ కుమ్భకర్ణప్రహస్తయోః। వినాశోఽయం సముత్పన్నో మాం వ్రీడయతి దారుణః
విభీషణుడు చెప్పిన మాటలను నేను పట్టించుకోకపోవడంతో, కుంభకర్ణుడు, ప్రహస్తుడు నశించిపోయారు. ఈ ఘోరమైన నాశనం నాకు చాలా పరాభవంగా ఉంది.
తస్యాయం కర్మణః ప్రాప్తో విపాకో మమ శోకదః। యన్మయా ధార్మికః శ్రీమాన్ స నిరస్తో విభీషణః
నేను ధార్మికుడైన, ప్రతిష్టాత్మకుడైన విభీషణుణ్ణి తన్నివేసినందుకే, ఈ పని ఫలితంగా నాకు ఈ బాధ కలిగింది.
ఇతి బహువిధమాకులాన్తరాత్మా కృపణమతీవ విలప్య కుమ్భకర్ణమ్। న్యపతదపి దశాననో భృశార్త- స్తమనుజమిన్ద్రరిపుం హతం విదిత్వా
ఇలా అంతర్గతంగా కలవరపడుతూ, దుఃఖంతో బాగా విలపిస్తూ, రాక్షసాధిపతి రావణుడు, ఇంద్రునికి శత్రువైన తన సోదరుడు కుంభకర్ణుడు చనిపోయిన సంగతి తెలుసుకుని, అతని పక్కన బలహీనంగా పడిపోయాడు.
thumb|ఏకోనసప్తతితమః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే యుద్ధకాణ్డే ఏకోనసప్తతితమః సర్గః ॥౬-
శ్రీమద్వాల్మీకి రామాయణంలో యుద్ధకాండలో అరవై తొమ్మిదవ సర్గను వినండి.
ఏవం విలపమానస్య రావణస్య దురాత్మనః। శ్రుత్వా శోకాభిభూతస్య త్రిశిరా వాక్యమబ్రవీత్
ఇలా దుర్మార్గుడైన రావణుడు దుఃఖంతో విలపిస్తుండగా, త్రిశిరుడు ఆ మాటలు చెప్పాడు.
ఏవమేవ మహావీర్యో హతో నస్తాతమధ్యమః। న తు సత్పురుషా రాజన్ విలపన్తి యథా భవాన్
నిజమే, మన మహావీరుడు, తండ్రుల్లో ఉత్తముడు పోయాడు. కానీ రాజా! మంచి మనుషులు మీలా విలపించరు.
నూనం త్రిభువనస్యాపి పర్యాప్తస్త్వమసి ప్రభో। స కస్మాత్ ప్రాకృత ఇవ శోచస్యాత్మానమీదృశమ్
ప్రభూ! మీరు మూడు లోకాలకూ సరిపడినవారు. అలాంటప్పుడు, సాధారణ మనిషిలా మీమీద మీరు ఎందుకు బాధపడుతున్నారు?
బ్రహ్మదత్తాస్తి తే శక్తిః కవచం సాయకో ధనుః। సహస్రఖరసంయుక్తో రథో మేఘసమస్వనః
బ్రహ్మదేవుడు ఇచ్చిన శక్తి, కవచం, బాణాలు, ధనుస్సు మీ వద్ద ఉన్నాయి. వెయ్యి గాడిదలు కలిసిన, మేఘం మాదిరి గర్జించే రథం కూడా మీకుంది.
త్వయాసకృద్ధి శస్త్రేణ విశస్తా దేవదానవాః। స సర్వాయుధసమ్పన్నో రాఘవం శాస్తుమర్హసి
మీరు ఎన్నోసార్లు ఆయుధాలతో దేవతలు, దానవులను సంహరించారు. అన్ని ఆయుధాలతో సిద్ధంగా ఉన్న మీరు రాఘవుణ్ణి జయించగలరు.
కామం తిష్ఠ మహారాజ నిర్గమిష్యామ్యహం రణే। ఉద్ధరిష్యామి తే శత్రూన్ గరుడః పన్నగానివ
మహారాజా! మీరు ఇక్కడే ఉండండి. నేను యుద్ధానికి వెళ్ళి, గరుడుడు పాములను ఎలా తుడిపాడో, అలాగే మీ శత్రువులను తొలగిస్తాను.
శమ్బరో దేవరాజేన నరకో విష్ణునా యథా। తథాద్య శయితా రామో మయా యుధి నిపాతితః
దేవేంద్రుడు శంబరుణ్ణి, విష్ణువు నరకాసురుణ్ణి ఎలా సంహరించారో, అలాగే ఈ రోజు యుద్ధంలో నేను రాముణ్ణి పడగొడతాను.
శ్రుత్వా త్రిశిరసో వాక్యం రావణో రాక్షసాధిపః। పునర్జాతమివాత్మానం మన్యతే కాలచోదితః
త్రిశిరుడు చెప్పిన మాటలు విని, రాక్షసాధిపతి రావణుడు, కాలచోదితుడై, తనకు మళ్లీ ప్రాణం వచ్చినట్టు అనిపించుకుంది.
శ్రుత్వా త్రిశిరసో వాక్యం దేవాన్తకనరాన్తకౌ। అతికాయశ్చ తేజస్వీ బభూవుర్యుద్ధహర్షితాః
త్రిశిరుడు చెప్పిన మాటలు విని, దేవాంతకుడు, నరాంతకుడు, తేజస్సుతో మెరిసే అతికాయుడు యుద్ధానికి ఉత్సాహంతో నిండిపోయారు.
తతోఽహమహమిత్యేవం గర్జన్తో నైర్ఋతర్షభాః। రావణస్య సుతా వీరాః శక్రతుల్యపరాక్రమాః
ఆ తర్వాత, 'నేనే ముందున్నవాడిని!' అని గర్జిస్తూ, ఇంద్రునికి సమానమైన పరాక్రమం ఉన్న రావణుని వీర కుమారులు గట్టిగా అరచారు.
అన్తరిక్షగతాః సర్వే సర్వే మాయావిశారదాః। సర్వే త్రిదశదర్పఘ్నాః సర్వే సమరదుర్మదాః
వారు అందరూ ఆకాశంలో సంచరించగలవారు, మాయలో నిపుణులు, దేవతల గర్వాన్ని నశింపజేసేవారు, యుద్ధంలో ఉల్లాసంగా ఉండేవారు.
సర్వే సుబలసమ్పన్నాః సర్వే విస్తీర్ణకీర్తయః। సర్వే సమరమాసాద్య న శ్రూయన్తే స్మ నిర్జితాః
వారు అందరూ గొప్ప బలంతో, విస్తృతమైన కీర్తితో ఉన్నవారు. యుద్ధంలో ఎప్పుడూ ఓడినట్టు ఎవ్వరూ వినలేదు.
దేవైరపి సగన్ధర్వైః సకింనరమహోరగైః। సర్వేఽస్త్రవిదుషో వీరాః సర్వే యుద్ధవిశారదాః। సర్వే ప్రవరవిజ్ఞానాః సర్వే లబ్ధవరాస్తథా
దేవతలు, గంధర్వులు, కిన్నరులు, మహా పాములు కూడా వారిని జయించలేరు. వారు అందరూ ఆయుధ విద్యలో నిపుణులు, యుద్ధంలో ప్రావీణ్యం కలవారు, గొప్ప జ్ఞానంతో, వరప్రాప్తులు.
స తైస్తథా భాస్కరతుల్యవర్చసైః సుతైర్వృతః శత్రుబలశ్రియార్దనైః। రరాజ రాజా మఘవాన్ యథామరై- ర్వృతో మహాదానవదర్పనాశనైః
అలా సూర్యుని వంటి తేజస్సుతో మెరిసే తన కుమారులతో చుట్టుముట్టబడి, శత్రు బలాన్ని నశింపజేసే వారు మధ్యలో రాజు, దేవేంద్రుడు మహా దానవుల గర్వాన్ని కూల్చిన దేవతల మధ్య ఎలా మెరిసేవాడో, అలా ప్రకాశించాడు.
స పుత్రాన్ సమ్పరిష్వజ్య భూషయిత్వా చ భూషణైః। ఆశీర్భిశ్చ ప్రశస్తాభిః ప్రేషయామాస వై రణే
ఆయన తన కుమారులను హత్తుకుని, ఆభరణాలతో అలంకరించి, మంగళమైన ఆశీర్వాదాలు పలికి, యుద్ధానికి పంపించాడు.
యుద్ధోన్మత్తం చ మత్తం చ భ్రాతరౌ చాపి రావణః। రక్షణార్థం కుమారాణాం ప్రేషయామాస సంయుగే
రావణుడు యుద్ధానికి ఉత్సాహంతో ఉన్న తన అన్నదమ్ములను కూడా, కుమారులను కాపాడటానికి యుద్ధరంగానికి పంపించాడు.
తేఽభివాద్య మహాత్మానం రావణం లోకరావణమ్। కృత్వా ప్రదక్షిణం చైవ మహాకాయాః ప్రతస్థిరే
ఆ మహాకాయులు లోకరావణుడైన మహాత్ముడు రావణుడిని నమస్కరించి, ప్రదక్షిణ చేసి, బయలుదేరారు.
సర్వౌషధీభిర్గన్ధైశ్చ సమాలభ్య మహాబలాః। నిర్జగ్ముర్నైర్ఋతశ్రేష్ఠాః షడేతే యుద్ధకాఙ్క్షిణః
వారు అన్ని ఔషధాలతో, సుగంధ ద్రవ్యాలతో పూసుకుని, యుద్ధానికి తహతహలాడుతున్న ఆరు నైరుతులలో శ్రేష్ఠులు బయలుదేరారు.
త్రిశిరాశ్చాతికాయశ్చ దేవాన్తకనరాన్తకౌ। మహోదరమహాపార్శ్వౌ నిర్జగ్ముః కాలచోదితాః
త్రిశిర, అతికాయ, దేవాంతక, నరాంతక, మహోదర, మహాపార్శ్వ — ఈ ఆరుగురు విధి ప్రేరణతో బయలుదేరారు.
తతః సుదర్శనం నాగం నీలజీమూతసంనిభమ్। ఐరావతకులే జాతమారురోహ మహోదరః
తర్వాత మహోదరుడు, వర్షమేఘంలా నలుపు రంగులో ఉన్న, ఐరావత వంశంలో పుట్టిన సుదర్శన అనే అద్భుతమైన ఏనుగుపై ఎక్కాడు.
సర్వాయుధసమాయుక్తస్తూణీభిశ్చాప్యలంకృతః। రరాజ గజమాస్థాయ సవితేవాస్తమూర్ధని
అన్ని ఆయుధాలతో, తుపాకులతో అలంకరించబడి, ఆ ఏనుగుపై ఎక్కిన మహోదరుడు, సూర్యుడు అస్తమించేటప్పుడు పర్వతంపై మెరిసినట్లుగా ప్రకాశించాడు.
హయోత్తమసమాయుక్తం సర్వాయుధసమాకులమ్। ఆరురోహ రథశ్రేష్ఠం త్రిశిరా రావణాత్మజః
రావణుని కుమారుడైన త్రిశిరుడు, ఉత్తమమైన గుర్రాలతో కలసి, అన్ని ఆయుధాలతో నిండిన గొప్ప రథంపై ఎక్కాడు.
త్రిశిరా రథమాస్థాయ విరరాజ ధనుర్ధరః। సవిద్యుదుల్కః సజ్వాలః సేన్ద్రచాప ఇవామ్బుదః
ధనుర్ధారి త్రిశిరుడు తన రథంపై ఎక్కి, మెరుపులు, అగ్ని, ఇంద్రధనస్సుతో అలంకరించబడిన మేఘంలా ప్రకాశించాడు.
త్రిభిః కిరీటైస్త్రిశిరాః శుశుభే స రథోత్తమే। హిమవానివ శైలేన్ద్రస్త్రిభిః కాఞ్చనపర్వతైః
త్రిశిరుడు మూడు కిరీటాలతో తన గొప్ప రథంపై మెరిసి, మూడు బంగారు శిఖరాలతో ఉన్న హిమవంతు పర్వతంలా కనిపించాడు.
అతికాయోఽతితేజస్వీ రాక్షసేన్ద్రసుతస్తదా। ఆరురోహ రథశ్రేష్ఠం శ్రేష్ఠః సర్వధనుష్మతామ్
అతికాయుడు, అపారమైన తేజస్సుతో, రాక్షసాధిపతికి కుమారుడిగా, ధనుర్ధారులందరిలో శ్రేష్ఠుడిగా, అద్భుతమైన రథంపై ఎక్కాడు.
సుచక్రాక్షం సుసంయుక్తం స్వనుకర్షం సుకూబరమ్। తూణీబాణాసనైర్దీప్తం ప్రాసాసిపరిఘాకులమ్
ఆ రథం మంచి చక్రాలతో, బలంగా కలిపి, స్వరంతో, మంచి దండంతో, తుపాకులు, బాణాలు, విల్లు, కత్తులు, గొడ్డళ్లతో నిండినది.