రాజన్ స కాలసంకాశః సంయుక్తః కాలకర్మణా। విద్రావ్య వానరీం సేనాం భక్షయిత్వా చ వానరాన్
ఓ రాజా! అతడు కాలమూర్తిలా కనిపిస్తూ, మరణకార్యానికి సిద్ధమై, వానరసేనను చిదిమి, అనేక వానరులను తినేశాడు.
ప్రతపిత్వా ముహూర్తం తు ప్రశాన్తో రామతేజసా। కాయేనార్ధప్రవిష్టేన సముద్రం భీమదర్శనమ్
కొంతసేపు శత్రువులను హింసించిన తరువాత, రాముని తేజస్సుకు లోబడి, తన శరీరంలో సగం భయంకరమైన సముద్రంలో మునిగిపోయి, నిశ్చలంగా మారిపోయాడు.
నికృత్తనాసాకర్ణేన విక్షరద్రుధిరేణ చ। రుద్ధ్వా ద్వారం శరీరేణ లఙ్కాయాః పర్వతోపమః
ముఖం, చెవులు కోసేసి, రక్తం కారుతున్న అతడు, పర్వతంలా ఉన్న తన శరీరంతో లంక ద్వారం అడ్డగించాడు.
కుమ్భకర్ణస్తవ భ్రాతా కాకుత్స్థశరపీడితః। అగణ్డభూతో వివృతో దావదగ్ధ ఇవ ద్రుమః
కాకుత్స్థుని బాణాల వల్ల బాధపడిన నీ అన్నయ్య కుంభకర్ణుడు, శరీరం వికలంగా, అగ్నిలో కాలిన చెట్టు లాగా పడిపోయాడు.
శ్రుత్వా వినిహతం సంఖ్యే కుమ్భకర్ణం మహాబలమ్। రావణః శోకసంతప్తో ముమోహ చ పపాత చ
బలవంతుడైన కుంభకర్ణుడు యుద్ధంలో చనిపోయాడని విని, రావణుడు తీవ్ర దుఃఖంతో మూర్చిపోయి నేలపై పడిపోయాడు.
పితృవ్యం నిహతం శ్రుత్వా దేవాన్తకనరాన్తకౌ। త్రిశిరాశ్చాతికాయశ్చ రురుదుః శోకపీడితాః
తమ మామ చనిపోయాడని విని, దేవాంతకుడు, నరాంతకుడు, త్రిశిరుడు, అతికాయుడు—all దుఃఖంతో ఏడ్చారు.
భ్రాతరం నిహతం శ్రుత్వా రామేణాక్లిష్టకర్మణా। మహోదరమహాపార్శ్వౌ శోకాక్రాన్తౌ బభూవతుః
నిష్కళంకమైన కార్యాలు చేసే రాముడు తమ అన్నయ్యను చంపాడని విని, మహోదరుడు, మహాపార్శ్వుడు తీవ్ర దుఃఖంలో మునిగిపోయారు.
తతః కృచ్ఛ్రాత్ సమాసాద్య సంజ్ఞాం రాక్షసపుఙ్గవః। కుమ్భకర్ణవధాద్ దీనో విలలాపాకులేన్ద్రియః
తీవ్రమైన కష్టంతో మళ్లీ చైతన్యం పొందిన రాక్షసులలో శ్రేష్ఠుడు, కుంభకర్ణుని మరణంతో బాధపడి, మనస్సు కలవరపడి విలపించాడు.
హా వీర రిపుదర్పఘ్న కుమ్భకర్ణ మహాబల। త్వం మాం విహాయ వై దైవాద్ యాతోఽసి యమసాదనమ్
ఓ వీరా! శత్రువుల గర్వాన్ని నాశనం చేసిన మహాబలశాలి కుంభకర్ణా! నన్ను వదిలి, విధి వల్ల యమలోకానికి వెళ్ళిపోయావు.
మమ శల్యమనుద్ధృత్య బాన్ధవానాం మహాబల। శత్రుసైన్యం ప్రతాప్యైకః క్వ మాం సంత్యజ్య గచ్ఛసి
నా హృదయంలో ఉన్న బాధను, బంధువుల బాధను తొలగించి, ఒంటరిగా శత్రు సైన్యాన్ని కాల్చిన వాడా! నన్ను వదిలి ఎక్కడికి వెళ్తున్నావు?
ఇదానీం ఖల్వహం నాస్మి యస్య మే పతితో భుజః। దక్షిణోఽయం సమాశ్రిత్య న బిభేమి సురాసురాత్
ఇప్పుడు నిజంగా నేను నేను కాను. ఎందుకంటే, నేను ఆధారపడిన నా కుడి చేయి పడిపోయింది. దేవతలకైనా, రాక్షసులకైనా భయం లేదు.
కథమేవంవిధో వీరో దేవదానవదర్పహా। కాలాగ్నిప్రతిమో హ్యద్య రాఘవేణ రణే హతః
దేవతలు, దానవుల గర్వాన్ని నాశనం చేసిన, కాలాగ్ని వంటి వీరుడు, రాఘవుని చేతుల్లో యుద్ధంలో ఎలా చనిపోయాడు?
యస్య తే వజ్రనిష్పేషో న కుర్యాద్ వ్యసనం సదా। స కథం రామబాణార్తః ప్రసుప్తోఽసి మహీతలే
వజ్రం కూడా ఎప్పుడూ హాని చేయలేని నీవు, రాముని బాణాలకు గాయపడి, భూమిపై నిద్రిస్తున్నావేంటి?
ఏతే దేవగణాః సార్ధమృషిభిర్గగనే స్థితాః। నిహతం త్వాం రణే దృష్ట్వా నినదన్తి ప్రహర్షితాః
ఇక్కడ ఆకాశంలో ఉన్న దేవతలు, ఋషులతో కలిసి, నిన్ను యుద్ధంలో చనిపోయినట్టు చూసి ఆనందంతో గర్జిస్తున్నారు.
ధ్రువమద్యైవ సంహృష్టా లబ్ధలక్షాః ప్లవంగమాః। ఆరోక్ష్యన్తీహ దుర్గాణి లఙ్కాద్వారాణి సర్వశః
నిశ్చయంగా ఈరోజు ఆనందంతో ఉల్లాసంగా ఉన్న వానరులు, తమ లక్ష్యం సాధించి, లంకలోని కోటలు, ద్వారాలు అన్నింటినీ ఎక్కిపోతారు.
రాజ్యేన నాస్తి మే కార్యం కిం కరిష్యామి సీతయా। కుమ్భకర్ణవిహీనస్య జీవితే నాస్తి మే మతిః
రాజ్యానికి నాకు అవసరం లేదు, సీతకు నేను ఏమి చేయగలను? కుంభకర్ణుడు లేని ఈ జీవితంలో నాకు జీవించాలనే ఆసక్తి లేదు.
యద్యహం భ్రాతృహన్తారం న హన్మి యుధి రాఘవమ్। నను మే మరణం శ్రేయో న చేదం వ్యర్థజీవితమ్
నేను యుద్ధంలో నా అన్నయ్యను చంపిన రాఘవుని చంపకపోతే, ఈ వృథా జీవితాన్ని కన్నా మరణమే నాకు మేలుగా ఉంటుంది.
అద్యైవ తం గమిష్యామి దేశం యత్రానుజో మమ। నహి భ్రాతౄన్ సముత్సృజ్య క్షణం జీవితుముత్సహే
ఈరోజే నా తమ్ముడు ఉన్న చోటికి వెళ్తాను. అన్నదమ్ములను వదిలిపెట్టి ఒక్క క్షణం కూడా బ్రతకలేను.
దేవా హి మాం హసిష్యన్తి దృష్ట్వా పూర్వాపకారిణమ్। కథమిన్ద్రం జయిష్యామి కుమ్భకర్ణ హతే త్వయి
నేను మొదట దేవతలకు అపకారం చేసినవాడిని కాబట్టి, వారు నన్ను చూసి తప్పకుండా నవ్వుకుంటారు. కుంభకర్ణా! నీవు లేని ఈ సమయంలో నేను ఇంద్రుడిని ఎలా జయించగలను?
తదిదం మామనుప్రాప్తం విభీషణవచః శుభమ్। యదజ్ఞానాన్మయా తస్య న గృహీతం మహాత్మనః
ఇప్పుడు విభీషణుడు చెప్పిన మంచి మాటలు గుర్తుకు వస్తున్నాయి. కానీ, ఆ మహాత్ముడి ఉపదేశాన్ని నేను అజ్ఞానంతో వినలేదు.
విభీషణవచస్తావత్ కుమ్భకర్ణప్రహస్తయోః। వినాశోఽయం సముత్పన్నో మాం వ్రీడయతి దారుణః
విభీషణుడు చెప్పిన మాటలను నేను పట్టించుకోకపోవడంతో, కుంభకర్ణుడు, ప్రహస్తుడు నశించిపోయారు. ఈ ఘోరమైన నాశనం నాకు చాలా పరాభవంగా ఉంది.
తస్యాయం కర్మణః ప్రాప్తో విపాకో మమ శోకదః। యన్మయా ధార్మికః శ్రీమాన్ స నిరస్తో విభీషణః
నేను ధార్మికుడైన, ప్రతిష్టాత్మకుడైన విభీషణుణ్ణి తన్నివేసినందుకే, ఈ పని ఫలితంగా నాకు ఈ బాధ కలిగింది.
ఇతి బహువిధమాకులాన్తరాత్మా కృపణమతీవ విలప్య కుమ్భకర్ణమ్। న్యపతదపి దశాననో భృశార్త- స్తమనుజమిన్ద్రరిపుం హతం విదిత్వా
ఇలా అంతర్గతంగా కలవరపడుతూ, దుఃఖంతో బాగా విలపిస్తూ, రాక్షసాధిపతి రావణుడు, ఇంద్రునికి శత్రువైన తన సోదరుడు కుంభకర్ణుడు చనిపోయిన సంగతి తెలుసుకుని, అతని పక్కన బలహీనంగా పడిపోయాడు.
thumb|ఏకోనసప్తతితమః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే యుద్ధకాణ్డే ఏకోనసప్తతితమః సర్గః ॥౬-
శ్రీమద్వాల్మీకి రామాయణంలో యుద్ధకాండలో అరవై తొమ్మిదవ సర్గను వినండి.
ఏవం విలపమానస్య రావణస్య దురాత్మనః। శ్రుత్వా శోకాభిభూతస్య త్రిశిరా వాక్యమబ్రవీత్
ఇలా దుర్మార్గుడైన రావణుడు దుఃఖంతో విలపిస్తుండగా, త్రిశిరుడు ఆ మాటలు చెప్పాడు.
ఏవమేవ మహావీర్యో హతో నస్తాతమధ్యమః। న తు సత్పురుషా రాజన్ విలపన్తి యథా భవాన్
నిజమే, మన మహావీరుడు, తండ్రుల్లో ఉత్తముడు పోయాడు. కానీ రాజా! మంచి మనుషులు మీలా విలపించరు.
నూనం త్రిభువనస్యాపి పర్యాప్తస్త్వమసి ప్రభో। స కస్మాత్ ప్రాకృత ఇవ శోచస్యాత్మానమీదృశమ్
ప్రభూ! మీరు మూడు లోకాలకూ సరిపడినవారు. అలాంటప్పుడు, సాధారణ మనిషిలా మీమీద మీరు ఎందుకు బాధపడుతున్నారు?
బ్రహ్మదత్తాస్తి తే శక్తిః కవచం సాయకో ధనుః। సహస్రఖరసంయుక్తో రథో మేఘసమస్వనః
బ్రహ్మదేవుడు ఇచ్చిన శక్తి, కవచం, బాణాలు, ధనుస్సు మీ వద్ద ఉన్నాయి. వెయ్యి గాడిదలు కలిసిన, మేఘం మాదిరి గర్జించే రథం కూడా మీకుంది.
త్వయాసకృద్ధి శస్త్రేణ విశస్తా దేవదానవాః। స సర్వాయుధసమ్పన్నో రాఘవం శాస్తుమర్హసి
మీరు ఎన్నోసార్లు ఆయుధాలతో దేవతలు, దానవులను సంహరించారు. అన్ని ఆయుధాలతో సిద్ధంగా ఉన్న మీరు రాఘవుణ్ణి జయించగలరు.
కామం తిష్ఠ మహారాజ నిర్గమిష్యామ్యహం రణే। ఉద్ధరిష్యామి తే శత్రూన్ గరుడః పన్నగానివ
మహారాజా! మీరు ఇక్కడే ఉండండి. నేను యుద్ధానికి వెళ్ళి, గరుడుడు పాములను ఎలా తుడిపాడో, అలాగే మీ శత్రువులను తొలగిస్తాను.