తద్ రామబాణాభిహతం పపాత రక్షఃశిరః పర్వతసంనికాశమ్। బభఞ్జ చర్యాగృహగోపురాణి ప్రాకారముచ్చం తమపాతయచ్చ
రాముని బాణం తాకిన ఆ పర్వతం లాంటి రాక్షసుని తల నేలపై పడిపోయింది. అది ఆశ్రమాలు, గోపురాలు, ఎత్తైన ప్రాకారాలను ధ్వంసం చేసింది.
తచ్చాతికాయం హిమవత్ ప్రకాశం రక్షస్తదా తోయనిధౌ పపాత। గ్రాహాన్ పరాన్ మీనవరాన్ భుజంగమాన్ మమర్ద భూమిం చ తథా వివేశ
ఆ హిమవంతుడి వంటి ప్రకాశవంతమైన అతిపెద్ద తల సముద్రంలో పడిపోయింది. అది మొసళ్ళు, పెద్ద చేపలు, పాములను నలిపేసి, భూమిలోనూ కలిసిపోయింది.
తస్మిన్ హతే బ్రాహ్మణదేవశత్రౌ మహాబలే సంయతి కుమ్భకర్ణే। చచాల భూర్భూమిధరాశ్చ సర్వే హర్షాచ్చ దేవాస్తుములం ప్రణేదుః
బ్రాహ్మణులు, దేవతలకు శత్రువైన, మహాబలశాలి కుంభకర్ణుడు యుద్ధంలో చనిపోయినప్పుడు భూమి, పర్వతాలన్నీ కంపించాయి. దేవతలు ఆనందంతో గర్జించాయి.
తతస్తు దేవర్షిమహర్షిపన్నగాః సురాశ్చ భూతాని సుపర్ణగుహ్యకాః। సయక్షగన్ధర్వగణా నభోగతాః ప్రహర్షితా రామపరాక్రమేణ
ఆ సమయంలో దేవతలు, ఋషులు, మహర్షులు, నాగులు, భూతాలు, గరుత్మంతుడు, గుహ్యకులు, యక్షులు, గంధర్వులు - వీరందరూ ఆకాశంలో ఉన్న వారు రాముని పరాక్రమాన్ని చూసి ఆనందంతో ఉల్లాసించారు.
తతస్తు తే తస్య వధేన భూరిణా మనస్వినో నైర్ఋతరాజబాన్ధవాః। వినేదురుచ్చైర్వ్యథితా రఘూత్తమం హరిం సమీక్ష్యైవ యథా మతంగజాః
ఆ గొప్ప మరణం వల్ల రాక్షసాధిపతికి బంధువులైన తెలివైన వారు, రఘువంశంలో శ్రేష్ఠుడైన రాముని చూసి, బాధతో గట్టిగా ఏడుస్తూ, ఏనుగులు దుఃఖించునట్లు విలపించారు.
స దేవలోకస్య తమో నిహత్య సూర్యో యథా రాహుముఖాద్ విముక్తః। తథా వ్యభాసీద్ధరిసైన్యమధ్యే నిహత్య రామో యుధి కుమ్భకర్ణమ్
రాహువు నోటిలోనుండి బయటపడిన సూర్యుడు దేవలోకంలోని చీకటిని పోగొట్టినట్లే, యుద్ధంలో కుంభకర్ణుణ్ని సంహరించిన రాముడు వానరసేన మధ్యలో ప్రకాశించాడు.
ప్రహర్షమీయుర్బహవశ్చ వానరాః ప్రబుద్ధపద్మప్రతిమైరివాననైః। అపూజయన్ రాఘవమిష్టభాగినం హతే రిపౌ భీమబలే నృపాత్మజమ్
అనేక వానరులు, వికసించిన కమలపు వంటి ముఖాలతో ఆనందంతో నిండిపోయారు. భయంకరమైన శత్రువు, రాజుని కుమారుడు హతమైన తరువాత, వారు ఇష్టఫలదాయకుడైన రాఘవుని ఘనంగా సత్కరించారు.
స కుమ్భకర్ణం సురసైన్యమర్దనం మహత్సు యుద్ధేషు కదాచనాజితమ్। ననన్ద హత్వా భరతాగ్రజో రణే మహాసురం వృత్రమివామరాధిపః
భరతుని అన్నయ్య అయిన రాముడు, దేవతల సైన్యాలను నాశనం చేసే, గొప్ప యుద్ధాలలో ఎప్పుడూ ఓడని కుంభకర్ణుణ్ని యుద్ధంలో సంహరించి, అమరాధిపతి వృత్రాసురుని సంహరించినట్లే ఆనందించాడు.
thumb|అష్టషష్టితమః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే యుద్ధకాణ్డే అష్టషష్టితమః సర్గః ॥౬-
శ్రీమద్వాల్మీకి రామాయణంలో యుద్ధకాండలో అరవయ్యెనిమిదవ సర్గను వినండి.
కుమ్భకర్ణం హతం దృష్ట్వా రాఘవేణ మహాత్మనా। రాక్షసా రాక్షసేన్ద్రాయ రావణాయ న్యవేదయన్
మహాత్ముడైన రాఘవుడు కుంభకర్ణుణ్ని సంహరించినదాన్ని చూసి, రాక్షసులు ఆ విషయాన్ని రాక్షసాధిపతి రావణునికి తెలియజేశారు.
రాజన్ స కాలసంకాశః సంయుక్తః కాలకర్మణా। విద్రావ్య వానరీం సేనాం భక్షయిత్వా చ వానరాన్
ఓ రాజా! అతడు కాలమూర్తిలా కనిపిస్తూ, మరణకార్యానికి సిద్ధమై, వానరసేనను చిదిమి, అనేక వానరులను తినేశాడు.
ప్రతపిత్వా ముహూర్తం తు ప్రశాన్తో రామతేజసా। కాయేనార్ధప్రవిష్టేన సముద్రం భీమదర్శనమ్
కొంతసేపు శత్రువులను హింసించిన తరువాత, రాముని తేజస్సుకు లోబడి, తన శరీరంలో సగం భయంకరమైన సముద్రంలో మునిగిపోయి, నిశ్చలంగా మారిపోయాడు.
నికృత్తనాసాకర్ణేన విక్షరద్రుధిరేణ చ। రుద్ధ్వా ద్వారం శరీరేణ లఙ్కాయాః పర్వతోపమః
ముఖం, చెవులు కోసేసి, రక్తం కారుతున్న అతడు, పర్వతంలా ఉన్న తన శరీరంతో లంక ద్వారం అడ్డగించాడు.
కుమ్భకర్ణస్తవ భ్రాతా కాకుత్స్థశరపీడితః। అగణ్డభూతో వివృతో దావదగ్ధ ఇవ ద్రుమః
కాకుత్స్థుని బాణాల వల్ల బాధపడిన నీ అన్నయ్య కుంభకర్ణుడు, శరీరం వికలంగా, అగ్నిలో కాలిన చెట్టు లాగా పడిపోయాడు.
శ్రుత్వా వినిహతం సంఖ్యే కుమ్భకర్ణం మహాబలమ్। రావణః శోకసంతప్తో ముమోహ చ పపాత చ
బలవంతుడైన కుంభకర్ణుడు యుద్ధంలో చనిపోయాడని విని, రావణుడు తీవ్ర దుఃఖంతో మూర్చిపోయి నేలపై పడిపోయాడు.
పితృవ్యం నిహతం శ్రుత్వా దేవాన్తకనరాన్తకౌ। త్రిశిరాశ్చాతికాయశ్చ రురుదుః శోకపీడితాః
తమ మామ చనిపోయాడని విని, దేవాంతకుడు, నరాంతకుడు, త్రిశిరుడు, అతికాయుడు—all దుఃఖంతో ఏడ్చారు.
భ్రాతరం నిహతం శ్రుత్వా రామేణాక్లిష్టకర్మణా। మహోదరమహాపార్శ్వౌ శోకాక్రాన్తౌ బభూవతుః
నిష్కళంకమైన కార్యాలు చేసే రాముడు తమ అన్నయ్యను చంపాడని విని, మహోదరుడు, మహాపార్శ్వుడు తీవ్ర దుఃఖంలో మునిగిపోయారు.
తతః కృచ్ఛ్రాత్ సమాసాద్య సంజ్ఞాం రాక్షసపుఙ్గవః। కుమ్భకర్ణవధాద్ దీనో విలలాపాకులేన్ద్రియః
తీవ్రమైన కష్టంతో మళ్లీ చైతన్యం పొందిన రాక్షసులలో శ్రేష్ఠుడు, కుంభకర్ణుని మరణంతో బాధపడి, మనస్సు కలవరపడి విలపించాడు.
హా వీర రిపుదర్పఘ్న కుమ్భకర్ణ మహాబల। త్వం మాం విహాయ వై దైవాద్ యాతోఽసి యమసాదనమ్
ఓ వీరా! శత్రువుల గర్వాన్ని నాశనం చేసిన మహాబలశాలి కుంభకర్ణా! నన్ను వదిలి, విధి వల్ల యమలోకానికి వెళ్ళిపోయావు.
మమ శల్యమనుద్ధృత్య బాన్ధవానాం మహాబల। శత్రుసైన్యం ప్రతాప్యైకః క్వ మాం సంత్యజ్య గచ్ఛసి
నా హృదయంలో ఉన్న బాధను, బంధువుల బాధను తొలగించి, ఒంటరిగా శత్రు సైన్యాన్ని కాల్చిన వాడా! నన్ను వదిలి ఎక్కడికి వెళ్తున్నావు?
ఇదానీం ఖల్వహం నాస్మి యస్య మే పతితో భుజః। దక్షిణోఽయం సమాశ్రిత్య న బిభేమి సురాసురాత్
ఇప్పుడు నిజంగా నేను నేను కాను. ఎందుకంటే, నేను ఆధారపడిన నా కుడి చేయి పడిపోయింది. దేవతలకైనా, రాక్షసులకైనా భయం లేదు.
కథమేవంవిధో వీరో దేవదానవదర్పహా। కాలాగ్నిప్రతిమో హ్యద్య రాఘవేణ రణే హతః
దేవతలు, దానవుల గర్వాన్ని నాశనం చేసిన, కాలాగ్ని వంటి వీరుడు, రాఘవుని చేతుల్లో యుద్ధంలో ఎలా చనిపోయాడు?
యస్య తే వజ్రనిష్పేషో న కుర్యాద్ వ్యసనం సదా। స కథం రామబాణార్తః ప్రసుప్తోఽసి మహీతలే
వజ్రం కూడా ఎప్పుడూ హాని చేయలేని నీవు, రాముని బాణాలకు గాయపడి, భూమిపై నిద్రిస్తున్నావేంటి?
ఏతే దేవగణాః సార్ధమృషిభిర్గగనే స్థితాః। నిహతం త్వాం రణే దృష్ట్వా నినదన్తి ప్రహర్షితాః
ఇక్కడ ఆకాశంలో ఉన్న దేవతలు, ఋషులతో కలిసి, నిన్ను యుద్ధంలో చనిపోయినట్టు చూసి ఆనందంతో గర్జిస్తున్నారు.
ధ్రువమద్యైవ సంహృష్టా లబ్ధలక్షాః ప్లవంగమాః। ఆరోక్ష్యన్తీహ దుర్గాణి లఙ్కాద్వారాణి సర్వశః
నిశ్చయంగా ఈరోజు ఆనందంతో ఉల్లాసంగా ఉన్న వానరులు, తమ లక్ష్యం సాధించి, లంకలోని కోటలు, ద్వారాలు అన్నింటినీ ఎక్కిపోతారు.
రాజ్యేన నాస్తి మే కార్యం కిం కరిష్యామి సీతయా। కుమ్భకర్ణవిహీనస్య జీవితే నాస్తి మే మతిః
రాజ్యానికి నాకు అవసరం లేదు, సీతకు నేను ఏమి చేయగలను? కుంభకర్ణుడు లేని ఈ జీవితంలో నాకు జీవించాలనే ఆసక్తి లేదు.
యద్యహం భ్రాతృహన్తారం న హన్మి యుధి రాఘవమ్। నను మే మరణం శ్రేయో న చేదం వ్యర్థజీవితమ్
నేను యుద్ధంలో నా అన్నయ్యను చంపిన రాఘవుని చంపకపోతే, ఈ వృథా జీవితాన్ని కన్నా మరణమే నాకు మేలుగా ఉంటుంది.
అద్యైవ తం గమిష్యామి దేశం యత్రానుజో మమ। నహి భ్రాతౄన్ సముత్సృజ్య క్షణం జీవితుముత్సహే
ఈరోజే నా తమ్ముడు ఉన్న చోటికి వెళ్తాను. అన్నదమ్ములను వదిలిపెట్టి ఒక్క క్షణం కూడా బ్రతకలేను.
దేవా హి మాం హసిష్యన్తి దృష్ట్వా పూర్వాపకారిణమ్। కథమిన్ద్రం జయిష్యామి కుమ్భకర్ణ హతే త్వయి
నేను మొదట దేవతలకు అపకారం చేసినవాడిని కాబట్టి, వారు నన్ను చూసి తప్పకుండా నవ్వుకుంటారు. కుంభకర్ణా! నీవు లేని ఈ సమయంలో నేను ఇంద్రుడిని ఎలా జయించగలను?
తదిదం మామనుప్రాప్తం విభీషణవచః శుభమ్। యదజ్ఞానాన్మయా తస్య న గృహీతం మహాత్మనః
ఇప్పుడు విభీషణుడు చెప్పిన మంచి మాటలు గుర్తుకు వస్తున్నాయి. కానీ, ఆ మహాత్ముడి ఉపదేశాన్ని నేను అజ్ఞానంతో వినలేదు.