ఋషభశరభమైన్దధూమ్రనీలాః కుముదసుషేణగవాక్షరమ్భతారాః। ద్వివిదపనసవాయుపుత్రముఖ్యా- స్త్వరితతరాభిముఖం రణం ప్రయాతాః
ఋషభుడు, శరభుడు, మైందుడు, ధూమ్రుడు, నీలుడు, కుముదుడు, సుషేణుడు, గవాక్షుడు, రంభుడు, తారుడు, అలాగే ద్వివిదుడు, పనసుడు, వాయుపుత్రుడు — వీరందరూ వేగంగా యుద్ధానికి పరుగెత్తారు.
thumb|సప్తషష్టితమః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే యుద్ధకాణ్డే సప్తషష్టితమః సర్గః ॥౬-
శ్రీ వాల్మీకి రామాయణంలో యుద్ధకాండలో అరవై ఏడవ సర్గను వినండి.
తే నివృత్తా మహాకాయాః శ్రుత్వాఙ్గదవచస్తదా। నైష్ఠికీం బుద్ధిమాస్థాయ సర్వే సంగ్రామకాఙ్క్షిణః
అంగదుడు చెప్పిన మాటలు విని, ఆ గొప్ప శరీరాల వానరులు వెనక్కి తిరిగి, ధృడమైన సంకల్పంతో, యుద్ధం చేయాలని మనసులో ఉత్సాహంతో ముందుకు సాగారు.
సముదీరితవీర్యాస్తే సమారోపితవిక్రమాః। పర్యవస్థాపితా వాక్యైరఙ్గదేన బలీయసా
వీరత ఉప్పొంగి, పరాక్రమాన్ని ప్రదర్శిస్తూ, బలవంతుడు అయిన అంగదుని మాటలతో వారు ధైర్యంగా నిలబడ్డారు.
ప్రయాతాశ్చ గతా హర్షం మరణే కృతనిశ్చయాః। చక్రుః సుతుములం యుద్ధం వానరాస్త్యక్తజీవితాః
మరణాన్ని నిర్ణయించుకుని, ఆనందంగా యుద్ధానికి బయలుదేరారు. ప్రాణాన్ని లెక్కచేయకుండా వానరులు ఘోరమైన యుద్ధం చేశారు.
అథ వృక్షాన్ మహాకాయాః సానూని సుమహాన్తి చ। వానరాస్తూర్ణముద్యమ్య కుమ్భకర్ణమభిద్రవన్
తర్వాత, ఆ గొప్ప శరీరాల వానరులు పెద్ద పెద్ద చెట్లు, కొండ శిఖరాలు త్వరగా ఎత్తుకుని, కుంభకర్ణుడిని ఎదుర్కొనడానికి పరుగెత్తారు.
కుమ్భకర్ణః సుసంక్రుద్ధో గదాముద్యమ్య వీర్యవాన్। ధర్షయన్ స మహాకాయః సమన్తాద్ వ్యక్షిపద్ రిపూన్
కుంభకర్ణుడు తీవ్ర కోపంతో, గొప్ప బలంతో తన గదను ఎత్తి, తన మహా శరీరంతో చుట్టూ ఉన్న శత్రువులను కొట్టాడు.
శతాని సప్త చాష్టౌ చ సహస్రాణి చ వానరాః। ప్రకీర్ణాః శేరతే భూమౌ కుమ్భకర్ణేన తాడితాః
ఏడు వందల ఎనిమిది వేల మంది వానరులు, కుంభకర్ణుడు కొట్టడంతో భూమిపై చెల్లాచెదురుగా పడిపోయారు.
షోడశాష్టౌ చ దశ చ వింశత్త్రింశత్తథైవ చ। పరిక్షిప్య చ బాహుభ్యాం ఖాదన్ స పరిధావతి। భక్షయన్ భృశసంక్రుద్ధో గరుడః పన్నగానివ
పదహారు, ఎనిమిది, పది, ఇరవై, ముప్పై మందిని తన చేతులతో చుట్టిపట్టి, ఆగ్రహంతో గరుడుడు పాములను మింగినట్టు, పరుగెత్తుతూ మింగేశాడు.
కృచ్ఛ్రేణ చ సమాశ్వస్తాః సంగమ్య చ తతస్తతః। వృక్షాద్రిహస్తా హరయస్తస్థుః సంగ్రామమూర్ధని
ఎంతో కష్టంగా కొంత మంది వానరులు మళ్లీ ఊపిరి పీల్చుకుని, అక్కడక్కడా చేరి, చెట్లు కొండలు చేతుల్లో పట్టుకుని యుద్ధం ముందువైపు నిలబడ్డారు.
తతః పర్వతముత్పాట్య ద్వివిదః ప్లవగర్షభః। దుద్రావ గిరిశృఙ్గాభం విలమ్బ ఇవ తోయదః
అప్పుడు వానరులలో శ్రేష్ఠుడు అయిన ద్వివిదుడు ఒక కొండను పెక్కి, ఆ కొండ శిఖరాన్ని మోసుకుంటూ మేఘం లా పరుగెత్తాడు.
తం సముత్పాట్య చిక్షేప కుమ్భకర్ణాయ వానరః। తమప్రాప్య మహాకాయం తస్య సైన్యేఽపతత్ తతః
ఆ కొండను పెక్కి, వానరుడు కుంభకర్ణుడిపై విసిరాడు. కానీ ఆ మహా శరీరాన్ని తాకకుండా, ఆ కొండ అతని సైన్యంలో పడిపోయింది.
మమర్దాశ్వాన్ గజాంశ్చాపి రథాంశ్చాపి గజోత్తమాన్। తాని చాన్యాని రక్షాంసి ఏవం చాన్యద్గిరేః శిరః
అతడు గుర్రాలు, ఏనుగులు, రథాలు, గొప్ప ఏనుగులను, ఇతర రాక్షసులను, ఇంకొక కొండ శిఖరాన్ని కూడా నాశనం చేశాడు.
తచ్ఛైలవేగాభిహతం హతాశ్వం హతసారథిమ్। రక్షసాం రుధిరక్లిన్నం బభూవాయోధనం మహత్
ఆ కొండ శిఖరాల గాయాలతో, గుర్రాలు చనిపోయి, రథసారథులు హతమై, రాక్షసుల రక్తంతో ఆ యుద్ధభూమి మొత్తం తడిసిపోయింది.
రథినో వానరేన్ద్రాణాం శరైః కాలాన్తకోపమైః। శిరాంసి నర్దతాం జహ్రుః సహసా భీమనిఃస్వనాః
వానరుల నాయకులలో రథస్వారులు, మరణదేవుడి కోపంలా భయంకరమైన బాణాలతో, గర్జిస్తున్న రాక్షసుల తలలను ఒక్కసారిగా తెంపారు. వారి భయానకమైన అరుపులు ప్రతిధ్వనించాయి.
వానరాశ్చ మహాత్మానః సముత్పాట్య మహాద్రుమాన్। రథానశ్వాన్ గజానుష్ట్రాన్ రాక్షసానభ్యసూదయన్
మహాత్ములు అయిన వానరులు, పెద్ద పెద్ద చెట్లు పెక్కి, రథాలు, గుర్రాలు, ఏనుగులు, ఒంటెలు, రాక్షసులను కొట్టిపారేశారు.
హనూమాన్ శైలశృఙ్గాణి శిలాశ్చ వివిధాన్ ద్రుమాన్। వవర్ష కుమ్భకర్ణస్య శిరస్యమ్బరమాస్థితః
హనుమంతుడు ఆకాశంలో నిలబడి, కుంభకర్ణుడి తలపై కొండ శిఖరాలు, రకాల రాళ్లు, చెట్లు వర్షంలా కురిపించాడు.
తాని పర్వతశృఙ్గాణి శూలేన స బిభేద హ। బభఞ్జ వృక్షవర్షం చ కుమ్భకర్ణో మహాబలః
కాని మహాబలుడు అయిన కుంభకర్ణుడు, ఆ కొండ శిఖరాలను తన శూలంతో చీల్చి, చెట్ల వర్షాన్ని కూడా విరిగిపోయేలా చేశాడు.
తతో హరీణాం తదనీకముగ్రం దుద్రావ శూలం నిశితం ప్రగృహ్య। తస్థౌ స తస్యాపతతః పరస్తా- న్మహీధరాగ్రం హనుమాన్ ప్రగృహ్య
తర్వాత, కుంభకర్ణుడు తన పదునైన శూలాన్ని పట్టుకుని, ఆ ఉగ్రమైన వానరుల సేనపై దూకాడు. అతడిని ఎదుర్కొంటూ హనుమంతుడు ఒక కొండ శిఖరాన్ని పట్టుకుని ముందుగా నిలబడ్డాడు.
స కుమ్భకర్ణం కుపితో జఘాన వేగేన శైలోత్తమభీమకాయమ్। సంచుక్షుభే తేన తదాభిభూతో మేదార్ద్రగాత్రో రుధిరావసిక్తః
అప్పుడు కోపంతో ఉన్న హనుమంతుడు, కొండంత శరీరమున్న కుంభకర్ణుడిని గట్టిగా కొట్టాడు. ఆ దెబ్బతో కుంభకర్ణుడు వణికిపోయి, అతని అవయవాలు రక్తం, మేదస్సుతో తడిసిపోయాయి.
స శూలమావిధ్య తడిత్ప్రకాశం గిరిం యథా ప్రజ్వలితాగ్నిశృఙ్గమ్। బాహ్వన్తరే మారుతిమాజఘాన గుహోఽచలం క్రౌఞ్చమివోగ్రశక్త్యా
అప్పుడు కుంభకర్ణుడు మెరుపులా మెరిసే, అగ్ని జ్వాలలతో మండుతున్న పర్వతాన్ని తన శూలంతో గాయపరిచాడు. ఆ శూలాన్ని బాహువుల మధ్య హనుమంతునిపై విసిరాడు. అది గుహుడు ఉగ్రమైన ఆయుధంతో కౌంచ పర్వతాన్ని గాయపరిచినట్లే జరిగింది.
స శూలనిర్భిన్నమహాభుజాన్తరః ప్రవిహ్వలః శోణితముద్వమన్ ముఖాత్ । ననాద భీమం హనుమాన్ మహాహవే యుగాన్తమేఘస్తనితస్వనోపమమ్
ఆ శూలం చేత గొప్ప భుజాల మధ్య గాయపడి, హనుమంతుడు తడబడుతూ, నోటినుంచి రక్తం కార్చుకుంటూ, భయంకరమైన యుద్ధంలో యుగాంత మేఘాల గర్జనలా భయంకరంగా అరవాడు.
తతో వినేదుః సహసా ప్రహృష్టా రక్షోగణాస్తం వ్యథితం సమీక్ష్య। ప్లవంగమాస్తు వ్యథితా భయార్తాః ప్రదుద్రువుః సంయతి కుమ్భకర్ణాత్
హనుమంతుడు బాధతో ఉన్నాడని చూసి, రాక్షస గణాలు ఆనందంతో ఒక్కసారిగా అరవసాగారు. వానరులు భయంతో వణిగి, యుద్ధంలో కుంభకర్ణుని నుండి పారిపోయారు.
తతస్తు నీలో బలవాన్ పర్యవస్థాపయన్ బలమ్। ప్రవిచిక్షేప శైలాగ్రం కుమ్భకర్ణాయ ధీమతే
అప్పుడు బలవంతుడైన నీలుడు తన సైన్యాన్ని సమీకరించి, ఒక పర్వత శిఖరాన్ని జ్ఞానవంతుడైన కుంభకర్ణునిపై విసిరాడు.
తదాపతన్తం సమ్ప్రేక్ష్య ముష్టినాభిజఘాన హ। ముష్టిప్రహారాభిహతం తచ్ఛైలాగ్రం వ్యశీర్యత। సవిస్ఫులిఙ్గం సజ్వాలం నిపపాత మహీతలే
ఆ పర్వత శిఖరం వేగంగా వస్తున్నదని గమనించిన కుంభకర్ణుడు దాన్ని తన ముష్టితో గట్టిగా కొట్టాడు. ఆ ముష్టిప్రహారానికి ఆ శిఖరం ముక్కలై, అగ్ని రేఖలతో మంటలు చిమ్ముతూ భూమిపై పడిపోయింది.
ఋషభః శరభో నీలో గవాక్షో గన్ధమాదనః। పఞ్చ వానరశార్దూలాః కుమ్భకర్ణముపాద్రవన్
ఋషభుడు, శరభుడు, నీలుడు, గవాక్షుడు, గంధమాదనుడు — ఈ అయిదు వానర వీరులు కుంభకర్ణునిపై దూకారు.
శైలైర్వృక్షైస్తలైః పాదైర్ముష్టిభిశ్చ మహాబలాః। కుమ్భకర్ణం మహాకాయం నిజఘ్నుః సర్వతో యుధి
వారు పర్వతాలు, చెట్లు, తాళపత్రాలు, కాళ్లు, ముష్టులతో అన్ని వైపుల నుంచి మహా శరీరుడైన కుంభకర్ణునిపై యుద్ధంలో దాడి చేశారు.
స్పర్శానివ ప్రహారాంస్తాన్ వేదయానో న వివ్యథే। ఋషభం తు మహావేగం బాహుభ్యాం పరిషస్వజే
ఆ దెబ్బలు తాకినట్లు మాత్రమే అనిపించాయి గాని, అతడు కదలలేదు. కానీ వేగవంతుడైన ఋషభుని తన బాహువులతో పట్టుకున్నాడు.
కుమ్భకర్ణభుజాభ్యాం తు పీడితో వానరర్షభః। నిపపాతర్షభో భీమః ప్రముఖాగతశోణితః
కుంభకర్ణుని బాహువుల్లో నలిగిపోయిన మహా బలశాలి ఋషభుడు ముఖం నుంచి రక్తం కారుతూ భూమిపై పడిపోయాడు.
ముష్టినా శరభం హత్వా జానునా నీలమాహవే। ఆజఘాన గవాక్షం తు తలేనేన్ద్రరిపుస్తదా। పాదేనాభ్యహనత్ క్రుద్ధస్తరసా గన్ధమాదనమ్
శరభుని ముష్టితో కొట్టి, నీలుని మోకాళితో యుద్ధంలో గాయపరిచి, ఆ సమయంలో గవాక్షుని తలతో కొట్టి, కోపంతో వేగంగా గంధమాదనుని కాలితో తన్నాడు.