త్వయా దేవాః ప్రతివ్యూహ్య నిర్జితాశ్చాసురా యుధి
నువ్వు దేవతలను ఎదుర్కొని, యుద్ధంలో అసురులను జయించావు.
తదేతత్ సర్వమాతిష్ఠ వీర్యం భీమపరాక్రమ। నహి తే సర్వభూతేషు దృశ్యతే సదృశో బలీ
అందుకే నీ బలాన్ని, భయంకరమైన పరాక్రమాన్ని చూపించు. అన్ని జీవుల్లో నీవంటి బలవంతుడు మరొకరు లేరు.
కురుష్వ మే ప్రియహితమేతదుత్తమం యథాప్రియం ప్రియరణ బాన్ధవప్రియ। స్వతేజసా వ్యథయ సపత్నవాహినీం శరద్ఘనం పవన ఇవోద్యతో మహాన్
రణంలో ప్రియమైనవాడా, బంధువులకు ప్రీతిపాత్రుడా! నాకు ఇష్టమైన, ఉత్తమమైన పనిని చేయు. నీ తేజస్సుతో శత్రు సేనను చెదరగొట్టు, autumn మేఘాలను గాలి ఎగరేసినట్లు.
thumb|త్రిషష్టితమః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే యుద్ధకాణ్డే త్రిషష్టితమః సర్గః ॥౬-
ఇప్పుడు అరవైమూడు వ సర్గను వినండి.
తస్య రాక్షసరాజస్య నిశమ్య పరిదేవితమ్। కుమ్భకర్ణో బభాషేదం వచనం ప్రజహాస చ
రాక్షసరాజు విలపిస్తున్నదాన్ని విని, కుంభకర్ణుడు నవ్వుతూ ఇలా అన్నాడు.
దృష్టో దోషో హి యోఽస్మాభిః పురా మన్త్రవినిర్ణయే। హితేష్వనభియుక్తేన సోఽయమాసాదితస్త్వయా
మనము ముందే ఆలోచనలో చూసిన తప్పు, శ్రేయస్సు పట్ల ఆసక్తి లేనివాడివల్ల, ఇప్పుడు నీవు అనుభవిస్తున్నావు.
శీఘ్రం ఖల్వభ్యుపేతం త్వాం ఫలం పాపస్య కర్మణః। నిరయేష్వేవ పతనం యథా దుష్కృతకర్మణః
పాపమైన పనికి ఫలితంగా నీవు త్వరగా నరకంలో పడిపోతున్నావు, చెడు పనులు చేసినవాడిలా.
ప్రథమం వై మహారాజ కృత్యమేతదచిన్తితమ్। కేవలం వీర్యదర్పేణ నానుబన్ధో విచారితః
మహారాజా! ఈ పని మొదట ఆలోచించకుండా, కేవలం బలంపై గర్వంతో, ఫలితాలు ఏమవుతాయో చూడకుండా చేసారు.
యః పశ్చాత్పూర్వకార్యాణి కుర్యాదైశ్వర్యమాస్థితః। పూర్వం చోత్తరకార్యాణి న స వేద నయానయౌ
ఎవడు అధికారం కలిగి, ముందుగా చేయాల్సిన పనిని తర్వాత చేసి, తర్వాత చేయాల్సిన పనిని ముందుగా చేస్తాడో, వాడికి మంచి-చెడులు తెలియవు.
దేశకాలవిహీనాని కర్మాణి విపరీతవత్। క్రియమాణాని దుష్యన్తి హవీంష్యప్రయతేష్వివ
సరైన స్థలం, కాలం లేకుండా, తప్పుగా చేసే పనులు నాశనం అవుతాయి; యజ్ఞంలో శ్రద్ధ లేకుండా సమర్పించిన హవిస్సుల్లా.
త్రయాణాం పఞ్చధా యోగం కర్మణాం యః ప్రపద్యతే। సచివైః సమయం కృత్వా స సమ్యగ్ వర్తతే పథి
మంత్రులతో కలిసి, మూడు విధాల పనులను ఐదు విధాలుగా కలిపి చేసే వాడు, సరైన మార్గంలో నడుస్తాడు.
యథాగమం చ యో రాజా సమయం చ చికీర్షతి। బుధ్యతే సచివైర్బుద్ధ్యా సుహృదశ్చానుపశ్యతి
సంప్రదాయానికి అనుగుణంగా ఒప్పందం చేయాలనుకునే రాజు, మంత్రుల తెలివితో అర్థం చేసుకొని, స్నేహితులతో కూడా పరిశీలిస్తాడు.
ధర్మమర్థం హి కామం వా సర్వాన్ వా రక్షసాం పతే। భజేత పురుషః కాలే త్రీణి ద్వన్ద్వాని వా పునః
రాక్షసాధిపతీ, మనిషి తనకు అనుకూలమైన సమయంలో ధర్మం, అర్థం, కామం లేదా వీటిలో ఏదైనా రెండింటిని, లేక మూడింటినీ ఆశ్రయించవచ్చు.
త్రిషు చైతేషు యచ్ఛ్రేష్ఠం శ్రుత్వా తన్నావబుధ్యతే। రాజా వా రాజమాత్రో వా వ్యర్థం తస్య బహుశ్రుతమ్
ఈ మూడింటిలో ఏది ఉత్తమమో వినిపించిన తరువాత, రాజు లేదా మంత్రి దాన్ని గ్రహించకపోతే, అతని విద్య వృథా అవుతుంది.
ఉపప్రదానం సాన్త్వం చ భేదం కాలే చ విక్రమమ్। యోగం చ రక్షసాం శ్రేష్ఠ తావుభౌ చ నయానయౌ
రాక్షసులలో శ్రేష్ఠుడా, ఉపహారం, సాంత్వనం, చీలిక, సమయానుసారంగా ధైర్యం, మైత్రీ—ఇవి రెండింటిలో మంచి, చెడు రెండూ తెలుసుకోవాలి.
కాలే ధర్మార్థకామాన్ యః సమ్మన్త్ర్య సచివైః సహ। నిషేవేతాత్మవాఁల్లోకే న స వ్యసనమాప్నుయాత్
సమయాన్ని బట్టి, జ్ఞానమున్న మంత్రులతో ఆలోచించి, ధర్మం, అర్థం, కామాన్ని అనుసరించే, ఆత్మనిగ్రహం కలిగినవాడు లోకంలో ఎలాంటి అపాయం ఎదుర్కొనడు.
హితానుబన్ధమాలోక్య కుర్యాత్ కార్యమిహాత్మనః। రాజా సహార్థతత్త్వజ్ఞైః సచివైర్బుద్ధిజీవిభిః
లాభాన్ని బట్టి, ధనతత్వాన్ని తెలిసిన, బుద్ధితో జీవించే మంత్రులతో కలిసి రాజు తనకిష్టమైన కార్యాన్ని చేయాలి.
అనభిజ్ఞాయ శాస్త్రార్థాన్ పురుషాః పశుబుద్ధయః। ప్రాగల్భ్యాద్ వక్తుమిచ్ఛన్తి మన్త్రిష్వభ్యన్తరీకృతాః
శాస్త్రార్థాన్ని తెలియని, జంతువుల మాదిరి మూర్ఖులు, ధైర్యంతో మంత్రులలో చేరినప్పుడు మాట్లాడాలని ఆశిస్తారు.
అశాస్త్రవిదుషాం తేషాం కార్యం నాభిహితం వచః। అర్థశాస్త్రానభిజ్ఞానాం విపులాం శ్రియమిచ్ఛతామ్
శాస్త్రజ్ఞానం లేని, ధనశాస్త్రాన్ని తెలియని, గొప్ప ఐశ్వర్యాన్ని కోరే వారి మాటలు కార్యంలో పరిగణించకూడదు.
అహితం చ హితాకారం ధార్ష్ట్యాజ్జల్పన్తి యే నరాః। అవశ్యం మన్త్రబాహ్యాస్తే కర్తవ్యాః కృత్యదూషకాః
హితంగా కనిపించే హానికరమైన మాటలు ధైర్యంతో మాట్లాడే వారు తప్పక మంత్రసభ నుండి తొలగించాలి; వారు పనులను చెడగొడతారు.
వినాశయన్తో భర్తారం సహితాః శత్రుభిర్బుధైః। విపరీతాని కృత్యాని కారయన్తీహ మన్త్రిణః
శత్రువులతో కలసి, యజమానిని నాశనం చేసే, వ్యతిరేకమైన పనులు చేయించే మంత్రులను పండితులు గుర్తిస్తారు.
తాన్ భర్తా మిత్రసంకాశానమిత్రాన్ మన్త్రనిర్ణయే। వ్యవహారేణ జానీయాత్ సచివానుపసంహితాన్
స్నేహితుల్లా కనిపించి, నిజంగా మిత్రులు కాని, మంత్రసభకు అంకితమవని మంత్రులను యజమాని వారి ప్రవర్తన ద్వారా తెలుసుకోవాలి.
చపలస్యేహ కృత్యాని సహసానుప్రధావతః। ఛిద్రమన్యే ప్రపద్యన్తే క్రౌఞ్చస్య ఖమివ ద్విజాః
ఇక్కడ చంచలుడు తొందరగా పనిలో పడితే, ఇతరులు దొరికిన అవకాశాన్ని వాడుకుంటారు; అది క్రౌంచపక్షి లేని సమయంలో ఇతర పక్షులు ఆకాశంలోకి ఎగిరినట్లే.
యో హి శత్రుమవజ్ఞాయ ఆత్మానం నాభిరక్షతి। అవాప్నోతి హి సోఽనర్థాన్ స్థానాచ్చ వ్యవరోప్యతే
శత్రువును తక్కువగా భావించి, తనను తాను రక్షించుకోని వాడు తప్పకుండా అనర్థాలను ఎదుర్కొని, తన స్థానాన్ని కోల్పోతాడు.
యదుక్తమిహ తే పూర్వం ప్రియయా మేఽనుజేన చ। తదేవ నో హితం వాక్యం యథేచ్ఛసి తథా కురు
ఇక్కడ నువ్వు, నా ప్రియమైనవారు, నా తమ్ముడు ముందుగా చెప్పిన మాటే మనకు హితకరం; నువ్వు ఇష్టమైనట్లు చేయు.
తత్ తు శ్రుత్వా దశగ్రీవః కుమ్భకర్ణస్య భాషితమ్। భ్రుకుటిం చైవ సంచక్రే క్రుద్ధశ్చైనమభాషత
కుంభకర్ణుడు చెప్పిన మాటలు విని, దశగ్రీవుడు కోపంతో కనుబొమ్మలు చిట్లించి, అతనితో మాట్లాడాడు.
మాన్యో గురురివాచార్యః కిం మాం త్వమనుశాససే। కిమేవం వాక్శ్రమం కృత్వా యద్ యుక్తం తద్ విధీయతామ్
గురువులా గౌరవించబడే నేను, నువ్వు నన్ను ఎందుకు బోధిస్తున్నావు? ఇంతగా మాట్లాడడం ఎందుకు? ఏది యుక్తమో అదే చేయు.
విభ్రమాచ్చిత్తమోహాద్ వా బలవీర్యాశ్రయేణ వా। నాభిపన్నమిదానీం యద్ వ్యర్థా తస్య పునః కథా
భ్రమతో, మనసు మాయతో, లేక బలంపై ఆధారపడి, ముందుగా అంగీకరించని విషయాన్ని మళ్లీ చెప్పడం వృథా.
అస్మిన్ కాలే తు యద్ యుక్తం తదిదానీం విచిన్త్యతామ్। గతం తు నానుశోచన్తి గతం తు గతమేవ హి
ఇప్పుడు ఏది సముచితం అనిపిస్తే అది ఆలోచించాలి; గతాన్ని ఎవ్వరూ శోకించరు, ఎందుకంటే పోయినది పోయినదే.
మమాపనయజం దోషం విక్రమేణ సమీకురు। యది ఖల్వస్తి మే స్నేహో విక్రమం వాధిగచ్ఛసి
నాకు ఉన్న తప్పును నీ పరాక్రమంతో పోగొట్టు; నిజంగా నాపై ప్రేమ ఉంటే నీ శౌర్యాన్ని చూపు.