సతోయామ్బుదసంకాశం కాఞ్చనాఙ్గదభూషణమ్। దృష్ట్వా పునః ప్రదుద్రావ వానరాణాం మహాచమూః
నీళ్లతో నిండిన మేఘంలా కనిపిస్తూ, బంగారు కంకణాలతో అలంకరించబడిన వాడిని మళ్లీ చూసిన వెంటనే, వానర సేన అంతా భయంతో పారిపోయింది.
విద్రుతాం వాహినీం దృష్ట్వా వర్ధమానం చ రాక్షసమ్। సవిస్మితమిదం రామో విభీషణమువాచ హ
సైన్యం చెల్లాచెదురై పోయింది, రాక్షసుడు బలంగా ఎదుగుతున్నాడు అని చూసి, ఆశ్చర్యపోయిన రాముడు విభీషణునితో ఇలా అన్నాడు.
కోఽసౌ పర్వతసంకాశః కిరీటీ హరిలోచనః। లఙ్కాయాం దృశ్యతే వీరః సవిద్యుదివ తోయదః
ఈ లంకలో పర్వతంలా, కిరీటంతో, సింహపు కన్నులతో, మేఘంలా మెరుపుతో కనిపిస్తున్న వీరుడు ఎవరు?
పృథివ్యాం కేతుభూతోఽసౌ మహానేకోఽత్ర దృశ్యతే। యం దృష్ట్వా వానరాః సర్వే విద్రవన్తి తతస్తతః
భూమిపై గొప్ప జెండాలా, విస్తారంగా, ప్రత్యేకంగా కనిపిస్తున్న వాడు ఎవరో తెలియదు. వానిని చూసి వానరులు అందరూ భయంతో అన్ని దిశలా పరుగెత్తుతున్నారు.
ఆచక్ష్వ సుమహాన్ కోఽసౌ రక్షో వా యది వాసురః। న మయైవంవిధం భూతం దృష్టపూర్వం కదాచన
ఈ మహాపురుషుడు ఎవరో చెప్పు. రాక్షసుడా, లేక అసురుడా? ఇంతటి రూపాన్ని నేను ఎప్పుడూ చూడలేదు.
సమ్పృష్టో రాజపుత్రేణ రామేణాక్లిష్టకర్మణా। విభీషణో మహాప్రాజ్ఞః కాకుత్స్థమిదమబ్రవీత్
పాపం లేని కార్యాలు చేసే రాజపుత్రుడు రాముడు అడిగినప్పుడు, మహాజ్ఞాని విభీషణుడు కకుత్థ్స వంశీయుడైన రామునికి ఇలా చెప్పాడు.
యేన వైవస్వతో యుద్ధే వాసవశ్చ పరాజితః। సైష విశ్రవసః పుత్రః కుమ్భకర్ణః ప్రతాపవాన్। అస్య ప్రమాణసదృశో రాక్షసోఽన్యో న విద్యతే
యుద్ధంలో వైవస్వతుడిని, ఇంద్రునిని కూడా ఓడించిన వాడు ఇతడే. ఇతడు విశ్రవసుని కుమారుడు, మహాప్రతాపి కుంభకర్ణుడు. ఇతనికి సమానమైన రాక్షసుడు మరొకడు లేడు.
ఏతేన దేవా యుధి దానవాశ్చ యక్షా భుజంగాః పిశితాశనాశ్చ। గన్ధర్వవిద్యాధరకింనరాశ్చ సహస్రశో రాఘవ సమ్ప్రభగ్నాః
రాఘవా! ఇతని చేతిలో దేవతలు, దానవులు, యక్షులు, పాములు, మాంసాహారులు, గంధర్వులు, విద్యాధరులు, కిన్నరులు—వేల సంఖ్యలో యుద్ధంలో ఓడిపోయారు.
శూలపాణిం విరూపాక్షం కుమ్భకర్ణం మహాబలమ్। హన్తుం న శేకుస్త్రిదశాః కాలోఽయమితి మోహితాః
శూలాన్ని పట్టుకుని, వక్రమైన కళ్లతో, అపార బలంతో ఉన్న కుంభకర్ణుడిని దేవతలు చంపలేకపోయారు. 'ఇది సమయం' అని భావించి మోహించిపోయారు.
ప్రకృత్యా హ్యేష తేజస్వీ కుమ్భకర్ణో మహాబలః। అన్యేషాం రాక్షసేన్ద్రాణాం వరదానకృతం బలమ్
కుంభకర్ణుడు సహజంగా బలవంతుడు, తేజస్సుతో కూడినవాడు. ఇతర రాక్షసాధిపతులకు ఉన్న బలం వరప్రసాదాల వల్ల కలిగింది.
బాలేన జాతమాత్రేణ క్షుధార్తేన మహాత్మనా। భక్షితాని సహస్రాణి ప్రజానాం సుబహూన్యపి
ఈ మహాత్ముడు పుట్టిన వెంటనే, చిన్నవాడిగా, ఆకలితో ఉన్నప్పుడు, వేలాది ప్రజలను తినేశాడు.
తేషు సమ్భక్ష్యమాణేషు ప్రజా భయనిపీడితాః। యాన్త స్మ శరణం శక్రం తమప్యర్థం న్యవేదయన్
అతడు ప్రజలను తినేస్తున్నప్పుడు, భయంతో బాధపడిన ప్రజలు శక్రుని ఆశ్రయించి, తమ బాధను అతనికి చెప్పారు.
స కుమ్భకర్ణం కుపితో మహేన్ద్రో జఘాన వజ్రేణ శితేన వజ్రీ। స శక్రవజ్రాభిహతో మహాత్మా చచాల కోపాచ్చ భృశం ననాద
అప్పుడు కోపంతో ఉన్న మహేంద్రుడు తన పదునైన వజ్రాయుధంతో కుంభకర్ణుడిని కొట్టాడు. శక్రుని వజ్రం తగిలిన ఆ మహాత్ముడు కంపించిపోయి, కోపంతో గట్టిగా అరవాడు.
తస్య నానద్యమానస్య కుమ్భకర్ణస్య రక్షసః। శ్రుత్వా నినాదం విత్రస్తాః ప్రజా భూయో వితత్రసుః
కుంభకర్ణుడు గట్టిగా అరుస్తున్న శబ్దాన్ని విని, ప్రజలు మరింత భయంతో వణికిపోయారు.
తతః క్రుద్ధో మహేన్ద్రస్య కుమ్భకర్ణో మహాబలః। నిష్కృష్యైరావతాద్ దన్తం జఘానోరసి వాసవమ్
అప్పుడా మహాబలశాలి కుంభకర్ణుడు కోపంతో, ఐరావతం నుండి ఒక దంతాన్ని తీసి, వాసవుని ఛాతీపై కొట్టాడు.
కుమ్భకర్ణప్రహారార్తో విజజ్వాల స వాసవః। తతో విషేదుః సహసా దేవా బ్రహ్మర్షిదానవాః
కుంభకర్ణుడి దెబ్బ తగిలి వాసవుడు బాధతో మండిపోతుండగా, దేవతలు, బ్రహ్మర్షులు, దానవులు అకస్మాత్తుగా నిరాశతో నిండిపోయారు.
ప్రజాభిః సహ శక్రశ్చ యయౌ స్థానం స్వయంభువః। కుమ్భకర్ణస్య దౌరాత్మ్యం శశంసుస్తే ప్రజాపతేః
ప్రజలతో కలిసి శక్రుడు స్వయంభువుని నివాసానికి వెళ్లి, కుంభకర్ణుడి దుష్టత్వాన్ని ప్రజాపతికి వివరించారు.
ప్రజానాం భక్షణం చాపి దేవానాం చాపి ధర్షణమ్। ఆశ్రమధ్వంసనం చాపి పరస్త్రీహరణం భృశమ్
ప్రజలను తినడం, దేవతలపై దాడి చేయడం, ఆశ్రమాలను నాశనం చేయడం, పరస్త్రీలను పదే పదే అపహరించడం—
ఏవం ప్రజా యది త్వేష భక్షయిష్యతి నిత్యశః। అచిరేణైవ కాలేన శూన్యో లోకో భవిష్యతి
ఇలా ఈ రాక్షసుడు ప్రజలను ఎప్పటికీ తినడం కొనసాగిస్తే, త్వరలోనే ఈ లోకం ఖాళీ అయిపోతుంది.
వాసవస్య వచః శ్రుత్వా సర్వలోకపితామహః। రక్షాంస్యావాహయామాస కుమ్భకర్ణం దదర్శ హ
వాసవుని మాటలు విని, అన్ని లోకాల పితామహుడు రాక్షసులను పిలిపించి, కుంభకర్ణుడిని చూశాడు.
కుమ్భకర్ణం సమీక్ష్యైవ వితత్రాస ప్రజాపతిః। కుమ్భకర్ణమథాశ్వాస్తః స్వయంభూరిదమబ్రవీత్
కుంభకర్ణుడిని చూసి ప్రజాపతి భయపడిపోయాడు. తర్వాత మనసు స్థిరపరుచుకుని స్వయంభువు ఇలా అన్నాడు.
ధ్రువం లోకవినాశాయ పౌలస్త్యేనాసి నిర్మితః। తస్మాత్ త్వమద్యప్రభృతి మృతకల్పః శయిష్యసే
నిశ్చయంగా, లోకాలను నాశనం చేయడానికి పౌలస్త్యుని కుమారుడిచేత నీవు సృష్టించబడ్డావు. అందుకే నువ్వు ఈ రోజు నుంచి చనిపోయినవాడిలా నిద్రపోతావు.
బ్రహ్మశాపాభిభూతోఽథ నిపపాతాగ్రతః ప్రభోః। తతః పరమసమ్భ్రాన్తో రావణో వాక్యమబ్రవీత్
బ్రహ్మశాపానికి లోనై, అతడు ప్రభువు ఎదుట పడిపోయాడు. వెంటనే రావణుడు చాలా ఆందోళనతో ఇలా అన్నాడు.
ప్రవృద్ధః కాఞ్చనో వృక్షః ఫలకాలే నికృత్యతే। న నప్తారం స్వకం న్యాయ్యం శప్తుమేవం ప్రజాపతే
పుష్కలంగా పెరిగిన బంగారు చెట్టు పండ్ల కాలంలో కోసేస్తారు. ప్రజాపతీ! ఇలా నీ మనవాడిని శపించడం సమంజసం కాదు.
న మిథ్యావచనశ్చ త్వం స్వప్స్యత్యేవ న సంశయః। కాలస్తు క్రియతామస్య శయనే జాగరే తథా
మీరు అబద్ధం చెప్పరు; అతడు తప్పకుండా నిద్రపోతాడు, ఇందులో సందేహమే లేదు. కానీ అతడి నిద్రకి, మేల్కొనడానికీ ఒక కాల పరిమితి నిర్ణయించాలి.
రావణస్య వచః శ్రుత్వా స్వయంభూరిదమబ్రవీత్। శయితా హ్యేష షణ్మాసమేకాహం జాగరిష్యతి
రావణుడి మాటలు విని, స్వయంభువు ఇలా అన్నాడు: ఇతడు ఆరు నెలలు నిద్రపోతాడు, ఒక రోజు మేల్కొంటాడు.
ఏకేనాహ్నా త్వసౌ వీరశ్చరన్ భూమిం బుభుక్షితః। వ్యాత్తాస్యో భక్షయేల్లోకాన్ సంవృద్ధ ఇవ పావకః
ఆ ఒక్క రోజున ఈ వీరుడు ఆకలితో భూమి మీద సంచరిస్తూ, నోటిని తెరిచి, అగ్ని మండుతున్నట్టు లోకాల్ని తినేస్తాడు.
సోఽసౌ వ్యసనమాపన్నః కుమ్భకర్ణమబోధయత్। త్వత్పరాక్రమభీతశ్చ రాజా సమ్ప్రతి రావణః
ఇలా దురదృష్టంలో పడిన కుంభకర్ణుడు మేల్కొనబడ్డాడు. ఇప్పుడు రాజైన రావణుడు నీ శౌర్యానికి భయపడుతున్నాడు.
స ఏష నిర్గతో వీరః శిబిరాద్ భీమవిక్రమః। వానరాన్ భృశసంక్రుద్ధో భక్షయన్ పరిధావతి
ఈ భయంకరమైన వీరుడు శిబిరం నుంచి బయటకు వచ్చి, కోపంతో వానరులను తినేస్తూ పరుగెడుతున్నాడు.
కుమ్భకర్ణం సమీక్ష్యైవ హరయోఽద్య ప్రదుద్రువుః। కథమేనం రణే క్రుద్ధం వారయిష్యన్తి వానరాః
ఈ రోజు కుంభకర్ణుడిని చూసి వానరులు పారిపోయారు. యుద్ధంలో కోపంతో ఉన్న ఇతనిని వానరులు ఎలా ఎదుర్కొంటారు?