పీత్వా ఘటసహస్రే ద్వే గమనాయోపచక్రమే। ఈషత్సముత్కటో మత్తస్తేజోబలసమన్వితః
రెండు వేల మద్యం గడలను తాగి, కొంత మత్తుతో, గర్జిస్తూ, బలంతో, తేజస్సుతో, తన ప్రయాణాన్ని ప్రారంభించాడు.
కుమ్భకర్ణో బభౌ రుష్టః కాలాన్తకయమోపమః। భ్రాతుః స భవనం గచ్ఛన్ రక్షోబలసమన్వితః। కుమ్భకర్ణః పదన్యాసైరకమ్పయత మేదినీమ్
కోపంతో ఉన్న కుంభకర్ణుడు, కాలాంతకుడి వంటి రూపంతో, రాక్షస సేనతో కలిసి తన సోదరుని భవనానికి వెళ్తూ, తన అడుగులతో భూమిని కంపింపజేశాడు.
స రాజమార్గం వపుషా ప్రకాశయన్ సహస్రరశ్మిర్ధరణీమివాంశుభిః। జగామ తత్రాఞ్జలిమాలయా వృతః శతక్రతుర్గేహమివ స్వయంభువః
వెయ్యి కిరణాల సూర్యుడు భూమిని ఎలా ప్రకాశింపజేస్తాడో, అలా తన తేజస్సుతో రాజమార్గాన్ని ప్రకాశింపజేస్తూ, చేతుల మాల ధరించి, ఇంద్రుని గృహానికి స్వయంభువు వెళ్ళినట్లు అక్కడికి వెళ్లాడు.
తం రాజమార్గస్థమమిత్రఘాతినం వనౌకసస్తే సహసా బహిఃస్థితాః। దృష్ట్వాప్రమేయం గిరిశృఙ్గకల్పం వితత్రసుస్తే సహ యూథపాలైః
రాజమార్గంలో శత్రువులను సంహరించేవాడైన అతడిని, కొండ శిఖరంలా అపారమైన రూపంతో ఉన్న కుంభకర్ణుడిని, బయట నిలబడి ఉన్న వనవాసులు, తమ నాయకులతో కలిసి చూసి భయంతో వణికిపోయారు.
కేచిచ్ఛరణ్యం శరణం స్మ రామం వ్రజన్తి కేచిద్ వ్యథితాః పతన్తి। కేచిద్ దశశ్చ వ్యథితాః పతన్తి కేచిద్ భయార్తా భువి శేరతే స్మ
కొంతమంది రాముని ఆశ్రయంగా పరుగెత్తారు, మరికొంతమంది భయంతో నేలపై పడిపోయారు, ఇంకొందరు భయంతో కూలిపోయారు, ఇంకొందరు భయంతో భూమిపై పడి ఉన్నారు.
తమద్రిశృఙ్గప్రతిమం కిరీటినం స్పృశన్తమాదిత్యమివాత్మతేజసా। వనౌకసః ప్రేక్ష్య వివృద్ధమద్భుతం భయార్దితా దుద్రువిరే యతస్తతః
కిరీటధారి, కొండ శిఖరంలా, తన తేజస్సుతో సూర్యుని వంటి అతడిని చూసి, వనవాసులు అతని విస్తారమైన, అద్భుతమైన రూపాన్ని చూచి, భయంతో అన్ని వైపులా పరుగెత్తారు.
thumb|ఏకషష్టితమః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే యుద్ధకాణ్డే ఏకషష్టితమః సర్గః ॥౬-
ఇప్పుడు అరవై ఒకటి వ సర్గను వినండి.
తతో రామో మహాతేజా ధనురాదాయ వీర్యవాన్। కిరీటినం మహాకాయం కుమ్భకర్ణం దదర్శ హ
ఆ తర్వాత అపార తేజస్సుతో, పరాక్రమంతో ఉన్న రాముడు తన విల్లు తీసుకుని, కిరీటముతో, మహా శరీరంతో ఉన్న కుంభకర్ణుడిని చూశాడు.
తం దృష్ట్వా రాక్షసశ్రేష్ఠం పర్వతాకారదర్శనమ్। క్రమమాణమివాకాశం పురా నారాయణం యథా
ఆ రాక్షసులలో శ్రేష్ఠుడైన, కొండలా కనిపించే, ఆకాశంలో నడిచే నారాయణుడు昔లా ముందుకు వస్తున్న కుంభకర్ణుడిని చూసాడు.
సతోయామ్బుదసంకాశం కాఞ్చనాఙ్గదభూషణమ్। దృష్ట్వా పునః ప్రదుద్రావ వానరాణాం మహాచమూః
నీళ్లతో నిండిన మేఘంలా కనిపిస్తూ, బంగారు కంకణాలతో అలంకరించబడిన వాడిని మళ్లీ చూసిన వెంటనే, వానర సేన అంతా భయంతో పారిపోయింది.
విద్రుతాం వాహినీం దృష్ట్వా వర్ధమానం చ రాక్షసమ్। సవిస్మితమిదం రామో విభీషణమువాచ హ
సైన్యం చెల్లాచెదురై పోయింది, రాక్షసుడు బలంగా ఎదుగుతున్నాడు అని చూసి, ఆశ్చర్యపోయిన రాముడు విభీషణునితో ఇలా అన్నాడు.
కోఽసౌ పర్వతసంకాశః కిరీటీ హరిలోచనః। లఙ్కాయాం దృశ్యతే వీరః సవిద్యుదివ తోయదః
ఈ లంకలో పర్వతంలా, కిరీటంతో, సింహపు కన్నులతో, మేఘంలా మెరుపుతో కనిపిస్తున్న వీరుడు ఎవరు?
పృథివ్యాం కేతుభూతోఽసౌ మహానేకోఽత్ర దృశ్యతే। యం దృష్ట్వా వానరాః సర్వే విద్రవన్తి తతస్తతః
భూమిపై గొప్ప జెండాలా, విస్తారంగా, ప్రత్యేకంగా కనిపిస్తున్న వాడు ఎవరో తెలియదు. వానిని చూసి వానరులు అందరూ భయంతో అన్ని దిశలా పరుగెత్తుతున్నారు.
ఆచక్ష్వ సుమహాన్ కోఽసౌ రక్షో వా యది వాసురః। న మయైవంవిధం భూతం దృష్టపూర్వం కదాచన
ఈ మహాపురుషుడు ఎవరో చెప్పు. రాక్షసుడా, లేక అసురుడా? ఇంతటి రూపాన్ని నేను ఎప్పుడూ చూడలేదు.
సమ్పృష్టో రాజపుత్రేణ రామేణాక్లిష్టకర్మణా। విభీషణో మహాప్రాజ్ఞః కాకుత్స్థమిదమబ్రవీత్
పాపం లేని కార్యాలు చేసే రాజపుత్రుడు రాముడు అడిగినప్పుడు, మహాజ్ఞాని విభీషణుడు కకుత్థ్స వంశీయుడైన రామునికి ఇలా చెప్పాడు.
యేన వైవస్వతో యుద్ధే వాసవశ్చ పరాజితః। సైష విశ్రవసః పుత్రః కుమ్భకర్ణః ప్రతాపవాన్। అస్య ప్రమాణసదృశో రాక్షసోఽన్యో న విద్యతే
యుద్ధంలో వైవస్వతుడిని, ఇంద్రునిని కూడా ఓడించిన వాడు ఇతడే. ఇతడు విశ్రవసుని కుమారుడు, మహాప్రతాపి కుంభకర్ణుడు. ఇతనికి సమానమైన రాక్షసుడు మరొకడు లేడు.
ఏతేన దేవా యుధి దానవాశ్చ యక్షా భుజంగాః పిశితాశనాశ్చ। గన్ధర్వవిద్యాధరకింనరాశ్చ సహస్రశో రాఘవ సమ్ప్రభగ్నాః
రాఘవా! ఇతని చేతిలో దేవతలు, దానవులు, యక్షులు, పాములు, మాంసాహారులు, గంధర్వులు, విద్యాధరులు, కిన్నరులు—వేల సంఖ్యలో యుద్ధంలో ఓడిపోయారు.
శూలపాణిం విరూపాక్షం కుమ్భకర్ణం మహాబలమ్। హన్తుం న శేకుస్త్రిదశాః కాలోఽయమితి మోహితాః
శూలాన్ని పట్టుకుని, వక్రమైన కళ్లతో, అపార బలంతో ఉన్న కుంభకర్ణుడిని దేవతలు చంపలేకపోయారు. 'ఇది సమయం' అని భావించి మోహించిపోయారు.
ప్రకృత్యా హ్యేష తేజస్వీ కుమ్భకర్ణో మహాబలః। అన్యేషాం రాక్షసేన్ద్రాణాం వరదానకృతం బలమ్
కుంభకర్ణుడు సహజంగా బలవంతుడు, తేజస్సుతో కూడినవాడు. ఇతర రాక్షసాధిపతులకు ఉన్న బలం వరప్రసాదాల వల్ల కలిగింది.
బాలేన జాతమాత్రేణ క్షుధార్తేన మహాత్మనా। భక్షితాని సహస్రాణి ప్రజానాం సుబహూన్యపి
ఈ మహాత్ముడు పుట్టిన వెంటనే, చిన్నవాడిగా, ఆకలితో ఉన్నప్పుడు, వేలాది ప్రజలను తినేశాడు.
తేషు సమ్భక్ష్యమాణేషు ప్రజా భయనిపీడితాః। యాన్త స్మ శరణం శక్రం తమప్యర్థం న్యవేదయన్
అతడు ప్రజలను తినేస్తున్నప్పుడు, భయంతో బాధపడిన ప్రజలు శక్రుని ఆశ్రయించి, తమ బాధను అతనికి చెప్పారు.
స కుమ్భకర్ణం కుపితో మహేన్ద్రో జఘాన వజ్రేణ శితేన వజ్రీ। స శక్రవజ్రాభిహతో మహాత్మా చచాల కోపాచ్చ భృశం ననాద
అప్పుడు కోపంతో ఉన్న మహేంద్రుడు తన పదునైన వజ్రాయుధంతో కుంభకర్ణుడిని కొట్టాడు. శక్రుని వజ్రం తగిలిన ఆ మహాత్ముడు కంపించిపోయి, కోపంతో గట్టిగా అరవాడు.
తస్య నానద్యమానస్య కుమ్భకర్ణస్య రక్షసః। శ్రుత్వా నినాదం విత్రస్తాః ప్రజా భూయో వితత్రసుః
కుంభకర్ణుడు గట్టిగా అరుస్తున్న శబ్దాన్ని విని, ప్రజలు మరింత భయంతో వణికిపోయారు.
తతః క్రుద్ధో మహేన్ద్రస్య కుమ్భకర్ణో మహాబలః। నిష్కృష్యైరావతాద్ దన్తం జఘానోరసి వాసవమ్
అప్పుడా మహాబలశాలి కుంభకర్ణుడు కోపంతో, ఐరావతం నుండి ఒక దంతాన్ని తీసి, వాసవుని ఛాతీపై కొట్టాడు.
కుమ్భకర్ణప్రహారార్తో విజజ్వాల స వాసవః। తతో విషేదుః సహసా దేవా బ్రహ్మర్షిదానవాః
కుంభకర్ణుడి దెబ్బ తగిలి వాసవుడు బాధతో మండిపోతుండగా, దేవతలు, బ్రహ్మర్షులు, దానవులు అకస్మాత్తుగా నిరాశతో నిండిపోయారు.
ప్రజాభిః సహ శక్రశ్చ యయౌ స్థానం స్వయంభువః। కుమ్భకర్ణస్య దౌరాత్మ్యం శశంసుస్తే ప్రజాపతేః
ప్రజలతో కలిసి శక్రుడు స్వయంభువుని నివాసానికి వెళ్లి, కుంభకర్ణుడి దుష్టత్వాన్ని ప్రజాపతికి వివరించారు.
ప్రజానాం భక్షణం చాపి దేవానాం చాపి ధర్షణమ్। ఆశ్రమధ్వంసనం చాపి పరస్త్రీహరణం భృశమ్
ప్రజలను తినడం, దేవతలపై దాడి చేయడం, ఆశ్రమాలను నాశనం చేయడం, పరస్త్రీలను పదే పదే అపహరించడం—
ఏవం ప్రజా యది త్వేష భక్షయిష్యతి నిత్యశః। అచిరేణైవ కాలేన శూన్యో లోకో భవిష్యతి
ఇలా ఈ రాక్షసుడు ప్రజలను ఎప్పటికీ తినడం కొనసాగిస్తే, త్వరలోనే ఈ లోకం ఖాళీ అయిపోతుంది.
వాసవస్య వచః శ్రుత్వా సర్వలోకపితామహః। రక్షాంస్యావాహయామాస కుమ్భకర్ణం దదర్శ హ
వాసవుని మాటలు విని, అన్ని లోకాల పితామహుడు రాక్షసులను పిలిపించి, కుంభకర్ణుడిని చూశాడు.
కుమ్భకర్ణం సమీక్ష్యైవ వితత్రాస ప్రజాపతిః। కుమ్భకర్ణమథాశ్వాస్తః స్వయంభూరిదమబ్రవీత్
కుంభకర్ణుడిని చూసి ప్రజాపతి భయపడిపోయాడు. తర్వాత మనసు స్థిరపరుచుకుని స్వయంభువు ఇలా అన్నాడు.