తం విహ్వలన్తం ప్రసమీక్ష్య రామః సమాదదే దీప్తమథార్ధచన్ద్రమ్। తేనార్కవర్ణం సహసా కిరీటం చిచ్ఛేద రక్షోధిపతేర్మహాత్మా
అతడు అయోమయంగా ఉన్న రాక్షసరాజును చూసి, రాముడు మెరుపులా వెలిగే అర్ధచంద్రాకార బాణాన్ని తీసుకొని, ఆ బాణంతో సూర్యుడిలా ప్రకాశించే అతని కిరీటాన్ని ఒక్కసారిగా కోసివేశాడు.
తం నిర్విషాశీవిషసంనికాశం శాన్తార్చిషం సూర్యమివాప్రకాశమ్। గతశ్రియం కృత్తకిరీటకూట- మువాచ రామో యుధి రాక్షసేన్ద్రమ్
ఆ కిరీటంలేని, మహిమ కోల్పోయిన రాక్షసరాజు, విషం లేని పాము లాగా, వెలుగు లేకుండా పోయిన సూర్యుడిలా నిస్సత్తువగా ఉండగా, యుద్ధంలో రాముడు అతనితో ఇలా అన్నాడు.
కృతం త్వయా కర్మ మహత్ సుభీమం హతప్రవీరశ్చ కృతస్త్వయాహమ్। తస్మాత్ పరిశ్రాన్త ఇతి వ్యవస్య న త్వాం శరైర్మృత్యువశం నయామి
నీవు గొప్పదైన, భయంకరమైన కార్యాన్ని చేశావు; నీ వీరులను నన్ను చేతిలో పడేసేలా చేసావు. అందుకే నీవు అలసిపోయావు. అందువల్ల ఈసారి నేను బాణాలతో నిన్ను మరణానికి పంపను.
ప్రయాహి జానామి రణార్దితస్త్వం ప్రవిశ్య రాత్రించరరాజ లఙ్కామ్। ఆశ్వస్య నిర్యాహి రథీ చ ధన్వీ తదా బలం ప్రేక్ష్యసి మే రథస్థః
పో, నీవు యుద్ధంలో గాయపడి అలసిపోయినవాడివని నాకు తెలుసు. రాత్రిపూట సంచరించే రాక్షసుల రాజా, లంకలోకి వెళ్ళి విశ్రాంతి తీసుకో. తర్వాత యుద్ధానికి సిద్ధమై, రథంపై ఆయుధాలతో వచ్చి నా శక్తిని చూడు.
స ఏవముక్తో హతదర్పహర్షో నికృత్తచాపః స హతాశ్వసూతః। శరార్దితో భగ్నమహాకిరీటో వివేశ లఙ్కాం సహసా స్మ రాజా
అలా రాముడు చెప్పిన తర్వాత, గర్వం, ఆనందం పోయిన, విల్లు తెగిపోయిన, గుర్రాలు, రథసారథి చనిపోయిన, బాణాలతో గాయపడ్డ, గొప్ప కిరీటము విరిగిపోయిన ఆ రాజు వెంటనే లంకలోకి ప్రవేశించాడు.
తస్మిన్ ప్రవిష్టే రజనీచరేన్ద్రే మహాబలే దానవదేవశత్రౌ। హరీన్ విశల్యాన్ సహ లక్ష్మణేన చకార రామః పరమాహవాగ్రే
ఆ రాత్రిపూట సంచరించే మహాబలశాలి, దేవతలు, దానవులకు శత్రువైన రాజు లోపలికి వెళ్లిన తరువాత, రాముడు యుద్ధమధ్యంలో హనుమంతుడు, లక్ష్మణుడు మరియు వానరసైన్యంలో గాయపడిన వారందరినీ మళ్లీ ఆరోగ్యంగా చేశాడు.
తస్మిన్ ప్రభగ్నే త్రిదశేన్ద్రశత్రౌ సురాసురా భూతగణా దిశశ్చ। ససాగరాః సర్షిమహోరగాశ్చ తథైవ భూమ్యమ్బుచరాః ప్రహృష్టాః
దేవేంద్రునికి శత్రువైన వాడు ఓడిపోయినప్పుడు, దేవతలు, అసురులు, భూతగణాలు, దిక్కులు, సముద్రాలు, ఋషులు, మహానాగులు, భూమి, నీటిలో ఉన్న ప్రాణులు అందరూ ఆనందంతో ఉల్లాసించారు.
thumb|షష్టితమః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే యుద్ధకాణ్డే షష్టితమః సర్గః ॥౬-
శ్రీమద్వాల్మీకి రామాయణంలో యుద్ధకాండలో అరవయ్యవ సర్గను వినండి.
స ప్రవిశ్య పురీం లఙ్కాం రామబాణభయార్దితః। భగ్నదర్పస్తదా రాజా బభూవ వ్యథితేన్ద్రియః
రాముని బాణాల భయంతో, గర్వం చచ్చిపోయి, ఇంద్రియాలు కలవరపడి, ఆ రాజు లంక నగరంలోకి ప్రవేశించాడు.
మాతంగ ఇవ సింహేన గరుడేనేవ పన్నగః। అభిభూతోఽభవద్ రాజా రాఘవేణ మహాత్మనా
సింహం చేత మాతంగం, గరుడుడు చేత పాము ఎలా జయించబడతాయో, అలాగే ఆ మహాత్ముడైన రాఘవుని చేత ఆ రాజు ఓడిపోయాడు.
బ్రహ్మదణ్డప్రతీకానాం విద్యుచ్చలితవర్చసామ్। స్మరన్ రాఘవబాణానాం వివ్యథే రాక్షసేశ్వరః
బ్రహ్మదండానికి సమానంగా, మెరుపులా ప్రకాశించే రాఘవుని బాణాలను గుర్తు చేసుకుంటూ, రాక్షసాధిపతి మనసులో కలవరపడ్డాడు.
స కాఞ్చనమయం దివ్యమాశ్రిత్య పరమాసనమ్। విప్రేక్షమాణో రక్షాంసి రావణో వాక్యమబ్రవీత్
ఆ రాక్షసరాజు బంగారు తాపీగా చేసిన దివ్యాసనంపై కూర్చొని, తన రాక్షసులను చూసి ఇలా అన్నాడు.
సర్వం తత్ ఖలు మే మోఘం యత్ తప్తం పరమం తపః। యత్ సమానో మహేన్ద్రేణ మానుషేణ వినిర్జితః
నేను చేసిన అన్ని గొప్ప తపస్సులు వృథా అయ్యాయి. ఎందుకంటే నేను ఇంద్రుడితో సమానంగా ఉన్నా, ఒక మనిషి చేతిలో ఓడిపోయాను.
ఇదం తద్ బ్రహ్మణో ఘోరం వాక్యం మామభ్యుపస్థితమ్। మానుషేభ్యో విజానీహి భయం త్వమితి తత్తథా
బ్రహ్మదేవుడు చెప్పిన ఆ భయంకరమైన మాట ఇప్పుడు నన్ను కలిసింది— 'నీకు మానవుల వల్ల భయం కలుగుతుంది' అని—అది నిజమైంది.
దేవదానవగన్ధర్వైర్యక్షరాక్షసపన్నగైః। అవధ్యత్వం మయా ప్రోక్తం మానుషేభ్యో న యాచితమ్
దేవతలు, దానవులు, గంధర్వులు, యక్షులు, రాక్షసులు, పాములు వీరందరి నుండి నేను మరణ రహితత్వాన్ని కోరాను. కానీ మానవుల నుండి అడగలేదు.
తమిమం మానుషం మన్యే రామం దశరథాత్మజమ్। ఇక్ష్వాకుకులజాతేన అనరణ్యేన యత్ పురా
ఈ మనిషి దశరథుని కుమారుడు రాముడు అని నేను భావిస్తున్నాను. ఇక్ష్వాకువంశంలో జన్మించిన అనరణ్యుడు పుర్వం చెప్పినట్లుగా.
ఉత్పత్స్యతి హి మద్వంశపురుషో రాక్షసాధమ। యస్త్వాం సపుత్రం సామాత్యం సబలం సాశ్వసారథిమ్
నా వంశంలో ఒక వాడు పుట్టి, ఓ రాక్షసాధమా, నిన్ను నీ కుమారులతో, మంత్రులతో, సైన్యంతో, గుర్రాలతో, రథసారథితో సహా యుద్ధంలో సంహరిస్తాడని చెప్పబడింది.
నిహనిష్యతి సంగ్రామే త్వాం కులాధమ దుర్మతే। శప్తోఽహం వేదవత్యా చ యథా సా ధర్షితా పురా
నీ వంశంలో పుట్టిన ఆ దుష్టుడు, చెడ్డ మనసున్న వాడు, యుద్ధంలో నిన్ను సంహరిస్తాడు. అలాగే నేను ఒకప్పుడు వేదవతిని అవమానించగా ఆమె నన్ను శపించింది.
సేయం సీతా మహాభాగా జాతా జనకనన్దినీ। ఉమా నన్దీశ్వరశ్చాపి రమ్భా వరుణకన్యకా
ఈ సీతా మహాభాగ్యవంతురాలు, జనకుని కుమార్తె. ఉమా, నందీశ్వరుడు, రంభా, వరుణుని కుమార్తె ఎలా జన్మించారో, అలాగే ఈమె కూడా జన్మించింది.
యథోక్తాస్తన్మయా ప్రాప్తం న మిథ్యా ఋషిభాషితమ్। ఏతదేవ సమాగమ్య యత్నం కర్తుమిహార్హథ
మునులు చెప్పిన మాటలు అక్షరాలా నిజమయ్యాయి; అవి అసత్యం కావు. అందుకే మనమందరం కలిసివచ్చి, ఇప్పుడు యత్నంగా పని చేయాలి.
రాక్షసాశ్చాపి తిష్ఠన్తు చర్యాగోపురమూర్ధసు। స చాప్రతిమగామ్భీర్యో దేవదానవదర్పహా
రాక్షసులు కోట గోడల మీద, ద్వారాల దగ్గర కాపలా ఉండాలి. ఎందుకంటే, దేవతలు, దానవుల గర్వాన్ని చూరగొన్న, అపారమైన లోతున్నవాడు దగ్గరికి వస్తున్నాడు.
బ్రహ్మశాపాభిభూతస్తు కుమ్భకర్ణో విబోధ్యతామ్। సమరే జితమాత్మానం ప్రహస్తం చ నిషూదితమ్
బ్రహ్మ శాపానికి లోనైన కుంభకర్ణుడిని మేల్కొలపండి. యుద్ధంలో మన సేన ఓడిపోయింది, ప్రహస్తుడు చనిపోయాడు.
జ్ఞాత్వా రక్షోబలం భీమమాదిదేశ మహాబలః। ద్వారేషు యత్నః క్రియతాం ప్రాకారశ్చాధిరుహ్యతామ్
రాక్షస సేన భయంకరమైన బలాన్ని తెలుసుకున్న ఆ మహాబలుడు, ద్వారాల దగ్గర జాగ్రత్తగా కాపలా ఉండమని, కోట మీద ఎక్కమని ఆదేశించాడు.
నిద్రావశసమావిష్టః కుమ్భకర్ణో విబోధ్యతామ్। సుఖం స్వపితి నిశ్చిన్తః కామోపహతచేతనః
నిద్రలో మునిగిపోయిన కుంభకర్ణుడిని మేల్కొలపండి. అతడు ఆందోళన లేకుండా, మనసు కోరికల్లో మునిగి, సుఖంగా నిద్రపోతున్నాడు.
నవ సప్త దశాష్టౌ చ మాసాన్ స్వపితి రాక్షసః। మన్త్రం కృత్వా ప్రసుప్తోఽయమితస్తు నవమేఽహని
ఈ రాక్షసుడు తొమ్మిది, ఏడూ, పది, లేదా ఎనిమిది నెలలు నిద్రపోతాడు. మంత్రం చేసి పడుకున్నాడు, ఇప్పుడు తొమ్మిదవ రోజు.
తం తు బోధయత క్షిప్రం కుమ్భకర్ణం మహాబలమ్। స హి సంఖ్యే మహాబాహుః కకుదం సర్వరక్షసామ్। వానరాన్ రాజపుత్రౌ చ క్షిప్రమేవ హనిష్యతి
ఆ మహాబలుడైన కుంభకర్ణుడిని త్వరగా మేల్కొలపండి. ఎందుకంటే యుద్ధంలో ఆ బలవంతుడు, రాక్షసులలో అగ్రగణ్యుడు, వానరులను, ఇద్దరు రాజకుమారులను వెంటనే సంహరిస్తాడు.
ఏష కేతుః పరం సంఖ్యే ముఖ్యో వై సర్వరక్షసామ్। కుమ్భకర్ణః సదా శేతే మూఢో గ్రామ్యసుఖే రతః
యుద్ధంలో అతడు రాక్షసులందరికీ ప్రధాన ధ్వజంలా ఉంటాడు. అయినా కుంభకర్ణుడు ఎప్పుడూ మాయలో, నిద్రలో, ఇంద్రియ సుఖాల్లో మునిగి పడుకుని ఉంటాడు.
రామేణాభినిరస్తస్య సంగ్రామేఽస్మిన్ సుదారుణే। భవిష్యతి న మే శోకః కుమ్భకర్ణే విబోధితే
ఈ భయంకరమైన యుద్ధంలో రాముని చేతిలో ఓడినా, కుంభకర్ణుడు మేల్కొంటే నాకు బాధ ఉండదు.
కిం కరిష్యామ్యహం తేన శక్రతుల్యబలేన హి। ఈదృశే వ్యసనే ఘోరే యో న సాహ్యాయ కల్పతే
అతని బలం ఇంద్రునితో సమానమైనా, ఇలాంటి ఘోరమైన కష్టంలో సహాయం చేయలేకపోతే, అతడు నాకు ఏ ఉపయోగం?
తే తు తద్ వచనం శ్రుత్వా రాక్షసేన్ద్రస్య రాక్షసాః। జగ్ముః పరమసమ్భ్రాన్తాః కుమ్భకర్ణనివేశనమ్
రాక్షసాధిపతి మాటలు విని, రాక్షసులు చాలా ఆందోళనతో కుంభకర్ణుని నివాసానికి వెళ్లారు.